İrəvan sülh dilində danışmağı öyrənib. Amma onun konstitusiyası, ordusu, xəritələri və televiziya efiri hələ də başqa dildə danışır. Bakıda isə məhz bu ikinci səs birincidən daha gur eşidilir
2026-cı il mayın 28-də İrəvandakı Respublika meydanında son on ildə ilk dəfə silah və hərbi texnikanın nümayiş etdirildiyi hərbi parad keçirildi. İki saatdan artıq meydanın daş döşəməsi üzərindən Fransa və Hindistan da daxil olmaqla yeddi ölkədən alınmış hərbi texnika keçdi, tribunaların üzərində Ermənistan istehsalı pilotsuz uçuş aparatları dövrə vurdu. Nikol Paşinyan tribunadan sülhdən danışırdı. O deyirdi ki, Birinci Respublikanın müstəqilliyini qoruyub saxlaya bilməməsinin əsas səbəblərindən biri məhz sülhün olmaması idi. Həmin anda yanından haubitsalar keçirdi.
Burada formal ziddiyyət yoxdur. Suveren dövlətin ordu saxlamaq və onu öz vətəndaşlarına nümayiş etdirmək hüququ var, xüsusən də seçkilərə doqquz gün qalmış. Ziddiyyət yalnız bir sadə sual veriləndə yaranır: kimə qarşı?
Həmyerlilərimizin mütləq əksəriyyəti bu suala tərəddüd etmədən cavab verir. Burada nə emosiyaların, nə də otuzillik müharibənin ətalətinin əsas rolu var. Ermənistan baş nazirinin sözləri ilə Ermənistan dövlətinin əməlləri getdikcə daha çox bir-birindən uzaqlaşır və hər yeni ay bu fərqi təsdiqləyən yeni faktlar gətirir. Aşağıda onları ardıcıllıqla, faktları qiymətləndirmələrdən ayıraraq təhlil edəcəyik.
Sülh üçün haubitsalar: İrəvan əslində kimə qarşı yürüş edirdi...
Müdafiə doktrinası çıxışlarla deyil, silah alışları ilə oxunur. 2020-ci ildən sonra Ermənistanın hərbi büdcəsi müxtəlif hesablamalara görə iki dəfədən çox artıb. Paris CAESAR özüyeriyən haubitsaları, radarlar və zirehli maşınlar, Yeni Dehli isə Pinaka reaktiv yaylım atəşi sistemləri və zenit kompleksləri satıb. Respublika meydanından keçən texnika da məhz bunlar idi.
İndi Ermənistan sərhədlərinin perimetri üzrə baxaq. Gürcüstanla İrəvanın ərazi mübahisəsi yoxdur, əvəzində Ermənistanın xarici dünyaya çıxan yeganə dəmir yolu məhz bu istiqamətdədir. Türkiyə ilə sərhəd 1993-cü ildən bağlıdır, lakin 2026-cı ilin aprelində Ermənistan və Türkiyə rəsmiləri Qars-Gümrü dəmir yolunun bərpası üçün Qarsda işçi qrup yaratdılar. İranla isə İrəvan 2026-cı ilin bütün yayını hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq sazişi üzərində işləməklə keçirdi.
Rusiya qalır. Gümrüdə hələ də Rusiyanın 102-ci hərbi bazası yerləşir. Ölkənin qaz şəbəkəsi "Qazprom"un törəmə strukturuna məxsusdur, Ermənistan dəmir yolları isə 2008-ci ildən Rusiya Dəmir Yollarının törəmə şirkətinin otuzillik konsessiyasındadır. Qaz ventilinə və dəmir yolu oxlarına əl qoyan dövlətə qarşı haubitsa almırlar.
Deməli, bir qonşu qalır. Elə həmin qonşu ki, İrəvan hazırda onunla sülh və sərhədin müəyyənləşdirilməsi barədə danışıqlar aparır.
İrəvanda deyəcəklər ki, ordu bir daha məğlub olmamaq üçün lazımdır. Bu, 2020-ci ildə məğlubiyyətin harada baş verdiyini xatırlayana qədər inandırıcı səslənir: Ermənistan qüvvələrinin BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnaməyə zidd olaraq təxminən otuz il nəzarətdə saxladığı Azərbaycan torpaqlarında. Ermənistanın dağ keçidlərini qorumaq üçün yaradılmış ordu bir növ silah alar. Revanşist ordu isə başqa növ silah alar. Mayın 28-dəki paradda nümayiş etdirilən nomenklatura ikinci siyahıya daha yaxındır.
İyirmi doqquz faiz və çatmayan altı mandat
2026-cı il iyunun 7-də Paşinyanın "Vətəndaş müqaviləsi" partiyası 727 160 səs, yəni 49,81 faiz topladı. Seçici fəallığı təxminən 59 faiz idi. Sadə hesablama göstərir ki, seçici siyahılarında olan hər yüz vətəndaşdan təxminən 29-u hakim partiyaya səs verib. Ertəsi səhər Paşinyan nəticəni Ermənistanın əbədiliyini və inkişafını təmin edəcək tarixi qələbə adlandırdı.
