Müasir savaşın xoşagəlməz bir xüsusiyyəti var: o, ilk atəşdən xeyli əvvəl başlayır. Bəzən isə ümumiyyətlə gülləyə ehtiyac qalmır. Əvvəlcə şübhə toxumu səpilir. Sonra hansısa “sızma” ortaya çıxır. Ardınca anonim kanal “sənəd” yayır. Bir neçə saatdan sonra həmin “sənəd” sosial şəbəkələrdə onlarla səhifə tərəfindən tirajlanır. Daha sonra “ekspert” peyda olur və artıq faktı yoxlamır, “tendensiyanı” izah edir. Ertəsi gün dezinformasiya siyasi arqumentə, bir həftə sonra diplomatik təzyiq alətinə, bir ay sonra beynəlxalq hesabatın elementinə, bir il sonra isə az qala tarixə çevrilir.
Zərərli xarici təsirin yeni infrastrukturu məhz belə işləyir. Bu, səsgücləndirici, qəzetdə baş məqaləsi və kobud şüarı olan klassik 20-ci əsr təbliğatına bənzəmir. Daha incədir, daha texnolojidir, daha çevikdir. Onun məqsədi heç də həmişə cəmiyyəti bir böyük yalana inandırmaq deyil. Çox vaxt hədəf başqadır: faktlara olan etimadı bütövlükdə dağıtmaq, dövləti daxili səs-küy qarşısında həssas vəziyyətə salmaq, ictimai müzakirəni bataqlığa çevirmək. Elə bir bataqlığa ki, orada sənədi saxtadan, jurnalistikanı təsir əməliyyatından, tənqidi idarə olunan hücumdan, vətəndaş fəallığını xarici siyasi sifarişdən ayırmaq mümkün olmasın.
Azərbaycan üçün bu mövzu çoxdan media gigiyenası çərçivəsindən çıxıb. Məsələ kiminsə yanlış xəbər yayması, tarixi səhv salması və ya bəyanatı düzgün tərcümə etməməsi deyil. Söhbət Azərbaycanın qavranılması uğrunda sistemli mübarizədən gedir - ölkə daxilində, regionda, Qərb paytaxtlarında, beynəlxalq təşkilatlarda, ekspert çevrələrində və bu gün təkcə ictimai rəyi deyil, siyasi təzyiqi də formalaşdıran rəqəmsal platformalarda.
Azərbaycan ərazi bütövlüyünü bərpa etdikdən sonra ölkə tamamilə yeni tarixi mərhələyə qədəm qoydu. Bakı artıq onilliklər boyu dünyaya aşkar həqiqətləri - işğalı, qovulmanı, dağıdılmış şəhərləri, suverenlik hüququnu izah etməyə məcbur qalan dövlət deyil. Azərbaycan regional quruculuq mərhələsinə keçib: kommunikasiyalar, nəqliyyat dəhlizləri, enerji, Mərkəzi Asiya, Xəzər, Orta Dəhliz, yeni təhlükəsizlik formatları, diplomatik subyektlik. Məhz bu məqamda informasiya hücumları zəifləmədi, əksinə, daha mürəkkəb və hiyləgər xarakter aldı. Bu da təsadüfi deyil. Dövlətin subyektliyi nə qədər güclənirsə, onu gözdən salmağın qiyməti də bir o qədər artır.
Əsas hədəf xəbər deyil, dövlətin sinir sistemidir
Saxta xəbərlər çox vaxt səhvən informasiya tullantısı kimi qəbul olunur. Əslində keyfiyyətli dezinformasiya kampaniyası tamam başqa cür qurulur. O, ayrı-ayrı faktlara deyil, dövlətin sinir sisteminə zərbə vurur.
Onun bir neçə səviyyəsi var.
Birincisi emosional səviyyədir. Narahatlıq, qəzəb, alçaldılma hissi, ədalətsizlik və ya qorxu duyğusu yaratmaq lazımdır. Emosiya yayılmanın sürətləndiricisidir. İnsan onu hiddətləndirən informasiyanı daha tez paylaşır.
İkincisi koqnitiv səviyyədir. Qarışıqlıq salmaq lazımdır. Yalanı sübut etmək mütləq deyil. Auditoriyanın kimə inanacağını bilməməsi kifayətdir.
Üçüncüsü institusional səviyyədir. Dövlət strukturlarına, orduya, diplomatiyaya, hüquq-mühafizə orqanlarına, mediaya, ekspert cameəsinə inamı sarsıtmaq lazımdır.
Dördüncüsü beynəlxalq səviyyədir. Daxili səs-küyü xarici təzyiq üçün arqumentə çevirmək lazımdır: “ölkədə böhran var”, “cəmiyyət parçalanıb”, “hakimiyyət nəyisə gizlədir”, “Azərbaycan aqressiv davranır”, “regional sabitlik təhlükə altındadır”.
Beşincisi strateji səviyyədir. Dövləti özgə gündəminə reaksiya verməyə, ona sırınan ittihamları təkzib etməyə enerji sərf etməyə, öz xarici siyasət arxitekturasını irəli aparmaq əvəzinə müdafiə mövqeyində dayanmağa məcbur etmək lazımdır.
Bu mənada zərərli xarici təsir ayrı-ayrı publikasiya toplusu deyil. Bu, medianın, sosial şəbəkələrin, psevdoekspertlərin, qeyri-hökumət strukturlarının, diplomatik siqnalların, sızmaların, kiberinsidentlərin və emosional kampaniyaların vahid mexanizmin hissələri kimi işlədiyi siyasi texnologiyadır.
