Netanyahu çoxluğu itirdi, Ayzenkot hakimiyyəti almadı, növbəti hökumətin açarı isə hər iki tərəfin qapıdan içəri buraxmayacağına and içdiyi partiyaların əlində qaldı...
Oktyabrın 27-si axşam "Yaşar" partiyasının Təl-Əvivdəki qərargahında Qadi Ayzenkot Binyamin Netanyahudan həmin gecə siyasi həyatdan getdiyini elan etməyi tələb etdi. Baş Qərargahın keçmiş rəisi tərəfdarlarının alqışları altında danışırdı. İlk çıxış sorğuları onun düşərgəsinə üstünlük verirdi, seçicilərin fəallığı 1999-cu ildən bəri maksimum olan 77,7 faizə çatmışdı və elə görünürdü ki, ölkə nəhayət baş nazirə etimadsızlıq votumu verdi. Bir neçə saat sonra rəqəmlər əks istiqamətə sürünməyə başladı. Oktyabrın 29-u, cümə axşamı axşama Mərkəzi Seçki Komissiyası hesablamanı başa vurdu və İsrail hamının uduzduğu vəziyyətdə olduğunu aşkar etdi.
Netanyahunun sağ bloku 120 mandatdan 53-ünü aldı. Ayzenkotun müxalifət bloku 48. Ərəb partiyaları rekord sayda, 19 mandat. Hökumət qurmaq üçün 61 səs lazımdır və iki düşərgədən heç biri seçkiqabağı andlarını pozmadan onu toplaya bilmir.
Dörddə bir əsrdə ən səfərbər olmuş elektorat həmin müddət ərzində ən iflic parlamenti yaratdı.
Çıxış sorğularının fikrini dəyişdiyi gecə
Səfərbərliyin miqyasını yadda saxlamağa dəyər, çünki çıxılmazlığı məhz o izah edir. Səs vermək hüququ olan 7,3 milyon nəfərdən təxminən 5,7 milyonu məntəqələrə gəldi. Seçici 12 mindən çox məntəqədə 36 siyahı arasından seçim edirdi. İsraillilər sanki hər şey bu gündən asılı imiş kimi səs verdilər və seçimlərindən demək olar ki, heç nəyin asılı olmadığı Knesset aldılar.
"Likud" 27 mandatla yenidən ən böyük fraksiya oldu. Rəqəm yalnız rəqiblər fonunda qalib görünür: 2022-ci ildə Netanyahunun partiyası 32, bütün koalisiyası isə 64 yer almışdı. Bu gün blokun 53 mandatı var, yəni dörd ildə on bir mandat az. Sağ düşərgənin qalan 26 yerini ultraortodoks "Şas" və "Yahadut ha-Tora", İtamar Ben-Qvirin "Otsma Yehudit" partiyası və ilk dəfə seçkilərə Ben-Qvirdən ayrı, Moşe Feyqlinin "Zehut" partiyası ilə birlikdə gedən Bezalel Smotriçin "Dini sionizm" partiyası bölüşür.
Ayzenkotun "Yaşar" partiyası 21 mandat aldı. Yair Lapidlə birləşmiş Naftali Bennetin "Be-Yahad" alyansı 12. Yair Qolanın "Demokratlar" partiyası 8, Aviqdor Libermanın "Bizim evimiz İsrail" partiyası 7.
Müxalifət üçün ilk xoşagəlməz həqiqət burada gizlənir. İyuldan bəri "Yaşar" sorğularda sabit şəkildə "Likud"u qabaqlayırdı. Avqustun 25-də keçirilmiş sorğu göstərirdi ki, israillilərin 44 faizi Ayzenkotu, 34 faizi isə Netanyahunu daha uyğun baş nazir hesab edir. Seçkiqabağı sükutdan əvvəlki son ölçmələr "Yaşar"ı birinci yerə qoyurdu. Reallıqda "Likud" onu altı mandat qabaqladı. Sosioloqlar yenə də sorğu mərkəzlərinin zənglərinə cavab verməyi sevməyən, lakin məntəqələrə mütəmadi gələn səssiz sağ seçicini lazımınca qiymətləndirmədilər.