Əbədiliyin yalnız bir qüsuru var. Yeni parlamentdə 105 yer var, hakim partiyanın isə 64 mandatı. Ermənistan Konstitusiyası yeni Əsas Qanun layihəsinin referenduma çıxarılması üçün parlamentin ümumi tərkibinin azı üçdə ikisinin, yəni 70 deputatın qərarını tələb edir. Altı mandat çatmadı. İki yüz min imza ilə xalq təşəbbüsü də vəziyyəti dəyişmir, çünki son söz yenə parlamentin həmin üçdə iki səs çoxluğuna məxsusdur. Ədliyyə naziri Srbuhi Qalyan iyunda hökumətin bu dalandan necə çıxmaq niyyətində olduğu barədə birbaşa suala cavab verməkdən yayındı.
Azərbaycan ekspert dairələrində sərt bir versiya səslənir: nəticənin guya "idarə etmək olar, konstitusiyanı dəyişmək olmaz" formuluna uyğunlaşdırıldığı iddia edilir. Mənim belə bir manipulyasiyanı sübut edən faktım yoxdur və şübhəni fakt kimi təqdim etməyəcəyəm. Müxalifət isə əksinə, tamam başqa ittiham irəli sürür: səsvermə ərəfəsində istintaq Samvel Karapetyanın blokundan altı namizədin həbsinə order verib. Əsas nəticə üçün isə heç bir konspirologiyaya ehtiyac yoxdur.
Riyaziyyat və siyasi məntiq kifayətdir. Paşinyanın istənilən qanunu qəbul etmək üçün çoxluğa, konstitusiya islahatı üçün isə yetərli səsə malik olmadığı parlament ona ideal bəhanə verir. "Güclü Ermənistan" və Robert Koçaryanın bloku müvafiq olaraq 29 və 12 mandata malikdir və hazırkı formada sülh sazişini dəstəkləmir. Buna görə onlarla üçdə iki çoxluq barədə razılaşmaq mümkün deyil. Baş nazir illərlə çiyinlərini çəkib deyə bilər: mən istəyirdim, imkan vermədilər.
Bəhanələrin xronologiyası belədir. 2025-ci ilin martında Paşinyan yeni konstitusiya üzrə referendumun 2027-ci ildə keçiriləcəyini bildirdi. Səkkiz ay sonra, noyabrda isə səsvermənin daha böyük legitimlik naminə parlament seçkilərindən sonra keçiriləcəyini dedi. Seçkilər keçirildi, legitimlik əldə olundu, amma üçdə iki çoxluq yoxdur. Hər mərhələ yeni şərt doğurur, heç bir şərt isə konkret tarix doğurmur.
Halbuki referendumun öz riyaziyyatı baş nazirin xeyrinə işləyir. Dəyişikliklərin qəbul edilməsi üçün səsvermədə iştirak edənlərin çoxluğu və bütün qeydə alınmış seçicilərin azı dörddə biri, yəni təxminən 625 min "hə" səsi lazımdır. Paşinyanın öz elektoratı bu həddi təxminən yüz min səslə keçir. Əgər o, Əsas Qanundan "Miatsum"a istinadı həqiqətən çıxarmaq istəsəydi, öz bazasını səfərbər edə bilərdi. O isə dövlətin "zəruri aerodinamikası"ndan danışmağa üstünlük verir.
Pencək yaxasındakı nişan və sazişdə olmayan xəritələr
Bütün seçki kampaniyası boyunca Paşinyan pencəyinin yaxasında Ermənistanın konturunu əks etdirən nişan gəzdirirdi, mitinqlərdə isə başı üzərinə sahəsi 29 743 kvadratkilometr olan ölkənin qızılı rəngli metal xəritəsini qaldırırdı. Qərbli müşahidəçilər bunu alqışlayırdılar: baxın, Ermənistan lideri "dənizdən dənizə Böyük Ermənistan" mifindən açıq şəkildə imtina edir. Bakıdan isə bu nişan başqa cür görünür.
O, tərəflərin razılaşdırmadığı konturu təsbit edir. Ermənistan-Azərbaycan sərhədinin 996 kilometrindən yalnız Tavuş istiqamətində təxminən on iki kilometrlik hissə delimitasiya və demarkasiya edilib. Bu proses 2024-cü ildə tamamlanıb. Qalan bütün hissələr komissiyaların iş predmetidir. 2026-cı ilin iyulunda Paşinyan delimitasiyanın ciddi hüquqi əsaslarla, SSRİ Baş Qərargahının 1974-1978-ci illər xəritələri əsasında aparılmalı olduğunu bildirdi. Bakının mövqeyi başqadır: SSRİ dağılan anda mövcud olan inzibati sərhədlər hüquqi sərhəd sayılır, lakin heç bir xəritə yeganə və son əsas statusu almır. Bütün məsələlərin 1970-ci illərin ortalarına aid xəritələrlə həll edilməsi sxemi Azərbaycan tərəfindən kimdən gəlməsindən asılı olmayaraq qəbul edilməyib.