Qələbədən sonra hədəfə çevrilən Azərbaycan
Azərbaycanın belə əməliyyatlar qarşısında həssaslığı onun zəifliyi ilə deyil, əhəmiyyəti ilə izah olunur. Heç nədən asılı olmayan ölkələr nadir hallarda mürəkkəb informasiya kampaniyalarının obyektinə çevrilir. Onlara resurs, şəbəkə, narrativ və siyasi kapital sərf etmir.
Azərbaycan eyni anda bir neçə səbəbə görə vacibdir.
O, Cənubi Qafqazın, Xəzərin, Mərkəzi Asiyanın, Türkiyənin, Rusiyanın, İranın və Avropanın kəsişmə nöqtəsində yerləşir. Şərqlə Qərb arasında açar coğrafi bağlantıya nəzarət edir. Avropanın enerji tərəfdaşı, Orta Dəhlizin nəqliyyat qovşağı, Mərkəzi Asiyaya təbii körpü və Türkiyənin strateji müttəfiqidir. 2020-ci ildən, xüsusilə də 2023-cü ildə suverenliyin tam bərpasından sonra Azərbaycan regionda qüvvələr balansını kəskin şəkildə dəyişdi.
Məhz buna görə onun obrazı ətrafında mübarizə bu qədər amansız xarakter alıb. Xarici oyunçular üçün reallıqla hüquq dili ilə mübahisə aparmaq həmişə rahat deyil: beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlər, suverenlik, ərazi bütövlüyü, qətnamələrin icrası, öz torpaqları üzərində nəzarətin bərpası. Konflikti emosiyalar, mənəvi dərs vermək və idarə olunan narrativlər müstəvisinə daşımaq daha sərfəlidir.
Tipik texnologiya da belə doğulur: dövlətin suveren hüququnu mübahisələndirmək mümkün deyilsə, onun reputasiyasına hücum etmək lazımdır. Köhnə status-kvonu yerdə bərpa etmək mümkün deyilsə, beynəlxalq qavrayışda yeni status-kvo yaratmaq lazımdır. Azərbaycanı hərbi vasitələrlə dayandırmaq mümkün deyilsə, onu diplomatik, informasiya, hüquqi və psixoloji müstəvidə məhdudlaşdırmağa çalışmaq olar. 
Obraz fabriki: “təhlükəli Azərbaycan” necə hazırlanır
Zərərli xarici təsir nadir hallarda açıq dillə danışır. O, obrazlar üzərindən işləyir. Azərbaycanı gah “region üçün təhdid”, gah “enerji şantajçısı”, gah “qeyri-demokratik istisna”, gah “həddindən artıq müstəqil oyunçu”, gah da “Avropa siyasəti üçün problem” kimi təqdim etməyə çalışırlar. Hər obrazın öz auditoriyası var.
Qərbin liberal seqmenti üçün insan hüquqları və media azadlığı dili işə salınır. Erməni diasporu üçün tarixi travma və revanş dili. Rusiyanın bəzi platformaları üçün türk amilinə və Qərb təsirinə şübhə dili. İran istiqaməti üçün Azərbaycan kimliyindən, Türkiyə-Azərbaycan ittifaqından və regional balansın dəyişə biləcəyindən doğan qorxu. Avropa bürokratiyası üçün isə “eskalasiya riskləri” söhbəti. Bu ritorikada uzun illər işğaldan əziyyət çəkmiş və suverenliyini bərpa etmiş tərəf süni şəkildə onilliklər boyu qanunsuz status-kvonu saxlayan qüvvələrlə eyni müstəviyə qoyulur.
Bu yanaşma ona görə təhlükəlidir ki, siyasi marağı universal əxlaq pərdəsi altında gizlədir. Əslində bir çox “narahatlıqların” arxasında sülh qayğısı yox, təsir rıçaqlarını saxlamaq istəyi dayanır. Köhnə Qarabağ məsələsi Bakıya təzyiq üçün rahat alət idi. Bu alət ortadan qalxanda yeni mexanizmlər uğrunda mübarizə başladı: Ermənistanda konstitusiya mövzusu, kommunikasiyalar məsələsi, monitorinq missiyaları, informasiya kampaniyaları, ittihamlar, hesabatlar, şəbəkə hücumları, süni qalmaqallar.
Problem tənqidin özündə deyil. Tənqid hər bir dövlətə lazımdır. Problem o yerdə başlayır ki, tənqid xarici idarəetmə texnologiyasına çevrilir, faktlar təhlil üçün deyil, əvvəlcədən yazılmış ittiham aktına uyğun seçilir.
Dezinformasiya diplomatiyanın başqa vasitələrlə davamıdır
Klauzevits müharibəni siyasətin başqa vasitələrlə davamı adlandırırdı. XXI əsrdə dezinformasiya diplomatiyanın başqa vasitələrlə davamına çevrilib. Xüsusilə də birbaşa təzyiqin çox kobud göründüyü, sanksiyaların və ya hərbi alətlərin mümkün, yaxud arzuolunan olmadığı yerlərdə.
Bu gün dövləti böhran elan etmədən də hədəfə almaq mümkündür. Lazımi anda informasiya dalğası yaratmaq kifayətdir: danışıqlar ərəfəsində, beynəlxalq forumdan əvvəl, qonşu ölkədə seçki öncəsi, saziş imzalanmazdan qabaq, nəqliyyat marşrutu müzakirə edilərkən, liderin səfəri ərəfəsində, beynəlxalq təşkilatın hesabatından əvvəl.
Bu mənada publikasiya vaxtı çox vaxt məzmunun özündən daha vacibdir. Feyk təkcə yalan deyil. Feyk doğru anda yerləşdirilmiş yalandır.