İsrailin belə uğursuzluğun dərsliklərə düşmüş presedenti var. 1996-cı ilin mayında ölkə çıxış sorğularının proqnozlaşdırdığı baş nazir Şimon Peresl yatdı və birbaşa seçkilərdə bir faizdən az fərqlə qalib gəlmiş Netanyahu ilə oyandı. Otuz il sonra həmin adam yenə rəqəmlərin onun xeyrinə fikir dəyişdirdiyi gecəni yaşadı.
Hesablama bununla bitmədi. Cümə axşamı komissiya ikiqat zərflər adlanan zərfləri, hərbi qulluqçuların, diplomatların, xəstəxana pasiyentlərinin və öz məntəqələrində səs verməyən digər seçicilərin 430 mindən 480 minədək bülletenini açırdı. Onlar balansı dəyişdi: ərəb partiyaları 17 mandatdan 19-a qədər artdı, Ayzenkotun bloku bir yer itirdi, Netanyahunun bloku da bir yer. Nəticələrin rəsmi sertifikatlaşdırılması noyabrın 4-dək gözlənilir. Ondan sonra prezident İtshak Hersoq fraksiyalarla məsləhətləşmələrə başlayacaq.
Heç kimin toxunmaq istəmədiyi on doqquz mandat
Seçkilərin əsas hadisəsi Netanyahu ilə Ayzenkot duetinə deyil, ərəb küçəsinə çevrildi. Əhalinin təxminən 21 faizini təşkil edən və çoxu özünü ölkənin fələstinli vətəndaşları adlandıran İsrailin ərəb vətəndaşları illərlə səsverməni onların ikinci növ insan olaraq qaldığı sistemin leqitimləşdirilməsi hesab edərək seçkiləri boykot edirdilər. 2022-ci ildə ərəb seçicilərin fəallığı yarını güclə keçmişdi, 2021-ci ildə təxminən 45 faizə qədər düşmüşdü.
Bu dəfə ilkin qiymətləndirmələrə görə, seçki qutularına təxminən 80 faiz gəldi. Saxnində seçicilərin 86,8 faizi, Kəfr Qasimdə 84,9 faizi, bədəvi şəhəri Rəhatda 82 faizi, Kuseyfedə 81,2 faizi səs verdi. Ərəb təmsilçiliyinin əvvəlki rekordu, 15 mandat, bütün ərəb partiyalarının vahid "Birləşmiş siyahı" ilə getdiyi 2020-ci ilin martında qoyulmuşdu. İndi iki ayrı qüvvə vaxtilə vahid qüvvənin aldığından çox aldı.
Bu səfərbərliyin mühərrikini Netanyahu özü yığdı. Onun kampaniyası ərəb səsverməsi qorxusu üzərində qurulmuşdu. Oktyabrda Şərqi Qüdsdə seçicini sağlarla Fələstin arasında seçim qarşısında qoyan şüarla "Likud"un bilbordları asılmışdı. Baş nazir tərəfdarlarını açıq şəkildə Mansur Abbas və Əhməd Tibinin hökuməti ilə qorxudurdu. Səsvermə günü o, Smotriç və Ben-Qvir yarışırcasına xəbərdarlıq edirdilər ki, ərəblər məntəqələrə kütləvi şəkildə gedirlər. Üsul yeni deyil: 2015-ci ilin martında Netanyahu seçkiləri çox cəhətdən ərəb seçicilərin səs verməyə dəstə-dəstə getdiyi barədə videomüraciət sayəsində qazanmışdı. On bir il sonra həmin rıçaq hər iki istiqamətdə işlədi. Sağ seçici səfərbər oldu, lakin ərəb seçici daha güclü səfərbər oldu.