Paşinyanın daxili auditoriyaya satmağa çalışdığı əsas əvəzləmə də buradan başlayır. O, 1991-ci il Alma-Ata Bəyannaməsi əsasında ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınmasını ölkə daxilində Azərbaycanın 1975-ci il xəritələri üzrə sərhəd xəttini tanıması kimi təqdim edir. Halbuki özü 2026-cı ilin aprelində etiraf etmişdi ki, tərəflər arasında xəritələr üzrə razılaşma yoxdur. Başqa sözlə, pencək yaxasındakı nişan sərhədi deyil, danışıqlar mövqeyini göstərir.
Ayrı bir məsələ Ermənistanda Sevan adlandırılan Göyçə gölü ilə bağlıdır. Təxminən 1250 kvadratkilometr sahəsi olan bu göl Cənubi Qafqazın ən böyük şirin su hövzəsidir. Azərbaycan üçün su çoxdan yalnız ekoloqların mövzusu olmaqdan çıxıb: rəsmi hesablamalara görə, ölkənin səth sularının təxminən 70 faizi onun sərhədlərindən kənarda formalaşır. İrəvan Azərbaycanın Göyçə hövzəsi ilə bütün əlaqəsini kəsən xəttin təsbit edilməsini tələb edəndə, baş nazir isə nümayişkaranə şəkildə göldə üzəndə və erməni vətənpərvərlik ənənəsinin Andranik Ozanyanın adı ilə bağladığı Sünik zirvələrində şəkil çəkdirəndə Bakıda bu simvolika birmənalı oxunur. Ev sahibi hasarın haradan keçdiyini göstərir.
Naxçıvanı nəzarətdə saxlayan 43 kilometr
2025-ci il avqustun 8-də Ağ Evdə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Nikol Paşinyan birgə bəyannamə imzaladılar, Donald Tramp isə ona şahid qismində imza atdı. Sənədin mərkəzi bəndlərindən biri Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu, ingiliscə qısaltması ilə TRIPP oldu: Sünikin Mehri rayonu ərazisindən keçəcək 43 kilometrlik dəmir yolu, avtomobil yolu, optik lif və enerji xətləri.
2026-cı ilin yanvarında İrəvan və Vaşinqton layihənin reallaşdırılması üzrə çərçivə sxemini təsdiqlədilər. Marşrutu ABŞ tərəfinə 74 faiz, Ermənistan tərəfinə 26 faiz məxsus şirkət tikəcək və istismar edəcək. Hüquqların müddəti 49 il olacaq, əlavə 50 il uzadılması imkanı da nəzərdə tutulur. BMT Baş Assambleyasının sentyabr sessiyasında Paşinyan fəxrlə bildirdi ki, müddət uzadılarsa, 50-ci ildə Ermənistanın payı əlavə sərmayə qoymadan 49 faizə qədər yüksələcək. Bu konstruksiyada Azərbaycanın payı sıfırdır.
Bakı xatırladır ki, sovet dövründə Mehri sahəsi Azərbaycan dəmir yolu sistemində işləyirdi və ölkənin əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirirdi. İndi Azərbaycan bu xətdən Amerika-Ermənistan şirkətinin şərtləri və Ermənistanın yurisdiksiyası altında istifadə edə biləcək. Ermənistan dəmir yolları üzrə 2038-ci ilədək qüvvədə olan Rusiya konsessiyası məsələsinin hələ də açıq qalmasını da bura əlavə etsək, mənzərə aydınlaşır: marşrutun çoxlu sahibi olacaq və İrəvan onların arasında əsas oyunçulardan biri olaraq qalacaq.
Ermənistanın bu rıçaqdan yapışmasının səbəbi aydındır. Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı düşmüş Naxçıvan həssas olaraq qalır. Muxtar respublikanın sahəsi təxminən 5,5 min kvadratkilometrdir, əhalisi 450 min nəfəri keçir, quru yolu ilə ora hazırda yalnız İran üzərindən getmək mümkündür. 2026-cı il martın 5-də Naxçıvana pilotsuz uçuş aparatı ilə zərbə endirildi; Bakı İranı göstərdi, Tehran isə iştirakını inkar etdi. Həssaslıq nəzəriyyə olmaqdan çıxdı.
Bu 43 kilometrə kim nəzarət edirsə, Azərbaycanın Türkiyə ilə, daha sonra isə Çin və Avropa arasında Orta Dəhlizlə ən qısa quru əlaqəsinin pultunu da əlində saxlayır. Türk inteqrasiyasının əleyhdarları Tehrandan Moskvaya qədər belə bir pultun qiymətini yaxşı anlayırlar. Tikintini, razılaşdırmanı və ya gömrük rejimini lazım olan anda uzada bilən Ermənistan onlar üçün sadəcə qatarların keçməsinə imkan verən Ermənistandan daha qiymətlidir.