Guya gizli silah tədarükü, məxfi razılaşmalar, təxribat hazırlığı, təzyiqlər, təhdidlər və ya “yeni eskalasiya” barədə xəbərlər yayılanda təkcə mətnə baxmaq olmaz. Təqvimə baxmaq lazımdır. Diplomatiyada nə baş verir? Hansı danışıqlar gedir? Hansı sənəd müzakirə olunur? Prosesi pozmaqda kim maraqlıdır? Hansı auditoriya qorxudulmalıdır? Hansı paytaxta təzyiq üçün bəhanə verilməlidir?
Dezinformasiya məhz bu cür siyasi məkanın qabaqlayıcı artilleriya atəşinə çevrilir.
Kiberməkan: xəritəsiz yeni cəbhə xətti
Saxta xəbərlər problemi artıq kibertəhlükəsizlikdən ayrı düşünülə bilməz. Əvvəllər ayrıca danışmaq olurdu: burada jurnalistikadır, burada informasiya siyasəti, burada kompüter şəbəkələri. İndi bu sərhədlər silinib.
Müasir təsir əməliyyatı elektron poçtun sındırılmasını, həqiqi sənədlərin sızdırılmasını, saxta faylların əlavə edilməsini, saxta hesabların yaradılmasını, botlar vasitəsilə kütləvi yayımı, saxtalaşdırılmış videoları, dipfeykləri, kontekstin dəyişdirilməsini, fişinq məktublarını, sonra isə siyasi marağı olan platformada “araşdırma” dərcini özündə birləşdirə bilər. Zəiflik təkcə yalanın tam uydurulduğu yerdə yaranmır. Ən təhlükəli əməliyyatlar çox vaxt həqiqət, yarıhəqiqət və saxtakarlığın qarışığı üzərində qurulur.
Dünya statistikası təhlükənin miqyasını göstərir. Beynəlxalq kiber ekspertlərin hesablamalarına görə, onilliyin ortalarına doğru kibercinayətkarlığın qlobal zərəri hər il trilyonlarla dollarla ölçülür. Dünya İqtisadi Forumunun kiberrisklərlə bağlı icmalında qeyd olunurdu ki, təşkilatların böyük əksəriyyəti kiber təhdidlərin artdığını qeydə alır, fişinq və sosial mühəndislik isə hücumların ən geniş yayılmış istiqamətlərindən birinə çevrilib. Generativ süni intellekt saxta kontentin istehsalını kəskin ucuzlaşdırıb: indi keyfiyyətli mətn, səs imitasiyası, saxta görüntü və ya video artıq ixtisaslaşmış studiya tərəfindən deyil, kiçik operator qrupu tərəfindən də hazırlana bilər.
Azərbaycan üçün bu xüsusilə vacibdir. Dövlət sürətlə rəqəmsallaşır. Elektron dövlət xidmətləri, bank servisləri, telekommunikasiya şəbəkələri, enerji infrastrukturu, nəqliyyat sistemləri, media, təhsil platformaları - bütün bunlar rahatlıq yaradır, eyni zamanda hücum səthini genişləndirir. Dövlət nə qədər müasir olursa, onun rəqəmsal qapıları da bir o qədər artır. Rəqibin məqsədi əsas darvazanı deyil, gözə dəyməyən yarığı tapmaqdır.
Azərbaycan artıq institusional cavabını formalaşdırır. 2023-cü ildə təsdiqlənmiş 2023-2027-ci illər üçün informasiya təhlükəsizliyi və kibertəhlükəsizlik strategiyası məhz ona görə vacib sənədə çevrildi ki, informasiya təhlükəsizliyinin ikinci dərəcəli texniki sahə yox, milli dayanıqlığın tərkib hissəsi olduğunu qəbul etdi. Bundan əvvəl kritik informasiya infrastrukturunun qorunması ilə bağlı qərarlar qəbul olunmuşdu, 2023-cü ildə isə onun təhlükəsizliyi ilə əlaqədar qaydalar təsdiqləndi. 2023-cü ildə açılan Azərbaycan Kibertəhlükəsizlik Mərkəzi qarşısına üç il ərzində mindən çox mütəxəssis hazırlamaq məqsədi qoydu. Bu, formal rəqəm deyil, ölkənin təhlükənin kadr mahiyyətini anladığının göstəricisidir. Kibertəhlükəsizlikdə texnika vacibdir, amma nəticəni insanlar müəyyən edir. 
Ən ucuz raket feykdir
Dezinformasiyanın əsas üstünlüyü var: ucuz başa gəlir, vurduğu zərər isə nəhəng ola bilər. Düzgün işə salınmış bir feyk diplomatik qalmaqal yarada, bazara zərbə vura, panika səpə, danışıqları poza, institutu gözdən sala, ictimai qarşıdurmanı qızışdıra və ya xarici müdaxilə üçün bəhanə formalaşdıra bilər.
Kiçik operator qrupu üçün bu, ideal silahdır. Ordu saxlamağa ehtiyac yoxdur. Sərhədi keçməyə ehtiyac yoxdur. Barmaq izi qoymağa ehtiyac yoxdur. Serverlər, hesablar, dil, yerli travmaları anlamaq və düzgün zamanlama kifayətdir.
Azərbaycan cəmiyyəti də hər bir cəmiyyət kimi emosional mövzulara malikdir: müharibə, şəhidlər, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi, sərhəd təhlükəsizliyi, Türkiyə ilə münasibətlər, Rusiya, İran, Qərb, din, sosial problemlər, qiymətlər, korrupsiya, miqrasiya, ordu, azad edilmiş ərazilərin taleyi. Bu mövzuların hər biri təzyiq nöqtəsinə çevrilə bilər. Xarici operatorun ölkəni dərindən tanıması vacib deyil. Ona haranın ağrıdığını bilmək kifayətdir.
