Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev şablonlardan və formal tədbirlərdən imtina etməyi tələb edib. Bu tələbin arxasında kifayət qədər soyuq və praqmatik hesab dayanır: kibermüharibə və süni intellekt dövründə ölkəni mənbəni yoxlamağı, faizi hesablamağı bacaran yeniyetmə də qoruyur. Səhnələşdirilmiş fotoda əlində bayraq tutmaq isə burada heç nəyi həll etmir.
2026-cı il oktyabrın 2-də Heydər Əliyev Mərkəzində Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII qurultayının 960 nümayəndəsi toplaşmışdı. Partiyanın tarixində ilk dəfə idi ki, qurultay ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa etmiş ölkədə keçirilirdi. Bayram əhvalı üçün səbəb mübahisəsiz idi. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev zala dünyada analoqu olmadığını söylədiyi Qələbəni xatırlatdı və əlavə etdi: «Özü də, təkrar edirəm, təkbaşına». Bundan sonra dövlət başçısı adətən zəfər nitqindən gözlənilməyən mövzuya keçdi.
O, təhdidlərdən danışdı.
«İdeoloji risklər sərhəd tanımır, xüsusilə də bugünkü dünyada, internet, kiberhücumlar, süni intellekt dünyasında», - deyə Prezident bildirdi.
Ardınca dövlət başçısı həmin risklərə qarşı mübarizəni çətinləşdirən daxili problemi də açıq şəkildə göstərdi: «İdeoloji işin düzgün təşkili, şablonlardan və formal xarakter daşıyan tədbirlərdən imtina etməyin vaxtı çatıb».
Paradoks da elə bundadır. Rəqiblərinin onilliklər boyu mümkünsüz saydığı müharibəni qazanan dövlət qüdrətinin zirvəsində etiraf edir ki, köhnə tərbiyə üsulları artıq tükənib. Akt zalı, birinci sıra, məktəblinin əlində bayraq, əvvəlcədən yazılmış çıxış mətni, hesabat üçün çəkilən foto. Milli vəzifə həll olunmamış qaldığı müddətdə bunların hamısı gözləmə ritualı kimi müəyyən məna daşıyırdı. 2020 və 2023-cü illərdən sonra həmin ritualın əvvəlki mənası qalmadı. Yeni vəzifəyə kamera qarşısında düzgün emosiya nümayiş etdirməyi yox, real iş görməyi bacaran insanlar lazımdır.
Qələbə qazanılıb. İndi rəqib smartfondan gəlir
Hadisələrin xronologiyası bu söhbətin niyə məhz indi başladığını izah edir. 2020-ci il sentyabrın 27-dən noyabrın 10-dək davam edən 44 günlük Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycan işğal altında olan ərazilərinin böyük hissəsini geri qaytardı. 2023-cü il sentyabrın 19-20-də həyata keçirilən antiterror tədbirləri ölkənin suverenliyinin tam bərpası ilə yekunlaşdı. 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan liderləri sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin təsis olunması haqqında sazişi parafladılar. Bir neçə həftə sonra ATƏT Minsk qrupunun ləğvi barədə qərar qəbul etdi və 2025-ci il dekabrın 1-də 33 il ərzində vasitəçilik görüntüsü yaradan struktur fəaliyyətini dayandırdı.
Hərbi mərhələ başa çatıb. İnformasiya mübarizəsi isə davam edir və getdikcə daha da intensivləşir. Azərbaycan bunu 2024-cü ilin noyabrında, Bakı COP29-a ev sahibliyi edərkən öz təcrübəsində gördü: Qərb mediasının bir hissəsi və Avropanın bir sıra siyasətçiləri iqlim konfransını elə bir kampaniya ilə qarşıladılar ki, ekologiya burada çox vaxt yalnız vitrin rolunu oynayırdı. Paris illərlə Avropa institutlarında anti-Azərbaycan gündəliyini dəstəklədi, Bakı isə cavab olaraq Fransanın Yeni Kaledoniya və digər dənizaşırı ərazilərdəki müstəmləkə irsi məsələsini açıq şəkildə gündəmə gətirdi. Bu qarşıdurmaların mühüm hissəsi sosial şəbəkələrin lentində gedir və həmin informasiyanın əsas istehlakçılarından biri 30 yaşdan aşağı auditoriyadır.
Diqqətçəkən başqa bir detal da var. Elə həmin gün, oktyabrın 2-də Azərbaycan Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti süni intellektdən istifadə edilməklə həyata keçirilən kiberdələduzluqla bağlı xəbərdarlıq yaydı. Sintez edilmiş səs, saxta video, dövlət qurumunun adından göndərilən inandırıcı məktub. Təqaüdçünün pulunu ələ keçirməyə qadir texnologiya tələbəni saxta xəbərə inandırmaqda da çətinlik çəkməz. Prezident təhlükəni təsvir etdi, xüsusi xidmət orqanı isə elə həmin saatlarda onun praktikada necə işlədiyini göstərdi.