2026-cı ilin yazına olan vəziyyətə görə Ermənistan ərazisində bir metr də rels döşənməmişdi. Mövcud hesablamalara əsasən, dəmir yolunun tikintisi başladıqdan sonra azı 18 ay çəkəcək, iri podratçı müsabiqələrinin isə 2026-cı ilin sonundan tez keçirilməsi gözlənilmir. Azərbaycan, əksinə, öz xətlərini 2027-ci ilin əvvəlinədək Ermənistan sərhədinə çatdırmağı öhdəsinə götürüb. Mənim proqnozum belədir: TRIPP-in Ermənistan hissəsindən 2028-ci ilin sonunadək müntəzəm yük daşımaları başlanmayacaq.
İctimaiyyət qarşısında mübahisə, pərdə arxasında qızıl
Moskva və İrəvan ucadan və həvəslə mübahisə edirlər. 2024-cü ilin fevralında Ermənistan KTMT-də iştirakını dondurdu, 2025-ci ildə parlament Avropa İttifaqına daxilolma prosesinin başlanması haqqında qanun qəbul etdi, 2026-cı ilin mayında Aİİ-də Ermənistanın üzvlüyünün dayandırılması məsələsi müzakirə olundu, iyunun 1-də isə "Rosselxoznadzor" demək olar ki, bütün müəssisələrdən Ermənistan balığının idxalını qadağan etdi. İdeal boşanma mənzərəsi.
Pul isə başqa hekayə danışır. Rusiya baş nazirinin müavini Aleksey Overçukun məlumatına görə, 2024-cü ildə iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi 12,4 milyard dollar təşkil edib. Ermənistanın ÜDM-i isə təxminən 26 milyard dollar olub. Yəni ticarət dövriyyəsi dəyər baxımından Ermənistan iqtisadiyyatının təxminən yarısına bərabər həcmdə olub. İqtisadçıların qeydi haqlıdır: ticarət dövriyyəsi ilə ÜDM bir-birinin hissəsi kimi müqayisə edilə bilməz, çünki ÜDM əlavə dəyəri, dövriyyə isə əməliyyatların ümumi məbləğini hesablayır. Lakin rəqəmlərin miqyası dəyişmir.
Bu miqyasın mənşəyi gömrük statistikasında aydın görünür. 2024-cü ildə Ermənistan 7,4 milyard dollarlıq qiymətli metal və daş idxal edib, 8 milyard dollarlıq isə ixrac edib. Bu, ölkənin 30,2 milyard dollarlıq ümumi xarici ticarət dövriyyəsinin təxminən yarısıdır. İdxalla ixrac arasındakı cüzi fərq respublikanın tranzit keçidi kimi işlədiyini göstərir: Rusiya qızılı Ermənistan bankları və affinaj müəssisələri vasitəsilə BƏƏ və Honkonqa gedirdi. Paralel olaraq Qərb avtomobilləri və elektronikası Aİİ qaydaları ilə Ermənistan üzərindən Rusiyaya göndərilirdi. Ermənistanın rəsmi ixracı 2021-ci ildəki 3 milyard dollardan 2024-cü ildə 13,1 milyard dollara yüksəldi.
Dürüstlük tələb edir ki, "ÜDM-in 45-50 faizi" rəqəminin 2024-cü ilə aid olduğunu etiraf edək. 2025-ci ildə dövriyyə demək olar iki dəfə azalaraq on bir ayda 6,7 milyard dollara düşdü, 2026-cı ilin yanvar-may aylarında isə təxminən 2,2 milyard dollar təşkil etdi. Əsas səbəb Moskvanın öz qərarı idi: Rusiya 2024-cü ilin aprelində qızıl ixracına rüsumu ləğv etdi və bununla Ermənistan marşrutunun iqtisadi mənasını aradan qaldırdı. Maraqlıdır ki, Sergey Lavrov 2026-cı ilin yanvarında tamam başqa rəqəm, 14 milyard dollar ticarət dövriyyəsi göstərirdi. İki paytaxtın rəsmi hesablamaları arasındakı fərqin özü də çox şey deyir.
Azalmaya baxmayaraq, Rusiya 28-35 faizlik payla Ermənistanın birinci ticarət tərəfdaşı olaraq qalır. Gümrüdəki baza, qaz, dəmir yolu heç yerə getməyib. Ucadan siyasi mübahisə edib, səssizcə biznes tərəfdaşlığını saxlamaq hər iki tərəfə sərf edir: İrəvan Qərbin rəğbətini qazanır, Moskva isə heç kimin sökülməsini tələb etmədiyi təsir rıçaqlarını saxlayır.