İnformasiya diversiyası da məhz belə formalaşır. Onun məqsədi cəmiyyəti gələcək barədə deyil, ona sırınmış qorxu barədə mübahisəyə sürükləməkdir. Dövlət yollar saldığı, azad edilmiş ərazilərə həyatı qaytardığı, dəhlizləri genişləndirdiyi, sazişlər imzaladığı vaxtda onu şayiələrdən, təxribatlardan və süni böhranlardan ibarət sonsuz müdafiəyə çəkməyə çalışırlar.
Sosial şəbəkələr toksik etimad bazarı kimi
Rəqəmsal dövrün əsas paradoksu ondadır ki, insanlar rəsmi mənbələrə daha az inanır, amma anonim kanallara çox vaxt müdafiəsiz şəkildə etibar edirlər. Anonimlik cəsarət kimi, “insayd” həqiqət kimi, emosional ton səmimiyyətin sübutu kimi qəbul olunur. Feyk iqtisadiyyatı da məhz bunun üzərində qurulub.
Sosial şəbəkələr artıq neytral meydança deyil. Alqoritmlər konfliktə, sürətə, hiddətə, qorxuya və sadəliyə üstünlük verir. Mürəkkəb təhlil yavaş yayılır. Feyk isə sürətlə. Sənəd oxu tələb edir. Qalmaqallı başlıq isə yalnız reaksiya istəyir. Dövlət və cəmiyyət verifikasiya mədəniyyəti yaratmasa, sakit ekspertiza qışqırığın qarşısında uduzur.
Problemi ağırlaşdıran başqa məqam da var: informasiya hücumları multiplatform xarakter alıb. Eyni narrativ əvvəl Telegram-da, sonra X-də, ardınca TikTok-da, daha sonra Facebook-da, YouTube-da, beynəlxalq medianın paylaşımları altındakı şərhlərdə peyda ola bilər. Bir sutkadan sonra adama elə gəlir ki, bu barədə “hamı danışır”. Əslində isə danışan bir şəbəkədir, sadəcə platformalar üzərindən çoxaldılıb.
İctimai konsensus illüziyası da belə yaranır. İnsan eyni tezisi müxtəlif yerlərdə görür və belə qərara gəlir: əgər hər yerdədirsə, deməli, bunda nəsə var. İdarə olunan görünürlük mexanikası məhz bundan ibarətdir.
Dipfeyklər: gözlərin şahidlik statusunu itirdiyi an
Yeni informasiya müharibəsinin ən narahatedici hissəsi dipfeyklərdir. Əvvəllər foto sübut sayılırdı. Sonra insanlar fotomontaja alışdılar. Video uzun müddət az qala mübahisəsiz şahid statusunu qoruyub saxladı. İndi bu status dağılıb.
Saxta videomüraciət, süni yaradılmış səs, siyasətçinin uydurma bəyanatı, telefon danışığının imitasiyası, real kadrda üzün dəyişdirilməsi - bunların heç biri artıq fantastika deyil. Bu, siyasi əməliyyatların alətlər dəstidir. Dipfeyklər xüsusilə böhran saatlarında təhlükəlidir: hərbi toqquşmalar, kütləvi tədbirlər, diplomatik gərginliklər, qəzalar, terror aktları, seçkilər, bank panikası zamanı.
Azərbaycan üçün risk aydındır. Təsəvvür edək ki, dövlət rəhbərinin, hərbi komandanlığın, diplomatın, güc strukturu təmsilçisinin və ya xarici tərəfdaşın guya bəyanat verdiyini göstərən saxta video yayılır. Təkzib bir saat sonra gəlsə belə, ilk zərbə artıq vurulmuş olur. Bazarlar, səfirliklər, redaksiyalar, vətəndaşlar, beynəlxalq müşahidəçilər reaksiya verməyə macal tapa bilər. Rəqəmsal mühitdə sürət çox vaxt həqiqəti qabaqlayır.
Ona görə dövlət kommunikasiyası təkcə düzgün yox, həm də çevik olmalıdır. Dipfeyklər dövründə susqunluq lüksdür. Pauza yalanla doldurulur.
Pərdə arxasında kimlər işləyir...
Azərbaycan ətrafında müxtəlif maraq qrupları fəaliyyət göstərir və hər şeyi bir mərkəzə bağlamaq primitiv yanaşma olardı. Zərərli xarici təsir həmişə çoxqatlıdır.
Birinci qrup revanşist erməni çevrələri və onlarla bağlı diaspor strukturlarıdır. Onların məqsədi aydındır: dünyanın Cənubi Qafqazın yeni reallığını qəti şəkildə qəbul etməsinə imkan verməmək. Onlar üçün informasiya müharibəsi uduzulmuş siyasi və hərbi strategiyanın davamı vasitəsinə çevrilir. Narrativ “yarımçıqlıq”, “ədalətsizlik”, “təhdid”, “beynəlxalq müdaxilə zərurəti” ideyaları ətrafında qurulur. Sülh gündəmi nə qədər möhkəmlənirsə, onu emosional kampaniyalarla pozmaq istəyi də bir o qədər güclənir.
İkinci qrup Azərbaycanın tam subyektliyini sərfəli saymayan xarici oyunçulardır. Bəziləri üçün Bakı Türkiyəyə həddən artıq yaxındır. Digərləri üçün energetikada həddindən artıq müstəqildir. Üçüncülər üçün Mərkəzi Asiyada çox fəaldır. Dördüncülər üçün regional təzyiqin köhnə sxemlərini çox uğurla dağıdıb. Bu qüvvələr həmişə açıq fəaliyyət göstərmir. Çox vaxt ekspert şəbəkələri, qrant strukturları, media platformaları, hesabatlar, diplomatik siqnallar üzərindən işləməyi üstün tuturlar.
Üçüncü qrup kommersiya və kriminal strukturlardır. Dezinformasiya təkcə siyasətdə deyil, biznesdə də istifadə oluna bilər: banklara, telekoma, logistika şirkətlərinə, enerji layihələrinə, dövlət satınalmalarına, investisiya mühitinə hücumlarda. Ölkəyə vurulan reputasiya zərbəsinin birbaşa iqtisadi ölçüsü ola bilər.