Çıxışın məntiqi də buradan doğur. Qələbədən sonrakı dövrdə ölkənin təhlükəsizliyi milyonlarla vətəndaşın manipulyasiyanı tanımaq qabiliyyətindən də asılıdır. Burada tank kolonu kömək etməyəcək. Məktəb, universitet, ədalətli qaydalar və böyüklərin şəxsi nümunəsi kömək edəcək.
On səkkiz yaşlı gəncin onda cəmi on iki yaşı vardı: böyüklərin unutduğu sadə hesab
Adi bir hesablama məsələyə baxışı dəyişir. 2026-cı ilin payızında 18 yaşı tamam olan Azərbaycan vətəndaşı 2007 və ya 2008-ci ildə doğulub. 2020-ci ilin payızında o, altıncı və ya yeddinci sinifdə oxuyurdu. Bu gün on yaşı olan məktəblinin isə həmin vaxt təxminən dörd yaşı vardı. Bu uşaqlar üçün 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi artıq dərslik hadisəsidir, necə ki, SSRİ-nin dağılması onların valideynləri üçün uzaq tarixə çevrilib.
Böyüklər bəzən yeniyetmələrlə elə danışırlar ki, guya onlar 1992-ci il fevralın 26-da Xocalıda baş verənləri, həmin il mayın 8-də Şuşanın işğalını, Saatlı və Biləsuvardakı çadır düşərgələrini şəxsən xatırlayırlar. Xatırlamırlar. Bakının üç onillik ərzində bütün beynəlxalq platformalarda danışdığı təxminən bir milyon qaçqın və məcburi köçkün məktəbli üçün ilk növbədə rəqəmdir. Başqasının yaddaşı yalnız izah və şəxsi zəhmət vasitəsilə insanın öz yaddaşına çevrilə bilər.
Bizim nəsildən olan jurnalistlər Qarabağ haqqında 30 ildən çox yazıblar. Belə mətnlərin demək olar ki, hamısı gözləmə intonasiyası ilə bitirdi: ədalət təxirə salınıb, sülh gəlməyib, Ağdamdakı və ya Füzulidəki mənzilin açarı Bakıda kirayə götürülmüş evin divarındakı mismardan asılıb. 2026-cı ilin yeniyetməsi isə gözləmənin başa çatdığı ölkədə yaşayır. Ona bu gözləmənin qiymətini anlatmaq lazımdır, amma başqasının travmasını zorla onun şəxsi travmasına çevirməyə çalışmadan.
Həll metodun özündədir. Məktəb layihəsi bir ailənin tarixindəki konkret hadisə və ya bir yaşayış məntəqəsi ətrafında qurula bilər. Şagird sənədləri tapır, nənəsi ilə müsahibə yazır, xronologiya tərtib edir, şahid ifadələrini tutuşdurur. Mütləq qeyd edir ki, hansı məlumat təsdiqlənib, hansı ehtimal olaraq qalıb. Material məktəb arxivinə verilir. Yeniyetməyə ciddi iş həvalə olunan tədqiqatçı rolu verilir və bir ildən sonra o, ailəsinin köç tarixini on təntənəli tədbirdən daha yaxşı bilir.
Heç kimin icra etmədiyi dörd qətnamə: yuxarı sinif şagirdi üçün ən yaxşı hüquq dərsi
Qarabağ tarixi beynəlxalq hüququ öyrətmək üçün unikal material verir. 1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası dörd qətnamə qəbul etdi: Kəlbəcərin işğalından sonra aprelin 30-da 822 saylı, Ağdamın işğalından sonra iyulun 29-da 853 saylı, oktyabrın 14-də 874 saylı və noyabrın 12-də 884 saylı qətnamələr. Dörd sənədin hamısında işğalçı qüvvələrin dərhal çıxarılması tələb olunurdu. Onların heç biri 27 il ərzində icra edilmədi.
Qətnamələrin nömrələrini əzbərləməyin özlüyündə böyük faydası yoxdur. Daha səmərəli yol həmin sənədləri 1993-cü ilin döyüş xəritəsinin yanına qoyub, ifadələri təhlil etməkdir. BMT-nin ən yüksək səlahiyyətli orqanının qəbul etdiyi sənəd niyə kağız üzərində qaldı? 1992-ci ildə yaradılmış və həmsədrləri arasında BMT Təhlükəsizlik Şurasının üç daimi üzvü olan ATƏT-in Minsk qrupu niyə 30 illik danışıqlar ərzində Azərbaycana bir kənd belə qaytara bilmədi? Şagirdə materialları versəniz, cavabı özü tapacaq: beynəlxalq qərarın qəbul edilməsi ilə onun icrası iki ayrı prosesdir. İkincisini dövlətin gücü, iqtisadiyyatı, diplomatiyası və ordusu təmin edir.
