Böyük güclər, demək olar ki, heç vaxt öz strateji qocalıqlarının başlandığı anı sezmir. Onlar çox uzun müddət elə özlərinin yaratdığı mifin içində yaşayırlar. Həddən artıq uzun müddət aviadaşıyıcı qruplarına, peyk şəbəkələrinə, görünməz təyyarələrə, çoxpilləli raketdən müdafiə sistemlərinə və astronomik həcmdə hərbi büdcələrə valeh olub qalırlar. Elə bir məqama gəlib çıxırlar ki, güclərinin qiymətinin özü artıq qələbənin təminatı kimi görünür. Tarix isə ən amansız zərbəni məhz real səmərəliliyi vitrin dəyəri ilə əvəz edənlərə vurur.
Bu gün İran ətrafındakı qarşıdurma fonunda məhz belə bir mənzərə Amerikanın hərbi maşını ilə bağlı ortaya çıxır. Söhbət artıq sadəcə Yaxın Şərqdə növbəti böhrandan, sərt regional toqquşmadan və ya ABŞ prezidenti Trampın qərarlarının nəticələrindən getmir. Gözümüzün qabağında daha ciddi bir problem açılır: texnoloji üstünlüyün avtomatik şəkildə strateji nəticə verdiyinə inam üzərində qurulmuş Amerika müharibə modelinin daxili böhranı.
Qızıl suyuna çəkilmiş güc və onun gizli zəifliyi
Onilliklər boyu ABŞ eyni cazibədar formuldan çıxış edib: tükənmədən zərbə vurmaq olar, müqayisə oluna biləcək qiymət ödəmədən məcbur etmək olar, havaya, dənizə, kosmosa və rəqəmsal məkana nəzarət etmək olar, deməli münaqişənin siyasi nəticəsini də yönləndirmək mümkündür. Bu inam Körfəz müharibəsindən sonrakı qələbə eyforiyasından, yüksək dəqiqlikli zərbə kultundan, guya böyük strategiyanı əvəz edə bilən cərrahi güc mifindən doğmuşdu.
Rəqib parçalanmış, kasıb, texnoloji baxımdan geridə qalmış və ya xarici təchizatdan asılı olanda bu model həqiqətən də mübahisəsiz təsir bağışlayırdı. Amma qarşı tərəf simmetrik deyil, iqtisadi baxımdan dağıdıcı cavab tapdığı an bütün konstruksiya çat verməyə başlayır. İran göstərdi ki, Amerika üstünlüyünə qarşı daha iri güc çıxarmaq mütləq deyil. Yetərlidir ki, müharibə Vaşinqton üçün həddən artıq bahalı, həddən artıq yorucu, həddən artıq ağrılı və həddən artıq uzun olsun.
Bəlkə də Amerikanın doktrinasına dəyən ən ağrılı zərbə elə budur. Məsələ ABŞ-nin artıq güclü olmamasında deyil. Problem başqadır: elə bir dövrdə ki, müharibə sürətlə ucuzlaşır, Amerikanın gücü özü dəhşətli dərəcədə bahalaşıb.
Riyaziyyat strategiyaya çevriləndə
Bu hekayənin əsas siniri orduların sadə müqayisəsində deyil, xərclərin müqayisəsindədir. Amerika və İsrail qüvvələri xeyli sayda hədəfi məhv etməyə qadirdir. Amma bunu bahalı sursat, mürəkkəb logistika, gərgin istehsal zəncirləri və ehtiyatların sürətli tükənməsi hesabına edirlər. İran isə bəlkə də daha azmiqyaslı zərbə vurur, amma bunu qat-qat ucuz başa gətirir: seriyalı dronlarla, raketlərlə, minalarla, infrastruktur nöqtələrinə hücumlarla və qlobal enerji bazarının həssas nöqtələri üzərindən oynamaqla.
Belə müharibədə artıq təkcə dağıdıcı güc deyil, bir zərbə dövrəsinin qiyməti də həlledici olur. Əgər ucuz bir dronun ələ keçirilməsi qarşı tərəfə elə bir məbləğə başa gəlirsə ki, həmin pula onlarla, yüzlərlə yeni dron yığmaq mümkündür, onda gec-tez döyüş meydanında texnika yox, iqtisadiyyat danışmağa başlayır. Məhz burada Vaşinqton üçün xoşagəlməz bir həqiqət üzə çıxır: dünyanın ən bahalı ordusu uzunmüddətli tükəndirmə müharibəsində heç də ən sərfəli ordu demək deyil.
