Rusiya rəhbərliyinin ABŞ ilə danışıqlarda irəli sürdüyü yeni tələblər məni hələ 2022-ci ildə qaldırdığım suala qaytarır: Putin Ukraynadakı müharibədən Qərbi Avropa təhlükəsizlik sisteminə yenidən baxmağa məcbur etmək üçün vasitə kimi istifadə edirdimi?
Kiprli jurnalist Aleks Xristoforu Vladimir Putinin noyabrın 12-də ABŞ nümayəndələri Stiv Uitkoff və Cared Kuşnerlə görüşündə irəli sürdüyü tələbləri Moskvanın maraqları baxımından son dərəcə sərt, lakin rasional adlandırıb. O, öz şərhində üç şərti xüsusi qeyd edib: NATO-nun Şərqi Avropadakı hərbi mövcudluğunun 1997-ci il konfiqurasiyasına qaytarılması, alyans qoşunlarının Ukrayna ərazisində yerləşdirilməsinə yol verilməməsi və Rusiya-Ukrayna arasında dəqiq dövlət sərhədinin müəyyən edilməsi.
Bu, Putinin tələblərinin rəsmi dərc olunmuş siyahısı deyil, Xristoforunun danışıqlara verdiyi şərhdir. Bununla belə, Moskvanın müharibədən əvvəlki gündəliyə qayıtması faktının özü xüsusi maraq doğurur.
Mənim üçün bu məlumatların əlavə əhəmiyyəti var. Onlar məni 2022-ci ilin payızında Putinin çıxışlarını və Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsinin səbəblərini təhlil edərkən irəli sürdüyüm hipotezə qaytarır.
«Valdai: Putin Demands Security Guarantees for Russia’s Sovereignty» adlı məqaləmdə belə nəticəyə gəlmişdim ki, Kremlin strategiyasının əsas xüsusiyyəti Ukraynaya təzyiq göstərməklə ABŞ-ni Rusiya suverenliyinin bütün ölçüləri üzrə təminatlar haqqında danışıqlara cəlb etmək cəhdindən ibarət idi.
Bu kontekstdə suverenlik dedikdə yalnız hərbi təhlükəsizlik deyil, həm də Rusiyanın iqtisadiyyatda, siyasətdə və beynəlxalq münasibətlərdə müstəqilliyini qorumaq qabiliyyəti nəzərdə tutulurdu.
Mən belə bir qənaətdən çıxış edirdim ki, Putin NATO-nun şərqə doğru genişlənməsini SSRİ-nin dağılmasından sonra formalaşmış beynəlxalq sistemdə Rusiyanın mövqelərinin tədricən zəifləməsi kimi daha dərin prosesin ən nəzərəçarpan təzahürü hesab edirdi.
O, hələ 2007-ci ildə Münhen çıxışında açıq şəkildə soyuq müharibədən sonra yaranmış birqütblü dünya nizamına qarşı çıxmışdı. 2008 və 2014-cü illərin maliyyə-iqtisadi böhranları, Qərbin sanksiyaları, texnoloji asılılıq və Rusiyanın postsovet məkanında təsirinin azalması Kremlin ölkənin gələcəyi ilə bağlı narahatlığını gücləndirirdi.
Putinin təsəvvüründə Rusiya daha inkişaf etmiş iqtisadiyyatların xammal əlavəsinə çevrilmək və müstəqil siyasət yürütmək imkanını tədricən itirmək riski ilə üzləşirdi. Bu, Rusiya rəhbərliyinin qavrayışı idi, Qərbin Rusiyanı özünə tabe etdirmək planının mövcudluğuna dair sübut deyil.
Mənim hipotezim ondan ibarət idi ki, Moskva Ukraynada hərbi eskalasiyadan özü üçün əlverişsiz olan strateji qüvvələr balansını dəyişmək və Vaşinqtonu yeni təhlükəsizlik nizamı haqqında danışıqlara məcbur etmək vasitəsi kimi istifadə edə bilərdi.
Bu məntiqin mühüm təsdiqi artıq 2022-ci il oktyabrın 30-da ortaya çıxmışdı. Putinin mətbuat katibi Dmitri Peskovun bildirdiyinə görə, Rusiya prezidentinin Co Baydenlə danışıqlarının şərti ABŞ-ın 2021-ci ilin dekabrı — 2022-ci ilin yanvarında irəli sürülmüş Rusiya təkliflərinin müzakirəsinə qayıtmağa hazır olması ola bilərdi.
Beləliklə, müdaxilənin başlanmasından səkkiz ay sonra da Kreml müharibədən əvvəl tələb etdiyi eyni təhlükəsizlik təminatlarının müzakirəsinə nail olmağa çalışırdı.
İndi isə, təxminən beş il sonra, tarix təkrarlanır.
The New York Times qəzetinin məlumatlarına istinadən noyabrın 14-də dərc edilmiş xəbərə görə, Rusiya nümayəndələri danışıqlarda 2021-ci ilin dekabr ultimatumunun əsas müddəalarını faktiki olaraq təkrarlayan sənəd yayıblar. Moskva yenidən NATO-nun şərq cinahında hərbi mövcudluğunun məhdudlaşdırılmasını və Avropa təhlükəsizliyinin prinsiplərinə yenidən baxılmasını tələb edir.