Bu fonda Azərbaycan benzininə baxmaq da maraqlıdır. 2025-ci il dekabrın 19-da Ermənistana SOCAR istehsalı olan 1300 ton Aİ-95 benzini daşıyan 22 sistern daxil oldu. 2026-cı ilin ilk yarısında Ermənistan Azərbaycandan 17,8 milyon dollarlıq neft məhsulları idxal etdi, Paşinyan isə şəxsən fəxrlə bildirdi ki, yanacağın qiyməti 15 faizədək ucuzlaşaraq litr üçün 510 dramdan 430 drama düşüb. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev iyulda bu tədarükü Ermənistanın enerji təhlükəsizliyinə mühüm töhfə adlandırdı. Azərbaycan ərazisindən Ermənistana artıq 40 min tondan çox tranzit yük keçib. Ermənistanın Azərbaycana əks istiqamətdə ixracı isə sıfıra bərabərdir.
Bakı hər bir erməni sürücünün hiss etdiyi addım atdı. İrəvanın cavab addımı isə ona bir dram belə başa gəlməzdi: 1992-ci il "Azadlığa Dəstək Aktı"na 907-ci düzəlişin, yəni ABŞ-ın Azərbaycana yardımının böyük hissəsini qadağan edən normanın köhnəldiyini və ləğv edilməli olduğunu açıq şəkildə bəyan etmək. ABŞ prezidentləri 2002-ci ildən etibarən bu düzəlişin tətbiqini hər il dayandırırlar, sonuncu dəfə bunu Tramp 2025-ci ilin avqustunda edib. Lakin norma qanunda qalır və ABŞ Konqresindəki erməni lobbisi hər belə dayandırmaya qarşı mübarizə aparır. Paşinyan bir dəfə də Konqresi bu düzəlişi ləğv etməyə çağırmayıb. Burada susmaq da mövqedir.
Alban düyünü: monastırlar haqqında mübahisə niyə məhz indi partladı
2026-cı il sentyabrın 11-də və 12-də Bakıda akkreditə olunmuş diplomatlar Qarabağa və Şərqi Zəngəzura, o cümlədən Gəncəsər və Xudavəng monastırlarına səfər etdilər. Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyev qonaqlara bildirdi ki, Qarabağ Azərbaycanın mədəni ürəyi olub, bu gün də belədir və gələcəkdə də belə qalacaq. Ermənistanda isə fırtına qopdu. Paşinyan Azərbaycan tərəfinin tarixi şərhini qəbuledilməz adlandırdı, parlamentin yeni sədri Ruben Rubinyan sərt bəyanatlar verdi, telekanallar bir həftə bu mövzunu gündəmdən çıxarmadı.
Heç bir sərhədi dəyişməyən səfərə bu qədər kəskin reaksiya başadüşüləndir. Alban irsi haqqında mübahisə tarix haqqında deyil. O, "Miatsum" ideologiyasının əsasından bəhs edir. Qarabağ üzərində "tarixi hüquq" konstruksiyasının hamısı bölgədəki xristian abidələrinin ilkin və yalnız ermənilərə məxsus olduğu, buna görə ermənilərin burada avtoxton, azərbaycanlıların isə gəlmə xalq olduğu tezisi üzərində qurulub. Bu məbədlərin öz əlifbası və öz kilsəsi olan müstəqil xristian dövləti Qafqaz Albaniyasına aid olduğunu qəbul etmək həmin fundamentdə çat yaradır.
Alban tarixinin faktları indiki münaqişədən çox əvvəl sənədləşdirilib. Alban katolikosluğu 1836-cı ilə qədər mövcud olub. Həmin il Rusiya imperiyasının fərmanı ilə ləğv edilib və onun kilsələri Eçmiədzinə tabe etdirilib. Alban irsinin sistemli şəkildə "qriqorianlaşdırılması" da bundan sonra başlanıb. Ermənistan və Qərb elmi ədəbiyyatının əhəmiyyətli hissəsində bu monastırlar erməni abidələri kimi təqdim olunur və tarixçilərin mübahisəsi akademiyalarda, arxivlərdə və konfranslarda davam etməlidir. Problem başqadır: İrəvan elmi mübahisəni sülh prosesinin düz ortasında dövlət mövqeyinə çevirir və diplomatların suveren Azərbaycan ərazisinə səfərini təxribat adlandırır.
Azərbaycanın "Sülh körpüsü" təşəbbüs qrupu sentyabrın 14-də Ermənistan mediasında və ictimai müzakirələrdə səslənən düşmənçilik tonundan məyusluğunu bildirdi. Xarakterikdir ki, Ermənistan diplomatların səfərinə hərbi təlimlərdən də ağrılı reaksiya verdi. Ərazi iddialarından həqiqətən imtina etmiş dövlət qonşu ölkənin öz ərazisində qonaqlara hansı məbədləri və hansı izahla göstərməsinə bu qədər kəskin reaksiya vermir.
Bu gün avtobusla Şuşaya, sonra tankla
"Sülh körpüsü" təşəbbüsü 2025-ci ilin noyabrında iki ölkə hökumətinin dəstəyi ilə başladı. Görüşlər 2026-cı ilin fevralında Tsaxkadzorda, aprelin 10-12-də isə Qəbələdə keçirildi. Ermənistan nümayəndə heyəti ilk dəfə delimitasiya olunmuş hissədən, pasport nəzarəti və möhürlərlə sərhədi keçdi. Simvol gözəl idi.