Dəqiq kütlə erası artıq başlayıb
Uzun müddət hərbi futuroloqlar gələcəkdəki hiper müharibədən danışmağı sevirdilər. Guya elə bir savaş gələcəkdi ki, avtonom sistemlər, süni intellekt və maşınların qərarvermə dövrləri o qədər sürətli işləyəcəkdi ki, insan sadəcə müşahidəçi rolunda qalacaqdı. Amma reallıq həm daha bəsit, həm də daha qorxulu çıxdı. Dünya fantastik hiper müharibə erasına yox, daha çox dəqiq kütlə erasına daxil olur.
Bu eranın mahiyyəti sadə, amma sarsıdıcıdır. Yüksək dəqiqlikli silah artıq böyük dövlətlərin eksklüziv malı deyil. O, kütləviləşib. O qədər ucuzlaşıb ki, onu dalğalarla, seriyalarla, yorucu rejimdə, hər bir ayrıca nümunəyə müqəddəs əşya kimi yanaşmadan işlətmək olur. Dəqiqlik sayla birləşib. Məhz bu amil hərbi üstünlüklə bağlı köhnə təsəvvürləri alt-üst edir.
Hələ dünən dəqiq zərbə bir neçə dövlətin imtiyazı idi. Bu gün isə böyük həcmdə ucuz və dəqiq zərbələr bir çox ölkələr, hətta dövlət olmayan silahlı strukturlar üçün də əlçatan olur. Deməli, əvvəlki dünya nizamının psixoloji şaqulisi də dağılır. O nizamda varlı və texnoloji baxımdan seçilmiş ölkələr mürəkkəb silah üzərindəki monopoliyanı öz hökmranlıqlarının ayrılmaz hissəsi sayırdılar.
Ukrayna, Qırmızı dəniz, İran: eyni yeni müharibə
Ukrayna cəbhəsinə diqqətlə baxan hər kəs bir şeyi görməyə bilməzdi: döyüş meydanı artıq dəyişib. Kütləvi dronlar, dolaşan sursatlar, kəşfiyyat-zərbə bağları, havada fasiləsiz mövcud olan ucuz təhlükə cəbhənin böyük hissələrini daimi məhvetmə zonasına çevirib. Hələ yaxın keçmişdə müharibənin simvolu zirehli kolonlar və güclü hava hücumları sayılırdısa, indi tam başqa məntiq hökm sürür: seriyalı, bezdirici, nisbətən ucuz öldürmə məntiqi.
Eyni dərsi ABŞ-ın husilərə qarşı təcrübəsi də verdi. Geniş auditoriya üçün bu, bəlkə də böyük şok olmadı. Amma peşəkar hərbi çevrələr üçün bu, həyəcan təbili kimi səslənməli idi. Resursları məhdud olan lokal rəqib ABŞ-a həddən artıq baha başa gələn müqavimət formasını qəbul etdirməyi bacardı. Bu artıq birdəfəlik anomaliya deyil, təkrarlanan ssenaridir: daha zəif oyunçu üz-üzə döyüşdə qalib gəlməyə borclu deyil. Ona bəs edir ki, böyük gücə elə bir mübarizə formatı sırıtsın ki, Amerikanın üstünlüyünün qiyməti elə Amerikanın özünə qarşı işləməyə başlasın.
Bu sırada İran istisna yox, kulminasiyadır. Bu, ayrıca hadisə deyil, eyni tarixi transformasiyanın daha bir epizodudur: müharibə istehsalda ucuzlaşır, qarşısını almaqda isə bahalaşır.
Hava üstünlüyü artıq siyasi nəticəyə zəmanət vermir
Amerikanın strateji mədəniyyəti uzun illər boyu az qala romantik şəkildə havaya vurğun olub. Səmada hökmranlıq siyasi məcburetməyə aparan, demək olar ki, avtomatik yol kimi qəbul edilirdi. Hesab olunurdu ki, kütləvi təzyiq, nöqtəvi zərbələr, kritik obyektlərin sıradan çıxarılması, texnoloji məsafənin nümayişi və cavabsız zorakılığın psixoloji effekti gec-tez rəqibin iradəsini qırır.
Amma reallıq dönə-dönə əksini göstərir. Hava gücü təəssürat yarada bilər. Dağıda bilər. Total nəzarət hissi yarada bilər. Lakin o, hər zaman müharibəni başlayan tərəfə lazım olan siyasi finalı təmin etmir. İraq, Əfqanıstan, Liviya və başqa kampaniyalar müxtəlif formalarda eyni qüsuru üzə çıxardı: ABŞ hərbi əməliyyatlara parlaq şəkildə başlamağı bacarır, amma hərbi üstünlüyü uzunmüddətli siyasi nəticəyə çevirməkdə getdikcə daha çox çətinlik çəkir.