Bundan əlavə, Rusiya prezidentinin köməkçisi Yuri Uşakovun bəyanatına görə, Putin NATO-nun genişlənməməsini, Rusiyanın sərhədləri yaxınlığında ona təhlükə yaradan silahların yerləşdirilməsindən imtinanı və alyansın hərbi konfiqurasiyasının 1997-ci il vəziyyətinə qaytarılmasını gələcək təhlükəsizlik arxitekturasının əsasları hesab edir.
Mənim fikrimcə, bu ardıcıllıq təsadüfi deyil. O göstərir ki, Kreml üçün Ukrayna münaqişəsi əvvəldən Rusiya ilə Qərb arasındakı münasibətlərin daha geniş problemi ilə bağlı olub.
Lakin hesab etmirəm ki, tələblərin üst-üstə düşməsi müdaxilənin ilkin motivlərini qəti şəkildə sübut edir. Moskva eyni zamanda Ukraynaya münasibətdə ərazi və siyasi məqsədlər güdürdü. Üstəlik, müharibənin özü Rusiyanın bəyan etdiyi bəzi maraqların əksinə nəticələr doğurdu: NATO Finlandiya və İsveçin hesabına genişləndi, Avropa müdafiə xərclərini artırdı, Rusiyanın iqtisadi təcridi isə gücləndi.
Bununla belə, indiki danışıqlar vəziyyəti hipotezimi yeni faktlar əsasında yoxlamağa imkan verir.
Əgər Moskva illərlə davam edən müharibədən sonra yenidən Vaşinqtondan 2021-ci ildə rədd edilmiş təhlükəsizlik təminatlarının müzakirəsini tələb edirsə, qanunauyğun sual yaranır: Ukraynaya hərbi təzyiq Qərbi daha geniş şərtlərlə danışıqlara qaytarmaq vasitəsi deyildimi?
Bu fikri mən sonrakı «Helsinki-2: A New Russia-West Bargain — Reality or Political Fantasy?» məqaləmdə inkişaf etdirərək Rusiya ilə Qərb arasında yeni strateji sazişin mümkünlüyünü nəzərdən keçirməyi təklif etmişdim.
Belə sazişin əsasını qarşılıqlı və yoxlanıla bilən təhlükəsizlik təminatlarının iqtisadi münasibətlərin tədricən bərpası, sanksiya rejiminin dəyişdirilməsi, energetika, texnologiyalar və beynəlxalq infrastruktur sahələrində əməkdaşlıqla əlaqələndirilməsi təşkil edə bilərdi.
Bu cür razılaşma Rusiyaya gələcək təcrid risklərini azaltmaq, Qərb dövlətlərinə isə daha proqnozlaşdırıla bilən Avropa təhlükəsizlik sistemi yaratmaq imkanı verərdi.
Lakin bunun üçün Moskva yalnız təminatlar tələb etməyə deyil, həm də digər dövlətlərə, ilk növbədə Ukraynaya belə təminatlar verməyə hazır olmalıdır.
Yeni kollektiv təhlükəsizlik sistemi ilə böyük dövlətlərin təsir dairələrini bərpa etmək cəhdi arasında xətt məhz burada çəkilir.
Reuters-in məlumatına görə, Avropa dövlətləri artıq onların təhlükəsizliyinə toxunan danışıqlarda birbaşa iştirak etməyə çalışırlar. Vaşinqton da qarşılıqlı öhdəliklərin müzakirəsində maraqlıdır, Moskva isə ilkin tələblərində israr etməkdə davam edir.
Buna görə də böyük sövdələşmənin yaxın olduğunu söyləmək hələ tezdir.
Amma 2021-ci ilin Rusiya ultimatumuna qayıdış göstərir ki, yeni Avropa təhlükəsizlik arxitekturası məsələsi danışıqların mərkəzində qalır.
Mənim üçün bu, hələ 2022-ci ildə irəli sürdüyüm hipotezin lehinə mühüm arqumentdir: Ukraynadakı müharibə Kreml tərəfindən yalnız ərazi məqsədlərinə nail olmaq vasitəsi deyil, həm də Qərbi strateji sövdələşməyə məcbur etmək aləti kimi nəzərdən keçirilə bilərdi.
Əgər indiki danışıqlar həqiqətən «Helsinki-2» miqyaslı sazişin müzakirəsinə gətirib çıxararsa, bu, Ukrayna müharibəsinin arxasında Rusiyanın beynəlxalq nizamda yeri haqqında daha geniş münaqişənin dayandığına dair əlavə dəlil olacaq.
Lakin yekun cavab Putinin tələblərinin sərtliyindən deyil, Moskvanın müharibənin dayandırılması və Qərblə münasibətlərin bərpası naminə hansı qarşılıqlı öhdəlikləri qəbul etməyə hazır olmasından asılı olacaq. 
Qeyd: Başlıqdakı şəkil Rusiya və Qərbin Avropanın təhlükəsizliyinə dair yeni sazişin mümkünlüyü qarşısında olduqlarının, Ukraynanın isə həmin sazişin əsas məsələsi olaraq qaldığının illüstrasiyasıdır və Sİ vasitəsilə yaradılıb...