Dövlət marağının dərk edilməsi məhz belə dərsdən yaranır. Azərbaycanın hüquqi mövqeyi 1993-cü ildən aydın idi. Əraziləri isə neft-qaz layihələrindən gələn gəlirlər hesabına qurulmuş, 1990-cı illərin əvvəllərindəki məğlubiyyətlərin dərslərini mənimsəmiş ordu qaytardı. Bu əlaqəni başa düşən gənc artıq təhlükəsizliyin bəyannamə və ya qüdrətli himayədarın vədi ilə təmin olunduğuna asanlıqla inanmayacaq. Ermənistan 2020 və 2023-cü illərdə himayədarların vədlərinin nə qədər işlək olduğunu öz təcrübəsində yoxladı. Azərbaycan məktəblisi isə həmin dərsi itki vermədən öyrənə bilər.
Həqiqəti müdafiə etmək üçün yayılan saxta məlumat düşmən təbliğatından baha başa gəlir
Buradan sərt səslənən və elə sərt də səslənməli olan tələb doğur: vətənpərvərlik tərbiyəsi mütləq fakt dəqiqliyinə söykənməlidir. Uydurulmuş sitat, başqa hadisəyə aid foto, şişirdilmiş rəqəm və ya sübutsuz ittiham haqlı mövqeyə rəqib təbliğatından daha böyük zərər vura bilər. Bir saxtakarlıq ifşa ediləndə onun yanındakı tamamilə həqiqi faktlara da şübhə yaranır. İfşa materiallarını saniyələr ərzində bir-birinə ötürməyə alışmış gənclər belə şeyləri böyüklərdən də tez görürlər.
Prezident qurultayda bu prinsipi qısa ifadə etdi: «Bizim mif yaratmağa ehtiyacımız yoxdur». Azərbaycanın doğrudan da buna ehtiyacı yoxdur. BMT qətnamələri var. Xarici jurnalistlərin «Qafqazın Xirosiması» adlandırdığı dağıdılmış Ağdam var. 2020-ci ildən sonra yüzlərlə mülki şəxsin həlak olduğu və yaralandığı mina sahələri var. Həqiqət Bakının mövqeyinin lehinə işləyir və faktlarla bağlı hər bir səhlənkarlıq rəqibə mövzunu dəyişmək üçün fürsət verir.
Vətəni sevmək müəllifi fakt yoxlamasından azad etmir. Əksinə, məsuliyyəti artırır: ölkəsini müdafiə etmək məqsədilə saxta məlumat yayan adam əslində müdafiə etdiyi həqiqətə olan etimadı riskə atır.
75 ballıq gerilikdən 63 ballıq sıçrayışa: Bakı məktəbində nə baş verdi...
Ən narahat söhbət təhsilin keyfiyyəti ilə bağlıdır və Azərbaycanın burada yeni arqumentləri meydana çıxıb. PISA-2022 tədqiqatında Bakının 15 yaşlı məktəbliləri riyaziyyatdan orta hesabla 397, oxudan 365, təbiət elmlərindən 380 bal toplamışdılar. İƏİT ölkələri üzrə orta göstəricilər müvafiq olaraq 472, 476 və 485 bal idi. Riyazi savadlılıq üzrə heç olmasa baza sayılan ikinci səviyyəyə Bakı iştirakçılarının 38 faizi çatmışdı. İƏİT üzrə bu göstərici 69 faiz idi. İƏİT-də istifadə olunan şərti yanaşmaya əsasən, 20 bal təxminən bir illik təhsilə uyğun gəldiyindən, riyaziyyat üzrə 75 ballıq fərq üç ildən artıq gerilik demək idi.
2026-cı il sentyabrın 8-də PISA-2025-in nəticələri açıqlandı. Mənzərə köklü şəkildə dəyişmişdi. Bakı riyaziyyatda nəticəsini 63, təbiət elmlərində 60, oxuda 40 bal yaxşılaşdırdı. Hər üç istiqamət üzrə ümumi artıma görə Azərbaycan tədqiqatda iştirak edən 91 sistem arasında ikinci yeri tutdu. Müqayisə üçün, iştirakçılar arasında riyaziyyat nəticəsini yaxşılaşdırmağa cəmi 16 təhsil sistemi nail olmuşdu. Eyni dövrdə İƏİT üzrə orta göstərici riyaziyyatda 463, oxuda 461 bala enmişdi.