İran epizodu bu köhnə problemi artıq görməzliyə vurmağın mümkünsüz olduğunu göstərir. Adi uzaqlıqdan və adət olunmuş özgüvənlə aparılacağı düşünülən müharibə çox tez qarşılıqlı tükənmə prosesinə çevrilir. Tükənmə isə artıq imperiya teatrının elementi deyil, gücün real hədlərinin üzə çıxdığı sahədir.
Dron ölümcüllüyün demokratikləşməsinin simvolu kimi
Bir şeyi anlamaq lazımdır: dron sadəcə texniki qurğu deyil. O, yeni dövrün siyasi simvoludur. O deməkdir ki, ölümcüllük artıq elit təbəqənin inhisarında deyil. O deməkdir ki, dəqiq zərbə endirmək qabiliyyəti artıq yalnız çoxmilyardlıq proqramların, ultra məxfi laboratoriyaların və qapalı müdafiə klasterlərinin sahiblərinə aid deyil. O deməkdir ki, müharibə istehsal seriyalılığına yaxınlaşıb, deməli, kütləvi yayılmaya da yaxınlaşıb.
Dünən dron yardımçı texnologiya, kəşfiyyat aləti və ya xüsusi əməliyyatlar üçün ekzotika kimi görünə bilərdi. Bu gün isə o, səmanın yeni piyadasıdır. Bu, sərf olunan zərbə resursudur. Bu, müdafiəni fasiləsiz yoxlamağın, logistikanı sındırmağın, arxa cəbhəyə təzyiq göstərməyin, bahalı hədəfləri ovlamağın və rəqibin psixoloji dayanıqlığını sarsıtmağın yoludur.
Zaman keçdikcə ayrıca platformanın mükəmməlliyi yox, kifayət qədər effektiv minlərlə sistem istehsal etmək bacarığı daha vacib olacaq. Məhz burada ABŞ üçün sistemli problem başlayır. Amerikanın hərbi maşını bahalı, uzun, mürəkkəb və ağır bürokratik məntiqlə düşünməyə öyrəşib. O, istisnai məhsul yaratmağa alışıb. Amma yeni müharibə tamam başqa şey tələb edir: sürətlə istehsal etmək, ani uyğunlaşmaq, itkiləri müqəddəsləşdirmədən qəbul etmək və təchizatı isterikasız bərpa etmək.
Ağır platformalar imperiyası sürətli seriyalar dünyasına qarşı
ABŞ-ın problemi təkcə silahların qiymətində deyil. Problem hərbi istehsalın öz məntiqindədir. Amerika sistemi iri platformalara, uzun satınalma dövrlərinə, son dərəcə mürəkkəb podrat şəbəkələrinə, illərlə davam edən proqramlara və texnoloji mürəkkəbliyin az qala ritual səviyyəsində ilahiləşdirilməsinə köklənib. Halbuki ucuz seriyalı müharibə dövrü bunun tam əksini tələb edir: çeviklik, sürət, əvəzolunma imkanı, kütləvilik, döyüş meydanından tez öyrənmək bacarığı.
Məhz buna görə Vaşinqtonun hələ yaxın vaxtadək “ikinci eşalon” silahı kimi qəbul edilən vasitələri xatırladan sistemlərdə çıxış yolu axtarmağa başlaması bu qədər rəmzidir. Böyük dövlət rəqibin effektiv tətbiq etdiyi nümunələrə diqqətlə baxmağa məcbur qalırsa, bu artıq sadəcə adaptasiya deyil. Bu, əvvəlki hərbi özünəinamın çat verdiyinin əlamətidir.
Ancaq uğurlu uyğunlaşma belə ABŞ-a əvvəlki monopoliyanı qaytarmayacaq. Əgər texnologiya artıq dünyaya yayılıbsa, geniş dövriyyəyə çıxıbsa, ucuz və dəqiq vasitələr yeni hərbi normanın parçasına çevrilibsə, onda Vaşinqton yalnız yeni məntiqdə geriliyi azalda bilər, itirilmiş istisnalığı isə geri qaytara bilməz. Bu isə imperiya üçün, demək olar, fəlsəfi travmadır.