Sonra televiziya efirləri başladı. Ermənistan ictimai məkanının səslərindən biri belə mülahizə yürüdürdü: bu gün Şuşaya avtobusla getmək olar, uyğun fürsət yarananda isə ora tankla gedəcək; Azərbaycanı əvvəlcə sakitləşdirmək, sonra aldatmaq lazımdır. Bu ifadədə məni tankdan çox "aldatmaq" sözü narahat edir. Çünki bu, gələcək münasibətlərin metodu kimi təklif olunur.
Qəbələ raundunun iştirakçısı, İrəvan Kukla Teatrının bədii rəhbəri Ruben Babayan Ermənistan televiziyasının yayılan efir yazısına görə Azərbaycanı ağızlıq hazır olana qədər sığallanmalı itlə müqayisə edib. Cavab olaraq zooloji metafora tapmaq çətin deyil. Buna ehtiyac da yoxdur. Azərbaycan it deyil, Ermənistan da deyil. Dövlətlər heyvan, diplomatiya isə heyvan təlimi deyil. Amma deyilən fikrin mənası şəffafdır: qonşuya yumşaqlıq yalnız ağızlıq hazır olana qədər lazımdırsa, dəyişən mahiyyət yox, taktikadır.
Eyni təşəbbüsün başqa erməni iştirakçısı daha dürüst və sakit danışıb: onun nəslinin dövründə normal münasibətlər olmayacaq, əldə edilə biləcək maksimum nəticə bir-birinə atəş açmamaqdır. Müharibədən yenicə çıxmış iki cəmiyyət üçün bu qiymətləndirmə ayıq səslənir və mən ona hörmət edirəm. Amma bir sual yaranır: belə bir zaman üfüqünə malik insan məqsədi qarşılıqlı anlaşma və etimad qurmaq olan layihədə öz missiyasını necə müəyyən edir? Atəşin dayandırılması sülhün nəticəsi deyil, başlanğıc nöqtəsidir.
Səmimiyyəti İçərişəhər fonunda çəkilmiş şəkillərlə və qonaqların hansı restoranda oturması ilə ölçmək olmaz. Etimad İrəvana qayıtdıqdan sonra deyilən cümlələrlə ölçülür. Mən erməni iştirakçıların Bakının mövqeyi ilə razılaşmaq prinsipi əsasında seçilməsini təklif etmirəm. Bu, istənilən dialoqu mənasızlaşdırardı. Sərt mövqeyi və ağır sualları olan insanlar gəlsinlər. Sərhəd başqa yerdən keçir: qonşunu anlamaq üçün masa arxasına oturanla onu necə aldatmağı öyrənmək üçün oturan arasında. Birincisi dialoq adlanır. İkincisini ictimai məkanda adlandırmaq adət deyil. Belə baxışlara malik insanların "Sülh körpüsü"ndə işi yoxdur. İrəvan səmimidirsə, erməni iştirakçıların siyahısına yenidən baxmalı olacaq.
Njde postamentdə: aysberqin sualtı hissəsi
Hərbi məğlubiyyət Ermənistan siyasətinin otuzillik üst qatını dağıtdı: başqa ölkənin ərazisində olan ordunu, separatçı rejimi, "müdafiə xətti"ni. Sualtı hissə isə qaldı. Əvvəlki kursu qidalandıran ideologiya, təbliğat, tarixi konsepsiyalar və hüquqi baza yerindədir.
Qaregin Njdeni götürək. "Tsexakronutyun", hərfi mənada "irq-din" doktrinasının müəllifi İkinci Dünya müharibəsi illərində nasist Almaniyası ilə əməkdaşlıq edib və Vermaxt tərkibində erməni bölmələrinin formalaşdırılmasında iştirak edib. 2016-cı ilin mayında İrəvanın mərkəzində ona abidə ucaldılıb, metro stansiyası onun adını daşıyır. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi həmin vaxt rəsmi etiraz bildirmişdi. İndiki hökumət də daxil olmaqla heç bir Ermənistan hökuməti bu ideologiyanı dövlət səviyyəsində pisləməyib. Berlinin və ya Varşavanın mərkəzində kollaborasionistə abidə təsəvvür etməyə çalışın.
Hüquqi baza da eyni qaydada qurulub. Ermənistanın 23 avqust 1990-cı il Müstəqillik Bəyannaməsi Ermənistan SSR Ali Soveti ilə keçmiş Dağlıq Qarabağın Milli Şurasının 1 dekabr 1989-cu il tarixli "birləşmə" qərarına istinad edir. Mövcud Konstitusiyanın preambulası həmin bəyannamənin əsas prinsiplərinə söykənir. Bunun ətrafında parlament qərarlarından, normativ aktlardan, məktəb proqramlarından və "tarixi Ermənistan" xəritələrindən ibarət bütöv massiv qurulub və həmin sistemin hər sətri "itirilmış torpaqlar" ideyasına işləyir.