2022-ci ildəki 397 balı əsas götürsək, Bakı məktəblilərinin riyaziyyat nəticəsi təxminən 460 bala yüksəlir, yəni yeni İƏİT ortalamasına çox yaxınlaşır. Üç il ərzində paytaxt məktəbi inkişaf etmiş ölkələrlə üç ildən çox hesablanan təhsil fərqini bir neçə aya qədər azaldıb. Elm və təhsil naziri Emin Əmrullayev bu dəyişikliklərin real nəticələrinin indiki 15 yaşlılar əmək bazarına daxil olanda, təxminən 10-15 il sonra daha aydın görünəcəyini bildirib.
Bu rəqəmlərin vətənpərvərliklə nə əlaqəsi var? Oxuduğu mətni çətin anlayan adam məna dəyişdirilməsini də daha çətin görür. Riyazi savadlılığın zəifliyi isə faizlər, büdcələr və statistik müqayisələrlə manipulyasiyanı anlamağa mane olur. Halbuki informasiya manipulyasiyalarının böyük hissəsi məhz bunun üzərində qurulur. İmmanuel Kant hələ 1784-cü ildə Maarifçilik prinsipini belə ifadə etmişdi: «Öz ağlından istifadə etməyə cəsarət et!». Bu gün həmin fikir təhsil sistemi üçün texniki tapşırıq kimi səslənir. Ölkənin informasiya dayanıqlığı adi riyaziyyat dərsindən başlayır.
Yoxlanılması mümkün olan bir proqnoz da vermək olar. Azərbaycan artıq PISA-2029-da iştirak barədə saziş imzalayıb. Hazırkı dinamika davam etsə, nəticələri 2030-cu ilin sonlarına yaxın açıqlanacaq həmin dövrdə Bakı məktəbliləri riyaziyyat üzrə İƏİT-in orta göstəricisini keçə bilər. Belə bir hədd ölkənin gələcəyi ilə bağlı müzakirədə istənilən təntənəli qətnamədən daha sanballı arqument olar.
Finlandiya resepti və Sinqapur nizamı: Bakı nəyi götürə, nəyi kənarda saxlaya bilər...
Məşq mexanizmi məlumdur. Şagirdlərə eyni hadisə haqqında üç məlumat verilir: biri doğru, biri qismən təhrif olunmuş, digəri tamamilə uydurulmuş. Tapşırıq ilkin mənbəni tapmaq, tarixi yoxlamaq, faktı qiymətləndirmədən ayırmaq və buraxılmış konteksti müəyyən etməkdir. Sonra izah etmək lazımdır ki, yanlış məlumat niyə inandırıcı görünür. Qiymətləndirilən düzgün cavabın tapılması yox, düşüncə prosesidir. Bir il belə məşq edən yeniyetmədə məlumatı paylaşmazdan əvvəl yoxlama refleksi formalaşır. Milyonlarla insanın hər gün messencerlərdə informasiya ötürdüyü ölkədə bu refleks milli təhlükəsizlik elementinə çevrilir.
Finlandiya bu praktikaya sistemli yanaşma verib. Ölkənin Milli Təhsil Agentliyi media savadlılığını fənlərarası kompetensiya kimi qəbul edir. 2016-cı ildən tətbiq edilən baza kurikulumu mətn, şəkil, qrafik, statistika və videolarla işləməyi müxtəlif fənlər arasında bölüşdürür. Nəticə ölçülə bilir: Finlandiya illərdir dezinformasiyaya qarşı dayanıqlıq üzrə Avropa reytinqlərinin ön sıralarında qərarlaşır, halbuki onilliklərdir ona qarşı informasiya təzyiqi göstərən dövlətlə həmsərhəddir.
Finlandiya modelini olduğu kimi Azərbaycana köçürmək mənasızdır. Amma müntəzəm praktika prinsipi problemsiz tətbiq oluna bilər. Riyaziyyatda faizlərlə və sıfırdan başlamayan qrafik oxları ilə manipulyasiya, tarixdə sənədlərin mənşəyi, ədəbiyyatda dilin emosional təsiri, informatikada saxta hesabların və süni intellektlə yaradılan görüntülərin quruluşu təhlil edilə bilər. Bunun üçün hazırlıqlı müəllim, material və dərs saatı lazımdır. Resurssuz öhdəlik növbəti plan bəndinə çevriləcək. Prezident isə məhz belə formal bəndlərdən imtina etməyə çağırıb.