Bazalara zərbələrdən həyat təminatı sisteminə zərbələrə doğru
Yeni dövrün ən təhlükəli elementi ondadır ki, kütləvi ucuz silah müharibəni qaçılmaz şəkildə infrastruktur zorakılığına sürükləyir. Məqsəd işğaldan çox tükəndirmə olanda müharibə getdikcə daha çox energetikanı, dəniz kommunikasiyalarını, limanları, logistikanı, nəqliyyat arteriyalarını, ikili təyinatlı mülki obyektləri hədəfə alır. Hələ yaxın keçmişdə açıq qırmızı xəttin keçilməsi kimi görünən şey tədricən münaqişənin yeni normasına çevrilməyə başlayır.
Hərbi baxımdan bunu izah etmək olar. Hüquq baxımından isə bu, dəhşətdir. Dünya elə bir mərhələyə girir ki, zorakılığın texnoloji ucuzlaşması onu məhdudlaşdıran normaların formalaşmasından daha sürətlə gedir. Başqa sözlə, dağıtmaq artıq qəbul edilən sərhədlər barədə razılığa gəlməkdən daha asandır. Bu, sadəcə müharibənin yeni tipi deyil. Bu, beynəlxalq sistemin müharibəni əvvəlki çərçivələrdə saxlamaq qabiliyyətinin öz böhranıdır.
Niyə “ağıllı müharibə” artıq ağıllı olmur...
Amerika cəmiyyətini uzun illər “ağıllı müharibə” obrazına alışdırıblar. Guya bu, uzaqdan aparılan, texnoloji, nəzarət olunan, total səfərbərlik tələb etməyən, vətəndaşların gündəlik həyatında çox da hiss olunmayan bir savaş idi. Amma hər bir imperiya illüziyasının həddi var. Əgər rəqib enerji bazarlarına, dəniz yollarına, bahalı hərbi aktivlərə və qlobal iqtisadiyyatın sinir mərkəzlərinə zərbə vurmağa qadirdirsə, müharibə öz qiymətini yenidən geri qaytarır. O, yenidən televiziyadakı uzaq mənzərədən çıxıb hesab, qorxu, qıtlıq, siyasi qıcıq və yorğunluq amilinə çevrilir.
Məhz bu mənada İran ətrafındakı münaqişə bu qədər vacib oldu. O, təkcə Amerika ordusunun deyil, bütövlükdə Amerika siyasi mədəniyyətinin də hədlərini açıb göstərir. Bu siyasi mədəniyyət çox vaxt gücü idarəetmə proseduru kimi düşünür: təzyiq et, vur, çərçivə sırı, sanksiyanı sərtləşdir, qətiyyət nümayiş etdir. Amma elə bir dünyada ki, qarşı tərəf sənin bahalı özgüvənini daha ucuz başa gələrək dağıda bilir, belə məntiq axsayır. İdarəetməni əsəbi reaksiya əvəz edir. Güc nümayişi isə tələdən çıxış axtarışına çevrilir.
Tez qələbəyə öyrəşənlər üçün eskalasiya tələsi
Böyük güclər üçün ən təhlükəli məqam ilk zərbələrin istənilən effekti vermədiyi anda başlayır. Həmin anda təzyiqi artırmaq cazibəsi yaranır. Təzyiqin artması dönüş yaratmayanda qıcıq doğurur. Qıcıq isə mərclərin daha da yüksəldilməsinə təkan verir. Beləcə eskalasiya tələsi yaranır. Yox, ona görə yox ki, böyük dövlətin gücü yoxdur. Ona görə ki, o, psixoloji baxımdan öz alışdığı alət dəstinin məhdudluğunu qəbul etməyə hazır deyil.
Imperiyalar məhz belə şəkildə uzanan münaqişələrin içinə düşürlər. Qəfil zəiflədiklərinə görə yox, sürətli və gözoxşayan qələbəyə həddən artıq uzun müddət öyrəşdiklərinə görə. Qələbə təqvim üzrə gəlməyəndə siyasi maşın yeni eskalasiya ilə ağrılı çıxış axtarışı arasında çırpınmağa başlayır. Bu proses uzandıqca da bir həqiqət daha açıq görünür: artıq söhbət güc nümayişindən yox, simanı qorumaq savaşından gedir.
İran qəddar hərbi riyaziyyatın müəllimi kimi
Bu hekayədə İran təkcə münaqişənin iştirakçısı kimi vacib deyil. O, yeni müqavimət məntiqinin daşıyıcısı olduğu üçün önəmlidir. Onun dərsi son dərəcə sadədir: rəqibin strategiyasını pozmaq üçün bütün istiqamətlər üzrə ondan güclü olmağa ehtiyac yoxdur. Baş mifini dağıtmaq üçün hər şeyi məhv etmək də lazım deyil. Bəzən kifayətdir ki, rəqib üçün müharibə həddən artıq bahalı, həddən artıq əsəbi və həddən artıq uzun olsun.