Dördüncü qrup xarici gündəmin daxildəki daşıyıcılarıdır. Bu, ən mürəkkəb kateqoriyadır. Hər tənqidçi təsir agenti deyil və dövlət təhlili şübhəçiliklə əvəz etməməlidir. Amma real problem də var: bəzi ictimai fiqurlar, media qurumları və ya şəbəkə fəalları şüurlu, yaxud şüursuz şəkildə özgə strateji xəttinin retranslyatoruna çevrilirlər. Bəzən ideoloji motivlərlə. Bəzən şəxsi inciklikdən. Bəzən maliyyə asılılığından. Bəzən xarici legitimlik qazanmaq istəyindən.
Məhz buna görə ayıqlıq isterikaya çevrilməməlidir. Güclü dövlət zərərli təsiri normal tənqiddən ayırmağı bacarır. Zəif dövlət isə çox vaxt birini o biri ilə qarışdırır. Azərbaycana məhz bu mənada güclü olmaq lazımdır: təsir əməliyyatlarına qarşı sərt, dürüst ekspertizadan qorxmayacaq qədər isə özünəinamlı.
Feyk iqtisadiyyatı: xaosun pulunu kim ödəyir...
Hər bir davamlı informasiya kampaniyasının arxasında resurs dayanır. Hesablar yaradılmalı, kontent istehsal olunmalı, tərcümələr edilməli, ekspertlər prosesə qoşulmalı, reklam alınmalı, platformalar saxlanılmalı, hüquqi müdafiə təmin edilməli, redaksiyalarla əlaqələr qorunmalıdır. Hətta “kortəbii ictimai qəzəb”in də çox vaxt büdcəsi olur.
Pullar fondlar, diaspor təşkilatları, PR agentlikləri, tədqiqat mərkəzləri, media layihələri, konsultasiya şirkətləri, özəl donorlar, biznes qrupları, kriptovalyuta kanalları üzərindən gələ bilər. Müasir təsir əməliyyatı nadir hallarda birbaşa əmr kimi görünür. O, ekosistemə bənzəyir. Biri hesabat yazır. Digəri şərh verir. Üçüncüsü emosional köşə yazısı dərc edir. Dördüncüsü mövzunu sosial şəbəkələrə çıxarır. Beşincisi beynəlxalq struktura sorğu göndərir. Altıncısı sanksiya tələb edir. Yeddincisi deyir: “Baxın, bu artıq beynəlxalq problemdir”.
Süni legitimlik bu cür yaradılır.
Bu baxımdan Azərbaycan təkcə kibermüdafiəni deyil, informasiya kampaniyalarının maliyyə-analitik monitorinqini də gücləndirməlidir. Məsələ narazıların ağzını bağlamaq deyil. Məsələ təsirin mənşəyinin şəffaflığıdır. Platformanı kim maliyyələşdirir? Araşdırmanın pulunu kim ödəyir? Publikasiyanı kim irəli çəkir? Kim hansı siyasi strukturlarla bağlıdır? Hansı şəbəkələr eyni tezisləri təkrarlayır? Sinxronizasiya mərkəzi haradadır?
Bu suallara cavab olmadan feyklərlə mübarizə sonsuz yanğınsöndürməyə çevrilir. 
Qərb paradoksu: dezinformasiya ilə evdə mübarizə, başqalarına qarşı isə ona dözümlülük
Burada daha bir mühüm məqam var. Qərb dövlətləri dezinformasiyanı çoxdan milli təhlükəsizliyə təhdid kimi nəzərdən keçirirlər. Avropa Xarici Fəaliyyət Xidməti informasiya manipulyasiyası ilə bağlı hesabatlarında problemin qlobal miqyasından və bu cür əməliyyatların onlarla, hətta yüzdən artıq ölkəyə toxunduğundan danışır. Fransa, Almaniya, ABŞ, Böyük Britaniya, Baltik ölkələri, Avropa İttifaqı - hamısı xarici müdaxiləyə qarşı mübarizə strukturları yaradır, platformaları monitorinq edir, təsir şəbəkələrini araşdırır, ayrı-ayrı kanalları məhdudlaşdırır, şəffaflıq tələbləri tətbiq edir.
Amma oxşar mövzunu Azərbaycan qaldıran kimi Qərb diskursunun bir hissəsi tonunu dəyişir. Parisdə, Berlində və ya Vaşinqtonda “demokratiyanın müdaxilədən qorunması” adlandırılan şey Bakıya münasibətdə bəzən “söz azadlığına təzyiq” kimi təqdim olunur. Bu, gözardı edilə bilməyəcək ikili standartdır.
Əlbəttə, feyklərlə mübarizə özbaşınalığa bəraət qazandırmamalıdır. Amma söz azadlığı da xarici əməliyyatlar üçün indulgensiyaya çevrilməməlidir. Demokratik cəmiyyətlər özləri etiraf edirlər: xarici informasiya müdaxiləsi mövcuddur, təhlükəlidir və institusional cavab tələb edir. Deməli, Azərbaycan da öz informasiya məkanını Fransa, ABŞ və ya Almaniya kimi qorumaq hüququna malikdir.
Fərq yalnız ondadır ki, Azərbaycan daha sərt geosiyasi mühitdə yerləşir. O, qeyri-sabitlik zonaları ilə həmsərhəddir, onilliklər boyu münaqişə yaşayıb, işğalla üzləşib, mürəkkəb regional əhatəyə malikdir və böyük oyunçuların rəqabətli maraqlarının obyektidir. Belə bir ölkə üçün informasiya səhlənkarlığı liberalizm deyil, təhlükəsizlik hesabına ödənilə biləcək lüksdür.