Sinqapur başqa yanaşma təklif edir. 1984-cü ildə qəbul edilən «Total Defence», yəni ümumi müdafiə konsepsiyası hərbi, mülki, iqtisadi, sosial və psixoloji istiqamətləri bir sistemdə birləşdirdi. 2019-cu ildə bunlara rəqəmsal müdafiə də əlavə edildi. Hər il fevralın 15-də, Sinqapurun 1942-ci ildə süqutunun ildönümündə ölkədə Ümumi Müdafiə Günü keçirilir və məktəblilər həmin gün parad mövzularını deyil, böhran ssenarilərini müzakirə edirlər. Estoniya 2007-ci ilin aprelində baş verən kiberhücumlardan sonra oxşar yol seçdi və 2010-cu illərin əvvəllərində mülki proqramçı və mühəndislərin qoşulduğu könüllü kibermüdafiə bölməsi yaratdı.
Azərbaycan üçün bu nümunələrin əsas dərsi vətəndaş borcunun daha geniş başa düşülməsidir. Gəncədə xəstəxananın informasiya sistemini qoruyan mütəxəssis dövlət əhəmiyyətli iş görür. 2020-ci ildən Azərbaycan qazını Avropaya daşıyan Cənub Qaz Dəhlizinin kompressor stansiyasında işləyən energetik ölkənin etibarlı təchizatçı reputasiyasını qoruyur. Müqaviləsini vaxtında yerinə yetirən sahibkar müstəqil xarici siyasətin söykəndiyi iqtisadiyyatı gücləndirir. Gənc insanın bu böyük xəritədə öz konkret yerini görməsi vacibdir. O zaman vətənpərvərlik seçdiyi peşədə və gördüyü işin keyfiyyətində davam edir.
Tapşırıqla yox, şəffaf müsabiqə ilə: niyə ədalətli təqaüd bir «vətənpərvərlik dərsi»ndən güclüdür...
Şarl Lui Monteskyö 1748-ci ildə yazdığı «Qanunların ruhu haqqında» əsərində qeyd edirdi: «Məhz respublika idarə üsulunda tərbiyənin bütün gücünə ehtiyac var». O, siyasi fəziləti eyni zamanda qanunlara və vətənə məhəbbətlə əlaqələndirirdi. Mövzumuza tətbiq etdikdə nəticə sadədir: qaydaların hamı üçün nə dərəcədə məcburi olduğunu göstərən hər bir qərar gəncləri istənilən dərsdən daha güclü tərbiyə edir.
Yeniyetmələr təqaüdlərin necə bölüşdürüldüyünə, müsabiqələrin necə keçirildiyinə, təcrübə proqramlarına kimin necə seçildiyinə diqqətlə baxırlar. Şəffaf prosedur insana öz zəhmətinə inanmağı öyrədir: qalib niyə seçildiyini bilir, uduzan isə hansı bacarıqlarını inkişaf etdirməli olduğunu anlayır. Azərbaycanın bu sahədə güclü təcrübəsi var. Dövlət İmtahan Mərkəzinin mərkəzləşdirilmiş qəbul imtahanları çoxdan ali məktəblərə qəbulda insan faktorunu minimuma endirib. 2012-ci ildə yaradılan ASAN xidmət onlarla dövlət xidmətini vahid və şəffaf məkana gətirib və 2015-ci ildə BMT-nin Dövlət Xidmətləri Mükafatına layiq görülüb. Prezidentin ideoloji işə də gətirmək istədiyi məntiq əslində budur: imitasiya yox, nəticə.
Hər bir məmur, müəllim və rəhbər vəzifə təlimatında yazılıb-yazılmamasından asılı olmayaraq tərbiyə prosesində iştirak edir. Yerinə yetirilmiş vəd, əsaslandırılmış imtina, etiraf edilərək düzəldilmiş səhv, şikayətə verilən hörmətli cavab dünən dərsdə vətəndaş məsuliyyəti haqqında danışılan gəncin dövlət haqqında təsəvvürünü formalaşdırır. Yeniyetmə sinifdə eşitdiyini dövlət qurumunda gördüyü ilə müqayisə edir. Sözlə əməl üst-üstə düşəndə etimad hər cür çağırışdan daha möhkəm qurulur.
Ailə isə vətəndaşlığın ilk məktəbi olaraq qalır. Uşaq valideynlərinin qonşuya, işə, ictimai əmlaka və öz vədlərinə necə yanaşdığını görür. Oğlunun yanında poliklinikada növbədənkənar keçmək üçün tanışlıq axtaran ata dürüstlük haqqında on sinif saatının təsirini bir anda silə bilər. İşıq pulunu vaxtında ödəyən, balkondan zibil atmayan ana isə ortaq evin necə işlədiyini bir şüar demədən izah edir. Dövlət proqramları bu normaları dəstəkləyə bilər, amma böyüklərin şəxsi nümunəsi məhz gündəlik təkrarlandığı üçün xüsusi gücə malikdir. Heç bir tədbir bunu əvəz edə bilməz.