Səsvermədən sonra "Likud" daha da irəli getdi. Partiya bəyan etdi ki, ərəb partiyaları seçkiləri rüşvət, hədə-qorxu və bülletenlərin saxtalaşdırılması yolu ilə oğurlayıb və öz sözlərinə görə, yüzlərlə sübutu polisə, Şin Betə və seçki komissiyasına təqdim etdi. Komissiya cavab verdi ki, sistemli saxtakarlıq əlamətləri görmür və ayrı-ayrı şikayətlərə baxır. Komissiyanın baş direktoru vəzifəsini icra edən Din Livne dəqiqləşdirdi ki, rüşvət şübhəsi ilə saxlanılanlar məntəqələrə çatmamış evlərinin yaxınlığında tutulublar.
Hadisələrin bu iki versiyası arasındakı fərq istənilən hüquqi prosedurdan daha vacibdir. Oğurlanmış seçkilər narrativi sağ elektoratı təkrar səsvermə ssenarisinə hazırlayır və eyni zamanda ərəb partiyaları ilə istənilən koalisiyanı danışıqlar başlamazdan əvvəl siyasi cəhətdən zəhərli edir.
Ərəb partiyaları özləri müxtəlif şərtlərlə özlərini təklif edirlər. Mansur Abbasın islamçı "Birləşmiş Ərəb Siyahısı" (RAAM) müxalifət hökumətinə daxil olmağa hazırdır. Yusif Cabarinin başçılıq etdiyi "Hadaş" partiyasının daxil olduğu "Birləşmiş siyahı" portfel götürmədən belə kabineti kənardan dəstəkləməyə hazırdır. Bəzi hesablamalara görə, RAAM 8, "Birləşmiş siyahı" isə 11 mandat alıb; komissiyanın yekun rəqəmlərinə əsaslanan məlumatlara görə isə nisbət 7 və 12-dir. Hər iki halda cəm dəyişməzdir: 19.
Abbasın ölkə tarixində heç bir ərəb siyasətçisində olmayan təcrübəsi var. 2021-ci ildə RAAM rəsmi olaraq hakim koalisiyaya, Bennet və Lapidin hökumətinə daxil olan ilk müstəqil ərəb partiyası oldu. Əvəzində Abbas təxminən 30 milyard şekel həcmində ərəb yaşayış məntəqələrinin inkişafı üzrə hökumət proqramı aldı. Koalisiya bir il sonra, 2022-ci ilin iyununda dağıldı, lakin presedent qaldı.
Sadəcə 2026-cı ilin Abbası 2021-ci ilin Abbasından fərqli danışır. Seçkiqabağı çıxışlarının birində o, Fələstin Dövlətinin mövcud olduğunu bəyan etdi və işğala son qoymağa çağırdı. O, eyni anda həm Netanyahudan, həm də Ayzenkotdan kəskin cavablar aldı. Müxalifətin onsuz hakimiyyətə gələ bilmədiyi tərəfdaş ona arxalanmalı olanın ayağının altından açıq şəkildə torpağı çəkir.
Yəhudi partiyaları vahid cəbhə ilə cavab verdilər. Qolanın "Demokratlar" partiyasından başqa hamısı ərəb siyahıları ilə koalisiyanı istisna etdi. "Yaşar"ın namizədi Lian Polak-David seçki gecəsi izah etdi ki, heç bir ultraortodoks və ya ərəb partiyası onun partiyasının dörd əsas prinsipini bölüşmür. Qolan axına qarşı getdi: o, Netanyahunun uduzduğunu elan etdi, çünki Netanyahu əleyhinə düşərgə ərəb partiyaları ilə birlikdə çoxluq toplayır. Formal olaraq o, haqlıdır. Siyasi cəhətdən isə təkdir.