Media müdafiə infrastrukturu kimi
Adətən müdafiə infrastrukturu deyəndə radarlar, istehkamlar, bazalar, rabitə sistemləri, pilotsuz uçuş aparatları, hava hücumundan müdafiə vasitələri təsəvvür olunur. Amma XXI əsrdə keyfiyyətli milli media da müdafiə infrastrukturudur. Ona görə yox ki, media dövlətin ruporu olmalıdır. Əksinə, zəif təbliğat qorumur, gözdən salır. Güclü media ölkəni etimad yaratmaqla qoruyur.
Etimadı şüarlarla qurmaq mümkün deyil. Onu yalnız dəqiqlik, operativlik, peşəkarlıq, çətin suallara açıqlıq, auditoriyaya hörmət və səhvləri etiraf etmək bacarığı üzərində qurmaq olar. Rəsmi kommunikasiya ləng, quru və formal olanda boşluğu Telegram doldurur. Milli analitika primitiv olanda auditoriya xarici şərhçilərə üz tutur. Jurnalistika mürəkkəb prosesləri izah etməyəndə cəmiyyət emosional manipulyatorların ovuna çevrilir.
Azərbaycana strateji kommunikasiyanın yeni mədəniyyəti lazımdır. Sovet intonasiyası yox, bürokratik press-reliz yox, düzgün formulların sonsuz təkrarı yox, reallığı izah edən müasir sistem. Dövlət sürətli, dəqiq və insan dili ilə danışmalıdır. Ekspert cameəsi mürəkkəb prosesləri şifrədən çıxarmağı bacarmalıdır. Media sadəcə bəyanat ötürməməli, konteksti, motivləri, maraqları, riskləri göstərməlidir.
İnformasiya müdafiəsi ilə informasiya zəifliyi arasındakı sərhəd məhz buradan keçir.
Niyə təkzib artıq kifayət etmir...
Feyklərlə klassik mübarizə təkzib üzərində qurulurdu: yalan ortaya çıxdı - ifşa edildi. Bu gün bu, azdır.
Birincisi, feyk təkzibdən daha sürətlə yayılır. İkincisi, auditoriyanın bir hissəsi yalanı görür, amma sonrakı izahı görmür. Üçüncüsü, rasional düzəlişdən sonra belə emosional iz qalır. Dördüncüsü, kampaniya təşkilatçıları çox vaxt məhz buna hesablayırlar: sübut etmək yox, ləkələmək.
Ona görə Azərbaycana reaktiv yox, preventiv model lazımdır.
Bu model narrativlərin erkən aşkarlanmasını, şəbəkə anomaliyalarının monitorinqini, hesabların koordinasiyasının təhlilini, platformalarla işi, böhranın pik həddinə çatmasından əvvəl ictimai izahların hazırlanmasını, vətəndaşların rəqəmsal savadlılığını, jurnalistlərin verifikasiya metodlarına öyrədilməsini, dövlət strukturlarında və özəl sektorda kibergigiyenanın gücləndirilməsini əhatə etməlidir.
Dillərlə iş xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycana qarşı hücumlar çox vaxt təkcə Azərbaycan və rus dillərində deyil, ingilis, fransız, alman, fars, erməni, türk dillərində də aparılır. Xarici təsir hədəf auditoriyanın olduğu yerdə işləyir. Deməli, cavab da çoxdilli olmalıdır. Əgər feykin əsas hədəfi Brüssel məmuru, Paris redaktoru və ya Vaşinqton analitikidirsə, onu yalnız ölkə daxilində təkzib etmək kifayət deyil. 
Cəmiyyət təhlükəsizliyin ilk sensoru kimi
Cəmiyyət immunitetə malik deyilsə, heç bir xidmət, heç bir monitorinq mərkəzi, heç bir dövlət strukturu dezinformasiyanı təkbaşına dayandıra bilməz. İnformasiya təhlükəsizliyi server otağında yox, vətəndaşın beynində başlayır.
İnsan sadə suallar verməlidir: mənbə kimdir? Bu niyə məhz indi dərc olunub? Sənəd haradadır? Kim təsdiqləyir? Müəllifin marağı nədir? Mətn niyə bu qədər güclü emosiya yaradır? Niyə bütün ifadələr bir reaksiyaya itələyir? Niyə ikinci tərəf yoxdur? Niyə anonim kanal bütün rəsmi strukturlardan və peşəkar redaksiyalardan daha çox “bilir”?
Rəqəmsal savadlılıq məktəblilər üçün fakültativ mövzu olmamalıdır. O, milli dayanıqlığın tərkib hissəsinə çevrilməlidir. Bunu məktəblərdə, universitetlərdə, dövlət strukturlarında, redaksiyalarda, biznesdə, orduda, bələdiyyələrdə öyrətmək lazımdır. Darıxdırıcı “təhlükəsiz internet” kursu kimi yox, manipulyasiyalar dövründə yaşamaq üçün praktik bacarıq kimi.
Xüsusi risk qrupu yaşlı insanlar, yeniyetmələr və xəbərləri əsasən qısa videolardan və messencerlərdən alan şəxslərdir. Feyklər məhz orada xüsusilə sürətlə yayılır. Qohum mesajı qohuma, qonşu qonşuya, tanış tanışa göndərir. Etimad mənbəyə deyil, şəxsi bağa əsaslanır. Dezinformator üçün bu, ideal mühitdir: yalan insan siması qazanır.
Dövlət ləng olmamalıdır
Reaksiya sürəti hakimiyyət məsələsidir. Böhran anında sadəcə haqlı olan yox, baş verəni birinci izah etməyə macal tapan tərəf qazanır. Dövlət susanda onun yerinə düşmənlər, rəqiblər, panika yayanlar və diletantlar danışır.