Milli mədəniyyət belə iş üçün nəhəng material verir: dil, ədəbiyyat, muğam, Şuşa və Şəkinin qədim məhəllələrinin memarlığı, hər rayonun lokal tarixi. Gənclər bu irslə yaradıcı işləyə bilərlər: sənədli filmlər çəkmək, yaşlı sakinlərin xatirələrini lentə almaq, klassik əsərləri xaricdəki həmyaşıdları üçün ingilis dilinə çevirmək. Burada keyfiyyət tələbi peşəkar səviyyədə olmalıdır. Səliqəsiz montaj və tarixi səhv mövzunun düzgün seçilməsinə görə üstünlüyə çevrilmir. Öz mədəniyyətinə hörmət onu dünyaya necə təqdim etdiyinə qarşı da tələbkar olmağı nəzərdə tutur.
Veteran dekorasiya deyil: kamuflyaj teatrı olmadan hərbi hazırlıq
Ordusu öz effektivliyini yenicə sübut etmiş ölkədə tərbiyənin hərbi komponenti əhəmiyyətini saxlayır. Amma onun məzmunu peşəkar olmalıdır. Fiziki hazırlıq, ərazidə istiqamətlənmə, intizam, komanda işi, ixtisaslı təlimçilərin rəhbərliyi altında ilk yardım kimi bacarıqlar təkcə orduda deyil, zəlzələ, yanğın və qəza zamanı da işə yarayır. Fotoda kamuflyaj geyinmək insanın böhran vəziyyətində hərəkətə hazır olması barədə heç nə demir. Təlimatı düzgün yerinə yetirmək, soyuqqanlı qalmaq və əlavə risk yaratmadan yaralıya kömək etmək təkrar məşqlə öyrənilir, poza verməklə yox.
Vətən müharibəsi veteranları və şəhid ailələri ilə görüşlər isə xüsusi həssaslıq tələb edir. İştirak könüllü olmalı, suallar əvvəlcədən düşünülməli, söhbət hörmət üzərində qurulmalıdır. Veteran tədbirin emosional fonunu gücləndirmək üçün istifadə edilən rekvizit deyil. Füzuli yaxınlığındakı səngərdə yoldaşına dayaq olmaq, komandirin məsuliyyəti və ya müharibədən sonra mülki həyata qayıtmağın çətinlikləri haqqında danışılan real hekayə Qələbənin qiymətini istənilən plakatdan daha dürüst izah edir. Memorial lövhədəki soyadın arxasında insanın bioqrafiyası görünəndə yaddaş dərinləşir: peşəsi, maraqları, sevdiyi musiqi, evə yazdığı məktublar.
40 min könüllü və 28 milyard manat: vətənpərvərliyin real işə çevrildiyi yer
Vətənpərvərliyə faydalı fəaliyyət təcrübəsi lazımdır və Azərbaycanın bunun üçün işlək modeli var. 2013-cü ilin dekabrında yaradılan «ASAN Könüllüləri» təşkilatı 15-26 yaşlı gəncləri vətəndaşlara xidmət mərkəzlərində iki aylıq proqramlara qəbul edir. Təşkilatın məlumatına görə, onun fəaliyyətindən 40 mindən çox könüllü keçib, 5500-dən artıq təlim və 850-dən çox yerli və beynəlxalq layihə həyata keçirilib, 3300-dən artıq məzun «ASAN Kadr» portalı vasitəsilə iş tapıb. Yaşlı vətəndaşa elektron xidmətdən istifadə etməyə kömək edən könüllü səbirli olmağı öyrənir. Növbəli iş rejimində çalışanda gecikməyin qiymətini anlayır. Yetkin vətəndaşlıq duyğusunun əsasını təşkil edən qarşılıqlı asılılıq təcrübəsi belə yaranır.
Qarabağ isə bu cür təcrübə üçün Azərbaycan gəncliyinin heç bir əvvəlki nəslində olmayan imkan yaradıb. Prezident qurultayda bildirdi ki, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda 96 min insan yaşayır, işləyir və təhsil alır, keçmiş məcburi köçkünlər 48 yaşayış məntəqəsində yerləşdirilib, ərazilərin bərpasına isə 28 milyard manat ayrılıb. 96 min rəqəmini dəqiq oxumaq vacibdir: bu göstərici həm yaşayanları, həm işləyənləri, həm də təhsil alanları əhatə edir. Bu rəqəmlərin arxasında memarlar, müəllimlər, energetiklər, aqronomlar, həkimlər və sahibkarlar üçün iş yerləri dayanır.