Paşinyan özü "tarixi Ermənistan"dan "real Ermənistan"a keçidin zəruriliyindən danışır və öz müxalifətinin yarısı məhz bu formuluna görə ona nifrət edir. Etiraf edirəm: ritorika baxımından o, bütün sələflərindən daha uzağa gedib. Amma ritorika preambulanı ləğv etmir, abidəni sökmür, dərsliyi yenidən yazmır.
Moskva-1990 və Dublin-1998 dərsləri
"Yumşaq" yanaşmanın tərəfdarları Bakının tələblərinin presedentsiz olduğunu deməyi sevirlər. Bu iddia yanlışdır və tarix ən azı iki dəqiq presedent təqdim edir.
Birincisi Almaniyadır. 1990-cı il sentyabrın 12-də Moskvada Almaniyaya dair yekun tənzimləmə haqqında müqavilə imzalandı. Birləşmiş Almaniya sərhədlərinin qəti və dəyişməz olduğunu təsdiqlədi, gələcəkdə hər hansı ərazi iddiasından imtina etdi və Əsas Qanunu bu imtinaya uyğunlaşdırmağı üzərinə götürdü. "Almaniyanın digər hissələri"nin birləşməsinə imkan verən 23-cü maddə Konstitusiyadan çıxarıldı. Bundesverin şəxsi heyəti 370 min hərbçi ilə məhdudlaşdırıldı, Almaniya kütləvi qırğın silahlarından imtina etdi. Əsas Qanunun 26-cı maddəsi isə hələ 1949-cu ildən təcavüzkar müharibəyə hazırlığı Konstitusiyaya zidd və cinayət əməli hesab edir.
Bundan əvvəl onilliklərlə davam edən denasifikasiya olmuşdu. Nürnberq Tribunalı 1945-ci ilin noyabrından 1946-cı ilin oktyabrınadək fəaliyyət göstərdi. 1945-ci il aprelin 16-da Amerika komandanlığının əmri ilə Veymarın təxminən min sakini yenicə azad edilmiş Buxenvald düşərgəsindən keçirildi ki, "heç nə bilmədikləri" hadisələri öz gözləri ilə görsünlər. Villi Brandt müharibənin bitməsindən iyirmi beş il sonra, 1970-ci ilin dekabrında Varşava gettosunun memorialı qarşısında diz çökdü. Millətin sağalması sürətli olmur. Amma bu proses həmişə əhval-ruhiyyədən yox, institutlardan başlayır.
İkinci presedent İrlandiyadır. 1998-ci il aprelin 10-da Müqəddəs Cümə Sazişi imzalandıqdan sonra mayın 22-də irlandlar konstitusiyanın Şimali İrlandiyaya ərazi iddiasını ehtiva edən 2-ci və 3-cü maddələrinə dəyişiklikləri referenduma çıxardılar. Seçicilərin 94,4 faizi "hə" dedi. Onilliklər boyu milli mifologiyanın müqəddəs hissəsinə çevrilmiş iddia bir gündə Əsas Qanundan yox oldu, çünki ölkənin siyasi sinfi sülhün mifdən daha qiymətli olduğuna qərar verdi.
Bu məntiqi bir sxemə salsaq, ardıcıllıq belə görünər: hərbi məğlubiyyət, köhnə ideologiyanın sökülməsi, konstitusiya və qanunların dəyişdirilməsi, tarixi narrativin yenidən nəzərdən keçirilməsi, məsuliyyətin qəbul edilməsi, üzrxahlıq və məhkəmələr, revanşist potensialın məhdudlaşdırılması, ictimai şüurun dəyişməsi və nəhayət iqtisadi inteqrasiya. Ermənistan birinci və ikinci mərhələ arasında ilişib qalıb. Məsuliyyətin bir hissəsi artıq hüquqi müstəvidə müəyyən edilir: 2025-ci ildən Bakıda keçmiş separatçı rejimin rəhbərlərinin məhkəmələri keçirilir. Ermənistanın özündə isə əlləri qana bulaşmış şəxslər barədə heç müzakirə belə başlanmayıb.
Bütün bunların könüllü baş verəcəyini gözləmək olarmı? Almaniya və Yaponiya təcrübəsi göstərir ki, xeyr. İrlandiya referendumadək otuz illik zorakılıq yolu keçmişdi. Belə proseslərdə könüllülük həmişə xarici şərtlərlə möhkəmləndirilir və Azərbaycanın belə vasitələri kifayət qədərdir: tranzit, yanacaq, TRIPP-in tikinti müddətləri, sülh sazişinə imza, Ankara mövqeyi. Türkiyə Ermənistanla normallaşmanı birbaşa Bakı ilə sülhün imzalanması ilə əlaqələndirir. Azərbaycanın hərbi potensialının sübuta ehtiyacı yoxdur, region onu çox yaxın keçmişdə görüb. Məhz buna görə təzyiq iqtisadiyyat, müddətlər və şərtlərlə həyata keçirilməlidir, güc isə hamının xatırladığı fon olaraq qalmalıdır.