Yeni asimmetriya formulu məhz budur. Bu, “zəif güclüyə qarşıdır” romantikasının üzərində yox, soyuq hesabın üzərində qurulur. Əgər sən elə bir müharibə formatı sırıya bilirsənsə ki, sənin hər nisbətən ucuz gedişin rəqibi ölçüyəgəlməz dərəcədə çox xərc çəkməyə məcbur edir, onda sən artıq sadəcə müqavimət göstərmirsən, münaqişənin öz məntiqini dəyişirsən.
Texnoloji üstünlük monopoliyasının dağılması
Hər şeyi yalnız hərbi sahə ilə məhdudlaşdırmaq səhv olardı. Əslində qarşımızda texnologiyanı davamlı dominantlığın təminatı kimi görən daha geniş Qərb təsəvvürünün böhranı dayanır. Yeni texnologiya əvvəlcə, demək olar ki, həmişə güclülərin monopoliyasının aləti kimi görünür. Sonra ucuzlaşır, yayılır, sadələşir, elit çevrənin hüdudlarından çıxır və artıq təkcə liderlər üçün deyil, onlara qarşı da işləməyə başlayır.
Dronlarla məhz belə oldu. Eyni proses digər ikili təyinatlı texnologiyalarla, o cümlədən süni intellektlə bağlı sistemlərlə də baş verə bilər. Əvvəl onlar supergüc üçün yeni taxt kimi görünür. Sonra tədricən onun istisnalığını aşındıran alətə çevrilir. İran ətrafındakı indiki böhran da elə buna görə bu qədər önəmlidir. O, təkcə hərb sahəsindəki dəyişiklikləri yox, köhnə texnoloji hegemonluq fəlsəfəsinin bütöv sərhədlərini göstərir.
Amerika indi nə etməlidir...
ABŞ qarşısında təkcə yenidən silahlanma məsələsi dayanmır. Qarşılarında özlərini yenidən dərk etmək sualı dayanır. Rəqib sənin bahalı unikallığını öz ucuz kütləviliyi ilə dəyişə bilirsə, müharibə necə aparılmalıdır. Təhdidi artıq təkcə iri ordular yox, dəqiq zərbələri sürətlə miqyaslandıra bilən aktorlar yaradırsa, çəkindirmə necə qurulmalıdır. Müharibənin seriyalı və ucuz olduğu bir dünyada boğazları, limanları, baza infrastrukturunu və qlobal marşrutları necə qorumaq olar.
Köhnə cavab artıq işləmir. Yeni dövrü köhnə kateqoriyalarla sonsuzadək müalicə etmək mümkün deyil. Öz təbiətinə görə artıq platforma mərkəzli deyil, istehsal, şəbəkə və asimmetriya məntiqinə söykənən problemi növbəti bahalı proqramın avtomatik həll edəcəyini düşünmək olmaz. Müharibə tükəndirmə prosesinə çevrilibsə, onu üstünlük tamaşası kimi qəbul etmək də alınmır.
Tarix artıq favoritini dəyişib
Əsas nəticə son dərəcə aydındır. İran ABŞ-ın qəfil gücsüzləşdiyini göstərmədi. O göstərdi ki, Amerikanın gücü gerçəkdə başlanmış müharibə üçün həddən artıq bahalıdır. İmperiya üçün bu, bəzən açıq zəiflikdən daha qorxuludur. Zəifliyi etiraf etmək və düzəltmək olar. Amma bahalı səmərəsizlik çox vaxt böyüklük kimi təqdim olunur.
Məhz buna görə əsl sensasiya dronların yenidən öz effektivliyini sübut etməsi deyil. Bu artıq məlumdur. Əsl sensasiya başqadır: köhnə imperiya formulu, “biz daha bahalıyıqsa, deməli daha güclüyük”, artıq döyüş meydanının özünü belə inandıra bilmir. Vaşinqton bu dərsi sonadək mənimsəməsə, növbəti müharibə onun üçün daha ağrılı sınağa çevriləcək.
Çünki XXI əsrin tarixi getdikcə daha aydın şəkildə ən varlıların yox, ən uyğunlaşa bilənlərin tərəfinə keçir. Ən bahalı gücün yox, ucuzluğu strategiyaya, kütləviliyi təzyiqə, texnoloji sadəliyi isə siyasi üstünlüyə çevirə bilən gücün tərəfinə.(BakuNetwork)