Xankəndidəki Qarabağ Universiteti bunun ən yaxşı nümunəsidir. Prezident universitetin yaradılması haqqında sərəncamı 2023-cü il noyabrın 28-də imzaladı, ali məktəb isə 2024-cü il sentyabrın 20-də rəsmən açıldı. İlk, 2024/2025-ci tədris ilində planlaşdırılan 1120 yerə 1104 tələbə qəbul olundu və yerlərin 98,5 faizi doldu. Birinci kursa qəbul edilənlərin 101-i imtahanda 600-dən çox bal toplamışdı. 2025-ci ilin sonuna universitetin altı fakültəsində 2154 tələbə təhsil alırdı. 2026/2027-ci tədris ilində 49 ixtisas üzrə 1235 nəfər qəbul edildi, tələbələrin ümumi sayı 3500-ə yaxınlaşdı, fakültələrin sayı doqquza çatdı. Elm və təhsil naziri Emin Əmrullayevin sözlərinə görə, 600-dən çox bal toplayan birinci kurs tələbələrinin sayı ilk qəbulla müqayisədə iki dəfə artıb.
Bu rəqəmlərin arxasında tarixi miqyaslı dönüş dayanır. Üç onillik ərzində separatçı qurumun paytaxtı kimi təqdim edilən şəhər Azərbaycanın universitet mərkəzinə çevrilir. Yüksək bal toplayan abituriyentlər Xankəndini könüllü şəkildə və müsabiqə əsasında seçirlər. Qarabağın reinteqrasiyası üçün müsabiqə yolu ilə dolan tələbə yataqxanasının gördüyü işi heç bir təbliğat kampaniyası görə bilməz.
Növbəti mərhələni indidən adlandırmaq mümkündür. 2028-ci ilin yayında Qarabağ Universiteti ilk bakalavr məzunlarını verəcək. Əsas uğur göstəricisi diplomların sayı yox, məzunların nə qədərinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda işləməyə qalacağı olacaq. Əgər bu göstərici yarıdan çox olarsa, region öz peşəkar elitasını formalaşdırmağa başlayacaq və torpağın qaytarılması həyatın geri qayıtmasına çevriləcək.
Tələbə təcrübələrini də yaşayış məntəqələrinin real ehtiyacları ilə əlaqələndirmək məntiqlidir. Gələcəyin müəllimləri yeni məktəblərdə dərs aparır, mühəndislər «ağıllı kənd» infrastrukturunu öyrənir, iqtisadçılar kiçik biznes üçün şəraiti təhlil edirlər. Gənc insan öz əməyinin konkret kəndin həyatında nəticəsini görür. Belə təcrübə ölkəyə bağlılığı istənilən şüardan daha möhkəm formalaşdırır.
Gənclər siyasəti isə ümummilli miqyasını qoruyur. Lerikin və ya Qəbələnin ucqar kəndində yaşayan məktəblinin laboratoriyaya, idman bölməsinə və güclü mentora çıxış haqqı Bakıda yaşayan həmyaşıdından az deyil. Proqramda iştirak yol və yaşayış xərcini tələb edirsə, kağız üzərində hamıya açıq imkan faktiki olaraq yalnız müəyyən ailələr üçün əlçatan olur. Ona görə də proqramların planda olub-olmamasını yox, real əlçatanlığını ölçmək lazımdır.
Mentorun yanında uğursuz qalan şagird həm də mentorun uğursuzluğudur: fotoya düşməyəni necə ölçək...
Fridrix Nitsşe «Zərdüşt belə deyirdi» əsərində yazırdı: «Müəlliminə həmişə yalnız şagird olaraq qalan adam ona pis minnətdarlıq edir». Tərbiyə mövzusuna tətbiq etdikdə bu fikir mentorun işini dəqiq müəyyənləşdirir: insanı müstəqil qərar verməyə hazırlamaq. Gənclər təşkilatında bu, layihə təklif etmək, smetanı əsaslandırmaq, komanda toplamaq və nəticəyə görə məsuliyyət daşımaq hüququ deməkdir. Böyüklərin əvvəlcədən hər addımı yazdığı yerdə iştirakçı qərarvermə təcrübəsi qazanmır.
Yeni Azərbaycan Partiyasının geniş regional şəbəkəsi məktəblilər və tələbələri müəllimlər, sahibkarlar, veteranlar və mühəndislərlə birləşdirə bilər. Format aydındır: yerli problem, kiçik komanda, mentor, tamamlanmış layihə və nəticələrin açıq müzakirəsi. Gənclərin təklifləri qüsursuz olmaya bilər. Məhz səhvlər üzərində işləmək tədbirdə görünməyi ölkənin həyatında real iştiraka çevirir.
Nəticəni də yeni üsulla ölçmək lazım gələcək. Əvvəlcə başlanğıc bilik və bacarıqlar qeydə alınmalı, proqram keçirilməli, altı aydan sonra nəyin qaldığı yoxlanmalıdır. Dörd əsas suala cavab axtarmaq lazımdır: iştirakçılar yanlış məlumatı müəyyən etməyi öyrəniblərmi, sənədlərlə işləyə bilirlərmi, öz layihələrini sona çatdırıblarmı və proqram bitdikdən bir il sonra ictimai fəaliyyətlərini davam etdirirlərmi? Bu göstəriciləri toplamaq zalda neçə nəfərin oturduğunu hesablamaqdan çətindir. Amma xərclənən pulun və vaxtın nəticə verib-vermədiyini məhz onlar göstərir.
