Avropa Şurası Parlament Assambleyası yay sessiyasında qəbul etdiyi 16414 saylı qətnamədə Azərbaycan hakimiyyətini insan hüquqlarının pozulması, müstəqil media, vətəndaş cəmiyyəti və siyasi müxalifətə təzyiqlərin gücləndirilməsi ilə bağlı tənqid edib.
“Azərbaycanda tənqidi səslərin boğulması” adlı sənəd Hüquq Məsələləri və İnsan Hüquqları Komitəsinin üzvü, belçikalı deputat Kristof Lakrua (Christophe Lacroix) tərəfindən hazırlanıb və Assambleyada keçirilən müzakirələrdən sonra səs çoxluğu ilə qəbul olunub.
Qəbul edilmiş qətnamədə Assambleya bildirib ki, Azərbaycanda “fərqli fikirlərin və müstəqil səslərin sistemli şəkildə boğulması təcrübəsi” dərin narahatlıq doğurur və bu praktika artıq ölkədə “möhkəmlənmiş” vəziyyət alıb.
Sənəddə qeyd olunur ki, Azərbaycan Sərhədsiz Reportyorlar təşkilatının illik Mətbuat Azadlığı İndeksində 180 ölkə arasında 171-ci yeri tutur. Assambleyanın fikrincə, bu göstərici uzun illərdir müstəqil mediaya qarşı davam edən təzyiqləri əks etdirir və Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 10-cu maddəsi ilə qorunan ifadə azadlığının sistematik şəkildə pozulmasının sübutudur.
Assambleya media, siyasi partiyalar və qeyri-hökumət təşkilatları haqqında qanunvericilik vasitəsilə tətbiq olunan məhdudiyyətlərlə bağlı narahatlığını ifadə edib. Qətnamədə bildirilir ki, bu tədbirlər müstəqil jurnalistikanı zəiflədib, siyasi müxalifətin fəaliyyət imkanlarını daraldıb və vətəndaş cəmiyyətinin fəaliyyətini məhdudlaşdırıb.
Sənədə əsasən, hazırda Azərbaycanda fəaliyyət göstərən heç bir müstəqil media qurumu qalmayıb. 36 jurnalist və media işçisi həbsdə saxlanılır.
Assambleya həmçinin rəsmi Bakının insan hüquqlarına dair 2527 saylı (2024) qətnamədə yer alan tövsiyələri yerinə yetirmək əvəzinə, Assambleyanın işində iştirakını dayandırmaq qərarından təəssüf etdiyini bildirib.
Sənəddə ayrıca Azərbaycanın Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin qərarlarını uzun illər ərzində yerinə yetirməməsi xüsusi vurğulanır. Söhbət onlayn medianın qanunsuz bloklanması, vəkillərin lisenziyalarının özbaşına ləğvi, ifadə azadlığının məhdudlaşdırılması üçün cinayət qanunvericiliyindən istifadə, qeyri-hökumət təşkilatlarının qeydiyyatından əsassız imtina, jurnalistlərin təhlükəsizliyinin pozulması və hüquq müdafiəçilərinin cinayət təqibi ilə bağlı işlərdən gedir.
Assambleya vurğulayıb ki, məhkəmə qərarlarının icrası yalnız konkret ərizəçilərin hüquqlarının bərpasını deyil, eyni zamanda gələcəkdə oxşar pozuntuların qarşısını almaq üçün institusional islahatların aparılmasını tələb edir.
Venesiya Komissiyasının media, siyasi partiyalar və qeyri-hökumət təşkilatları haqqında qanunlarla bağlı tövsiyələrinin heç birinin həyata keçirilmədiyi də sənəddə qeyd olunub.
Əksinə, qətnaməyə əsasən, əlavə məhdudiyyətlər tətbiq edilib. Bunlara xarici media nümayəndəliklərinin bağlanması üçün sadələşdirilmiş prosedurlar, media qurumlarının qeydiyyatı və adlandırılması ilə bağlı daha sərt qaydalar, həmçinin qeyri-hökumət təşkilatlarının beynəlxalq maliyyə əldə etməsini faktiki olaraq məhdudlaşdıran mexanizmlər daxildir.
Assambleya hesab edir ki, bu tədbirlər təkcə mediaya deyil, bütövlükdə vətəndaş cəmiyyətinə təzyiqləri daha da artırıb.
Qətnamənin ayrıca bölməsi siyasi məhbuslara həsr olunub. Hüquq müdafiəçilərinin məlumatlarına istinadən bildirilir ki, 2026-cı ilin may ayına olan məlumata görə Azərbaycanda 328 siyasi məhbus var.