Libermanın hesabı: müxalifətin boğazından əslində kim yapışıb
Müxalifət liderlərinin ucadan saymamağa üstünlük verdiyi şeyi sayaq. Ayzenkotun bloku (48) üstəgəl ərəb partiyaları (19) 67 mandat verir. Təsirli çoxluq, ta ki ondan Liberman çıxılmayana qədər. "Bizim evimiz İsrail"in yeddi mandatı olmadan düz 60 qalır. Bennetin "Be-Yahad" alyansı da getsə, 55 qalacaq.
Vəziyyətin ironiyası ondadır ki, "dəyişiklik hökuməti"nin taleyini karyerasının əhəmiyyətli hissəsini ərəb deputatlarına qarşı sərt ritorika üzərində qurmuş dünyəvi şahin əlində saxlayır. Bununla belə, Liberman 2021-ci ildə artıq RAAM ilə bir kabinetdə oturmuşdu. Bennet həmin kabinetə rəhbərlik edirdi. Hər ikisi belə ittifaqın qiymətini bilir: sağ elektorat Bennetə Abbasla koalisiyanı bağışlamadı, onun "Yamina" partiyası dağıldı, özü isə 2022-ci ildə dörd illiyinə siyasətdən getdi. Bu təcrübənin xatirəsi istənilən hesabdan güclüdür.
Bununla belə, mövcud məlumatlara görə, Ayzenkotun qərargahında ciddi düşünülən bir yol var. İsrail hökumətinin təsdiqi üçün 61 səs lazım deyil, iştirak edənlərin sadə çoxluğu kifayətdir. Ayzenkotun bloku (48) üstəgəl RAAM (7-8) Netanyahunun 53 mandatına qarşı 55-56 mandat verir. "Birləşmiş siyahı" bitərəf qalsa və ya lehinə səs versə, azlıq hökuməti keçir. Presedent təzədir: 2021-ci il iyunun 13-də Bennet və Lapidin kabineti bir bitərəf səslə 59-a qarşı 60 səslə Knessetin etimadını qazandı.
Belə hökumət süni tənəffüs aparatında yaşayacaq. İordan çayının Qərb sahili, yaşayış məntəqələri, güc strukturlarının büdcəsi ilə bağlı istənilən səsvermə ya sağ cinahın, ya da ərəb cinahının şantajına çevriləcək. Bu qərarların gündəliyi müəyyən etdiyi ölkədə ərazilərə dair bircə qərarı da Knessetdən keçirə bilməyən kabinet uzun müddət davam gətirməyəcək.
Ardından qalxılmayan qucaqlaşma
İkinci ssenari kağız üzərində ən məntiqli, həyatda isə ən inanılmaz görünür. "Likud" (27) üstəgəl "Yaşar" (21) 48 mandat verir. Bennetin "Be-Yahad" alyansı ilə birlikdə 60, Libermanla 67 alınır. Ultraortodokslarsız və ifrat sağlarsız milli birlik hökumətinin dayanıqlı çoxluğu var.
Bu variantın lehinə iki prezident oynayır. Hələ seçkilərdən iki həftə əvəl Qüdsdə bildirirdilər ki, Hersoq iqtisadi nəticələrdən, büdcənin təsdiqinin pozulmasından və cəmiyyətdəki parçalanmanın dərinləşməsindən ehtiyat edərək çıxılmazlıq halı üçün birlik hökumətinə zəmin hazırlayır. Prezident dəftərxanası o zaman bunu qətiyyətlə təkzib etdi. Seçkilərdən sonra söhbətlər qayıtdı.
İkinci prezident Vaşinqtonda oturur. Donald Tramp kampaniyaya açıq şəkildə müdaxilə etdi: oktyabrın 18-də o, Netanyahunu "böyük baş nazir-döyüşçü" adlandıraraq dəstəklədi və fevralda İrana birgə zərbələri onun xidməti kimi qeyd etdi. İsrail mətbuatının məlumatına görə, Tramp Netanyahunu baş nazir kimi görmək istəyir, lakin bir mühüm qeyd-şərtlə: o, Ben-Qviri görməyə gözü yoxdur və Smotriçə güclü antipatiya bəsləyir. Vaşinqtonun ifrat sağları sıxışdırıb çıxardığı, Qüdsün isə mərkəzçiləri cəlb etdiyi bağlantı nəzəri olaraq tapmacanı tamamlayır.