Vahid böhran kommunikasiyası arxitekturası lazımdır. Müxtəlif qurumların xaotik bəyanatları yox, koordinasiyalı sistem. Böyük feyk və ya informasiya hücumu zamanı kimin birinci danışacağı, kimin texniki izah verəcəyi, kimin beynəlxalq media ilə işləyəcəyi, kimin platformalara müraciət edəcəyi, kimin vizual materiallar hazırlayacağı, kimin xarici dillərdə cavab verəcəyi, kimin təkrar yayımı izləyəcəyi əvvəlcədən aydın olmalıdır.
Güclü kommunikasiya çoxsəviyyəli olmalıdır. Rəsmi bəyanat - protokol üçün. Qısa izah - sosial şəbəkələr üçün. İnfoqrafika - kütləvi auditoriya üçün. Ətraflı təhlil - ekspertlər üçün. İngiliscə versiya - xarici auditoriya üçün. Texniki hesabat - platformalar və tərəfdaşlar üçün. Rəy liderləri ilə iş - yayım üçün.
Müasir dövlət belə davranır. Qışqırıqla yox, sistemlə.
Təhlükəsizliklə azadlıq arasındakı sərhəd
Ən çətin sual budur: zərərli təsirdən qorunma ilə həddindən artıq nəzarət arasındakı sərhəd haradan keçir? Cavab primitiv ola bilməz. Hibrid təhdidlərlə üzləşən hər bir ölkə bu dilemmanı həll etməyə məcburdur.
Azərbaycan iki səhvə yol verməməlidir.
Birinci səhv sadəlövhlükdür. Xarici informasiya müdaxiləsinin olmadığını göstərmək reallığı görməzdən gəlmək deməkdir. Bu müdaxilə var. O, ölkənin suverenliyinə, reputasiyasına, daxili dayanıqlığına və xarici siyasət imkanlarına qarşı yönəlib.
İkinci səhv kobudluqdur. Hər tənqiddə zərərli təsir görmək öz intellektual sistemini zəiflətmək deməkdir. Problemləri müzakirə etməyin mümkün olmadığı cəmiyyət daha az dayanıqlı olur, çünki real zəifliklər kölgəyə çəkilir. Xarici rəqib də məhz qapalı mövzulardan istifadə edir: dürüst söhbətin olmadığı yerdə şayiə daha asan böyüyür.
Optimal model dəqiqlikdir. Koordinasiyalı xarici əməliyyatların, dipfeyklərin, kiberhücumların, saxta sənədlərin, maliyyələşdirilən təsir şəbəkələrinin, zorakılığa çağırışların, xarici mərkəzlərin maraqlarına xidmət edən manipulyativ kampaniyaların qarşısı sərt şəkildə alınmalıdır. Eyni zamanda peşəkar tənqid, araşdırmalar, ekspert müzakirəsi və ictimai nəzarət üçün məkan qorunmalıdır. Bunlar olmadan informasiya təhlükəsizliyi intellektsiz müdafiəyə çevrilir. 
Köhnə münaqişədən sonra Cənubi Qafqaz: feyklər niyə çoxalacaq...
Cənubi Qafqazda sülh prosesi informasiya əməliyyatlarının əsas hədəflərindən biri olaraq qalır. Region yeni arxitekturaya nə qədər yaxınlaşırsa, qeyri-müəyyənlikdən qazanan qüvvələr bir o qədər fəallaşır.
Revanşist dairələr sülhün mümkün olmadığını və ya təhlükəli olduğunu sübut etməyə çalışacaqlar. Xarici oyunçular təsir rıçaqlarını saxlamağa can atacaqlar. Bəzi mərkəzlər “beynəlxalq zəmanətlər” ideyasını irəli sürəcəklər, halbuki bu ifadənin altında çox vaxt regional dövlətlərin müstəqilliyini məhdudlaşdırmaq istəyi gizlənir. Digərləri kommunikasiyalar, sərhədlər, konstitusiya dəyişiklikləri, hərbi balans, əhalinin qayıdışı, nəqliyyat marşrutları ətrafında qorxuları şişirdəcəklər.
Ermənistan məsələsi xüsusilə vacibdir. Onun hüquqi və siyasi məkanında yekun sülhün məntiqinə zidd elementlər qaldıqca informasiya müharibəsi davam edəcək. Azərbaycan üçün prinsipial məsələ xarici qüvvələrin real tənzimləməni gözəl formullarla əvəz etməsinə imkan verməməkdir. Sülh yeni ritorika altında gizlədilmiş köhnə iddialar üzərində qurula bilməz.
Bu prosesdə feyklər gec partlayan mina rolunu oynayacaq. Onlar hər həssas mövzunun altına yerləşdiriləcək. Məqsəd inamsızlıq yaratmaq, razılaşmaları pozmaq, tərəfləri yenidən ittiham dilinə qaytarmaq, xarici vasitəçilərə isə müdaxilə üçün bəhanə verməkdir.
Azərbaycan strategiyası: müdafiədən təşəbbüsə
Ayıqlığın artırılması daimi narahatlıq içində yaşamaq demək deyil. Əksinə, yetkin ayıqlıq dövlətə daha inamlı hərəkət etməyə imkan verir. Azərbaycana mühasirəyə alınmış qala mövqeyi yox, yeni müharibənin qaydalarını anlayan və öz gündəmini diktə etməyi bacaran intellektual güclü dövlət mövqeyi lazımdır.
Bu strategiya bir neçə istiqaməti əhatə etməlidir.
Birincisi texnoloji istiqamətdir. Kritik infrastrukturun kibermüdafiəsi, daimi monitorinq, dövlət resurslarının qorunması, zəifliklərin auditi, kadr hazırlığı, beynəlxalq mərkəzlərlə əməkdaşlıq, süni intellekt, dipfeyklər və şəbəkə analizi sahəsində milli ekspertizanın inkişafı.