Nəticə verməyən proqram təhlil edilməlidir: yaş qrupu düzgün seçilməyib, mentorlar zəif olub, cədvəl həddən artıq yüklənib, yoxsa qarşıya real tapşırıq qoyulmayıb? Hər tədbiri əvvəlcədən uğurlu elan edən sistem öyrənmək qabiliyyətini itirir. Prezidentin danışdığı şablonlardan imtina uğursuz formatın uğursuz olduğunu etiraf etmək hüququndan başlayır.
Gündəlik plebisit: Bakı buna nail olsa, kim uduzacaq...
Ernest Renan 1882-ci il martın 11-də Sorbonnada oxuduğu «Millət nədir?» mühazirəsində millətin mövcudluğunu gündəlik plebisit, yəni birgə həyatı davam etdirmək istəyinin hər gün yenidən təsdiqlənməsi adlandırmışdı. Çoxmillətli Azərbaycan üçün bu formula xüsusilə dəqiq səslənir. Ləzgilər və talışlar, avarlar və udinlər, ruslar və dağ yəhudiləri bu dövlətin qurulmasında iştirak ediblər və 2020-ci ildə onun uğrunda döyüşüblər. Uşaq ümumi ölkənin tarixində öz ailəsini də görməlidir. Dövlət ideologiyası kimi azərbaycançılıq məhz bu tanınma və mənsubiyyət hissi üzərində dayanır.
Eyni məntiq xaricdə təhsil almağa gedən gənclərə də aiddir. İnsanın harada yaşadığına əsasən onun baxışlarına hökm verməkdənsə, hansı kompetensiyaları qazandığını soruşmaq daha faydalıdır. Avropa və ya Amerika universitetinin məzunu ölkəyə elmi əməkdaşlıq, texnologiya və müqavilə gətirə bilər. Təntənəli qəbul tədbirinə dəvət isə nadir hallarda insanın ixtisasına uyğun real iş təklifini əvəz edir.
İstənilən ciddi təhlilin sonunda verilən sual qalır: bu kimə sərf edir və kim uduzur? İlk növbədə dövlət qazanır, çünki bir axşam sosial şəbəkə kampaniyası ilə fikri dəyişdirilməsi çətin olan vətəndaşlar əldə edir. İqtisadiyyat da qazanır, çünki Qarabağ və enerji layihələri üçün mütəxəssis yetişir. Azərbaycan cəmiyyətinin informasiya baxımından həssas qalmasına hesab quran qüvvələrin imkanları isə daralır. Buraya 2020 və 2023-cü illərin nəticələri ilə barışmayan revanşist dairələr, eləcə də media kampaniyaları vasitəsilə Bakıya təzyiq göstərməyə çalışan xarici aktorlar daxildir. Tədbirlərin sayını nəticə kimi təqdim etməyə alışan bürokrat da uduzur. Onun hesabatı artıq avtomatik şəkildə nəticə sayılmayacaq.
Hələlik bir sualın cavabı yoxdur. Yeni yanaşmanın qurultay tribunasından illərdir eyni ssenari ilə məcburi tədbir keçirən kənd məktəbinə çatması üçün nə qədər vaxt lazım olacaq? Bu yolun sürəti 2026-cı il nəslinin yeni sistemdə formalaşmağa vaxt tapıb-tapmayacağını müəyyən edəcək.
Tərbiyənin həqiqi nəticəsi heç kimin şəklini çəkmədiyi məqamlarda üzə çıxacaq. Mühəndis təhlükəli texniki qərara imza atmaqdan imtina edəcək. Jurnalist öz mövqeyinə sərf edən xəbəri belə yenidən yoxlayacaq. Qarabağ Universitetinin məzunu Bakıda ona daha yüksək maaş təklif edilsə də, Ağdamda işləməyi seçəcək.
Minlərlə azərbaycanlı ailəsində 30 il ərzində qayıtmağın mümkün olmadığı evlərin açarları hələ də saxlanılır. 2007-ci ildən sonra doğulan nəsil üçün həmin açar artıq itkinin rəmzi deyil. O, adi əşyaya çevrilir. Nəvə onu məktəb sinfində masanın üstünə qoya və hansı qapını açdığını danışa bilər.
Uşaqların bu hekayəni dəqiq, tarixlərlə və sənədlərlə danışdığı ölkə istənilən bəyannamədən daha etibarlı qorunur.(BakuNetwork)