Onların arasında Anar Mammadli də qeyd olunur. O, Vatslav Havel adına insan hüquqları mükafatının laureatıdır.
Assambleya həmçinin Abzas Media jurnalistlərinə çıxarılan hökmləri pisləyib və Radio Free Europe/Radio Liberty, Toplum TV, Meydan TV, Kanal 11 və Kanal 13 əməkdaşlarının təqibini tənqid edib.
Sənəddə həbsi AŞPA-da narahatlıq doğuran jurnalistlərin, bloqerlərin, müxalif fəalların və hüquq müdafiəçilərinin adları da sadalanır. Onların arasında Qubad İbadoğlu, Akif Qurbanov, Ələsgər Məmmədli, Ruslan İzzətli, Fərid Mehralızadə, Bəxtiyar Hacıyev və Əli Kərimli də var.
Bu çərçivədə AŞPA Azərbaycanı Avropa Şurasının Nizamnaməsi və Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası üzrə beynəlxalq öhdəliklərinə əməl etməyə, jurnalistlərin təqibinə son qoymağa, siyasi məhbusların işlərinə yenidən baxmağa, məhkəmə sistemində islahatlar aparmağa və Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin qərarlarının icrası mexanizmlərində iştirakını bərpa etməyə çağırıb.
Assambleya həmçinin Milli Məclisi qətnamədə qaldırılan məsələlərin müzakirəsi üçün AŞPA ilə dialoqu bərpa etməyə çağırıb.
Bundan əlavə, sənəddə Avropa Şurasına üzv dövlətlərə Azərbaycan vətəndaşlarının siyasi motivli ittihamlarla ekstradisiya olunması tələblərini rədd etmək və siyasi təqib riski olan şəxslərin deportasiyasından çəkinmək tövsiyə olunur.
Bakının reaksiyası
Azərbaycan hakimiyyəti bu tip qətnamələri ənənəvi olaraq qərəzli və siyasi motivli adlandıraraq rədd edir.
Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov daha əvvəl bildirmişdi ki, AŞPA tərəfindən səsləndirilən tənqidlər bəzi Avropa siyasətçilərinin Azərbaycanın öz ərazi bütövlüyünü bərpa etməsi ilə barışmamasıyla bağlıdır.
Bakının AŞPA ilə qarşıdurmaya praktiki cavabı 2024-cü ilin yanvarında nümayəndə heyətinin səlahiyyətləri təsdiqlənmədikdən sonra Assambleyadakı iştirakını qeyri-müəyyən müddətə dayandırması oldu.
2026-cı ildə qarşıdurma daha da genişləndi. Avropa institutlarının növbəti tənqidlərindən sonra Milli Məclis Avropa Parlamenti ilə əməkdaşlığı və Avropa İttifaqının bir sıra parlament formatlarında iştirakını dayandırdı.
Analitiklərin fikrincə, bu son qətnamə Bakının siyasət kursunu dəyişməyəcək. Strasburqdan gələn davamlı tənqidlərə baxmayaraq, birbaşa sanksiya mexanizmlərinin olmaması AŞPA-nın Azərbaycanın daxili siyasətinə praktiki təsir imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdırır.
Qarşıdurmanın xronologiyası
24 yanvar 2024-cü il — Azərbaycan nümayəndə heyəti səlahiyyətlərinin təsdiqlənməməsindən sonra AŞPA-da iştirakını dayandırdı.
27 yanvar 2024-cü il — Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi Assambleyanın qərarını pisləyən bəyanat yaydı.
31 yanvar 2024-cü il — Prezident İlham Əliyev bəyan etdi ki, nümayəndə heyətinin hüquqları bərpa edilməsə, Bakı Avropa Şurasında iştirakını və Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin yurisdiksiyasını yenidən nəzərdən keçirə bilər.
30 aprel 2026-cı il — Avropa institutlarının yeni tənqidlərindən sonra Azərbaycan Avropa Parlamenti və Avropa İttifaqının bir sıra parlament strukturları ilə əməkdaşlığını dayandırıldığını elan etdi.
2026-cı ilin iyun ayına olan vəziyyətə görə, Bakı ilə Strasburq arasındakı qarşıdurma siyasi fikir ayrılıqlarından institusional ayrılığa doğru dərinləşməkdə davam edir.
Turan analitik xidməti
Zəruri qeyd: Başlıqdakı şəkil Sİ tərəfindən yaradılıb