İrəvanda nə cavab verəcəklər və hansı məsələlərdə haqlıdırlar...
Dürüst təhlil qarşı tərəfi də dinləməlidir. Erməni opponentlər deyəcəklər ki, İrəvan artıq Qarabağı Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi tanıyıb, 17 maddədən ibarət sülh sazişini paraflayıb, beynəlxalq məhkəmələrdə qarşılıqlı iddiaların geri götürülməsinə və ATƏT-in Minsk qrupunun buraxılmasına razılıq verib. Bunların hamısı doğrudur və bu addımlar Paşinyana böyük siyasi kapital bahasına başa gəlib.
Onlar deyəcəklər ki, ordu İrəvanda Ermənistan ərazisinə müdaxilə kimi təqdim olunan 2021-2022-ci illərin Sünik və Geğarkunik sərhəd döyüşlərindən sonra lazımdır. Azərbaycan bu hadisələri başqa cür, delimitasiya edilməmiş xəttdə təxribatlara cavab kimi qiymətləndirir. Amma döyüş faktının özü Ermənistan cəmiyyətindəki qorxunu izah edir. Onlar azərbaycanlıların Qərbi Azərbaycana qayıdışı konsepsiyasını da xatırladacaq və bunu güzgüvari irredentizm adlandıracaqlar. Burada prinsipial fərq var: Bakı 1987-1991-ci illərdə qovulduqları yerlərə insanların qayıtmaq hüququndan danışır, ərazilərin dövlət mənsubiyyətinin dəyişdirilməsindən yox. Bu söhbət də sakit və hüquq çərçivəsində aparılmalıdır.
Nəhayət, onlar Qarabağın mədəni irsinin müdafiəyə ehtiyacı olduğunu deyəcəklər. Razıyıq: alban, erməni və ya müsəlman olmasından asılı olmayaraq, hər bir irs qorunmalıdır. İşğal illərində dağıdılmış Ağdamı və Füzulini bərpa edən Azərbaycan bu məsələnin qiymətini çoxlarından yaxşı bilir.
Əsas əks-arqument Paşinyanın özünə aiddir: o həqiqətən də hər bir erməni liderindən daha irəli gedib. Onu az iş görməkdə qınamağın mənası yoxdur. Problem ikili mühasibatdadır: beynəlxalq platformalarda "real Ermənistan" dili səslənir, ölkə daxilində isə "Miatsum"un hüquqi və simvolik infrastrukturu qorunur, çünki növbəti seçkilərdə bu daha rahatdır. İkili mühasibat üzərində qurulan sülh İrəvanda hakimiyyət ilk dəfə dəyişən kimi çökə bilər.
Yoxlama siyahısı ilə sülh
Ermənistan siyasətinin sağalması konsepsiyasını konkret müddətləri və yoxlama mexanizmləri olan plana çevirməyin vaxtıdır. Əks halda bu, gözəl publisistika olaraq qalacaq. Yoxlama konkret, ölçülə bilən bəndlər üzrə aparıla bilər. Referendumun tarixi təyin olunubmu və 1990-cı il Bəyannaməsinə istinadı olmayan konstitusiya layihəsi dərc edilibmi? Njde abidəsi və metro stansiyasının adı barədə qərar qəbul olunubmu? Məktəb dərslikləri və xəritələr dəyişdirilibmi? "Sülh körpüsü"nün erməni iştirakçılarının tərkibi yenidən nəzərdən keçirilibmi? İrəvan 907-ci düzəlişin köhnəldiyini açıq şəkildə bəyan edibmi? Mehri hissəsinin tikinti qrafiki vəd yox, konkret tarixlərlə açıqlanıbmı?
Hər bir bənd ya yerinə yetirilib, ya da yetirilməyib. Heç bir aerodinamika yoxdur.
Biz proqnozumuzu elə formalaşdırırıq ki, sonradan onu yoxlamaq mümkün olsun. 2027-ci il dekabrın 31-dək Ermənistanın yeni konstitusiyası üzrə referendum olmayacaq və günahkar kimi müxalifət, Rusiya və "cəmiyyətin hazır olmaması" göstəriləcək. Həmin tarixədək sülh müqaviləsi də imzalanmayacaq. Ermənistan hissəsindən keçməklə Horadizdən Naxçıvana qatar 2028-ci ilin sonunadək hərəkət etməyəcək. Səhv çıxacağımıza şad olarıq.
Hələlik Azərbaycanla Ermənistan arasındakı bütün real sülh Tavuş istiqamətindəki on iki kilometrə sığır. Apreldə "Sülh körpüsü"nün erməni iştirakçıları məhz həmin hissədə sərhədçilərə pasportlarını təqdim edib möhür almışdılar. Sərhədin qalan 984 kilometri isə hələlik yalnız Nikol Paşinyanın pencəyinin yaxasında gəzdirdiyi nişanın üzərində çəkilib.(BakuNetwork)