İkincisi hüquqi istiqamətdir. Qanunvericilik dəqiq, müasir olmalı və seçmə qaydada deyil, peşəkar şəkildə tətbiq edilməlidir. Siyasi təsirin xarici maliyyələşdirilməsi şəffaf olmalıdır. Dezinformasiya əməliyyatları hüquqi kvalifikasiyaya malik olmalıdır. Amma hüquq hər narahat fikrə qarşı dəyənəyə çevrilməməlidir.
Üçüncüsü media istiqamətidir. Güclü redaksiyalar, sürətli faktçekinq mexanizmləri, hazırlıqlı jurnalistlər, analitik mərkəzlər, xarici dillərdə keyfiyyətli kontent lazımdır. Azərbaycan özünü dünyaya, rəqiblərinin onu təhrif etməyə çalışdığı səviyyədən daha yaxşı izah etməlidir.
Dördüncüsü təhsil istiqamətidir. Rəqəmsal savadlılıq, media gigiyenası, tənqidi düşüncə, kibertəhlükəsizliyin əsasları, mənbələrin yoxlanılması. Bunlar kütləvi bacarığa çevrilməlidir.
Beşincisi diplomatik istiqamətdir. Azərbaycana qarşı hər böyük informasiya hücumu təkcə ölkə daxilində təkziblə yox, həm də xarici siyasət müşayiəti ilə cavablandırılmalıdır. Səfirliklər, beynəlxalq təşkilatlar, tərəfdaş dövlətlər, platformalar, ekspert çevrələri sübut bazasını vaxtında almalıdır.
Altıncısı ictimai istiqamətdir. Dövlət həqiqətin yeganə müdafiəçisi ola bilməz. Bu sistemdə alimlər, jurnalistlər, bloqerlər, veteranlar, müəllimlər, sahibkarlar, dini xadimlər, gənclər lazımdır. Milli dayanıqlıq etimad şəbəkəsidir. 
Ən təhlükəli yalan həqiqətə oxşayan yalandır
Yaxın illərin əsas çağırışı kobud feyklər olmayacaq. Onları ifşa etmək nisbətən asandır. Ən təhlükəlisi 70 faiz həqiqətin 30 faiz yalanla birləşdirildiyi, sonra isə inandırıcı mənəvi narrativə büküldüyü mürəkkəb manipulyasiyalar olacaq.
Məsələn, real problem götürülür, ona yanlış kontekst əlavə edilir, sonra miqyas süni şəkildə genişləndirilir və sonda xarici mərkəzə sərf edən siyasi nəticə çıxarılır. Bu texnologiya birbaşa yalandan daha güclüdür, çünki gerçək faktların üzərində parazitlik edir.
Məhz buna görə cavab sadə “bu feykdir” ifadəsi ola bilməz. Mexanizmi izah etmək lazımdır. Fakt haradadır? Şərh haradadır? Yerdəyişmə haradadır? Emosional manipulyasiya haradadır? Marağın izi haradadır? Pulun mənbəyi haradadır? Sinxronizasiya haradadır? Təkrarlanan narrativ haradadır?
Dezinformasiya ilə müasir mübarizə təkcə faktların yoxlanılması deyil. Bu, təsir arxitekturasının sökülüb göstərilməsidir.
Nəticə: suverenlik öz reallığına sahib çıxmaq hüququndan başlayır
Azərbaycan öz suverenliyini bərpa etmək üçün həddindən artıq ağır bədəl ödəyib və kiminsə onun öz reallığına sahib çıxmaq hüququnu əlindən almasına imkan verə bilməz. XXI əsrdə ərazi təkcə ordu ilə qorunmur. O, yaddaşla, faktlarla, dillə, rəqəmsal sistemlərlə, media ilə, məktəblə, diplomatiya ilə, analitika ilə və ictimai etimadla qorunur.
Zərərli xarici təsir məhz ona görə təhlükəlidir ki, həmişə hücum kimi görünmür. Bəzən qayğı formasında gəlir. Bəzən araşdırma formasında. Bəzən ekspert rəyi kimi. Bəzən anonim sızma kimi. Bəzən həqiqi görünən video kimi. Bəzən isə arxasında çox konkret siyasi marağın gizləndiyi özgə mənəvi dərsi kimi.
Azərbaycana soyuqqanlı, peşəkar, müasir ayıqlıq lazımdır. Qorxu yox. Təcrid yox. Düşüncə tərzi kimi şübhəçilik yox. Səs-küyün arxasındakı strukturu, şüarın arxasındakı marağı, publikasiyanın arxasındakı əməliyyatı, emosiyanın arxasındakı texnologiyanı görmək bacarığı lazımdır.
Azərbaycan uğrunda yeni müharibə təkcə sərhədlərdə getmir. O, xəbər lentlərində, smartfonlarda, hesabatlarda, redaksiya otaqlarında, ekspert panellərində, sosial şəbəkə alqoritmlərində, məlumat bazalarında, məktublarda, saxta videolarda, əvvəl təsadüfi görünən, sonra isə təzyiqə çevrilən sözlərdə gedir.
Suveren dövlət təkcə torpağı deyil, mənanı da qorumağa borcludur. Çünki hibrid müharibələr dünyasında məna uğrunda mübarizəni uduzan tərəf gec-tez öz haqlılığına görə belə izahat verməyə başlayır.
Azərbaycan artıq torpaq üzərində müharibələri qazanmağı bacardığını sübut edib. İndi əsas imtahan həqiqət uğrunda müharibəni də eyni sistemliliklə, eyni sərtliklə və eyni ağılla qazanmağı öyrənməkdir.(BakuNetwork)