Praktiki olaraq tapmaca iki səbəbdən tamamlanmır. Birincisi Ayzenkotdur. Seçkilərə bir həftədən az qalmış o, rotasiya da daxil olmaqla heç bir şərtlə Netanyahunun rəhbərliyi altındakı hökumətdə xidmət etməyəcəyinə and içdi. Onun bütün kampaniyası yerində çox oturmuş baş nazirə yeganə real alternativ olması üzərində qurulmuşdu. Bu vədi pozmaq Ayzenkotun vaxtilə siyahını bölüşdüyü adamın taleyini təkrarlamaq deməkdir.
İsrail iki rotasiya bilir. 1984-cü ildə "Maarax" 44, "Likud" isə 41 mandat alanda Şimon Peres və İtshak Şamir baş nazirlərin dəyişməsi barədə razılığa gəldilər və razılaşmanı icra etdilər: Peres 1986-cı ilədək, Şamir 1988-ci ilədək hökm sürdü. 36 il sonra, 2020-ci ildə Beni Qants Netanyahu ilə rotasiya barədə saziş imzaladı, ona görə o, 2021-ci ilin noyabrında baş nazir olmalı idi. Hökumət 2020-ci ilin dekabrında büdcə üstündə süqut etdi və Qants kürsünü heç vaxt tutmadı. Ayzenkot siyasətə 2022-ci ildə Qantsın partiyasında gəldi, 2023-cü ilin oktyabrında isə onunla birlikdə hərbi kabinetdə oturdu. 2023-cü ilin dekabrında Qəzzada Ayzenkotun oğlu Qal həlak oldu. 2024-cü ilin iyununda onların alyansı hökuməti tərk etdi. Bu adamdan Netanyahunun namus sözünə inam gözləmək onun tərcümeyi-halını anlamamaq deməkdir.
İkinci səbəb Netanyahunun özüdür. Çərşənbə axşamı "Likud"un qərargahında o, "sadiq tərəfdaşlara" təşəkkür etdi və güclü sağ hökumətin yaradılmasına çağırdı. İsrail jurnalistlərinin məlumatına görə, bununla belə, o, ertəsi günün ortalarına qədər tərəfdaşlarına zəng belə etməyib. Baş nazir hər iki qapını aralı saxlayır və heç birinə daxil olmur.
İran düyməsi: koalisiya diplomatiyasının aləti kimi müharibə
Hər iki tərəfin andlarını sındırmağa qadir yeganə qüvvə xarici təhdiddir. İsrail siyasəti bu mexanizmi təmiz formada bilir: 2023-cü il oktyabrın 11-də, HƏMAS-ın hücumundan dörd gün sonra Qants və Ayzenkot bundan əvvəl demokratiyaya təhdid adlandırdıqları Netanyahunun fövqəladə hökumətinə daxil oldular. İranla yeni müharibə eyni məntiqi təkrarlaya bilərdi.
Burada kontekst istənilən bəyanatdan vacibdir. 2025-ci ilin iyununda İsrail İranın nüvə obyektlərinə qarşı on iki günlük hava kampaniyası apardı. Səkkiz ay sonra, 2026-cı ilin fevralında ABŞ və İsrail İrana birgə zərbələr endirdi; martda, İran müharibəsi zamanı hətta baş nazirə qarşı cinayət prosesi də dayandırıldı. İsrail və Amerika KİV-lərinin məlumatına görə, payızda Netanyahu Trampdan oktyabrın 27-dək zərbələrin bərpasına nail olmağa çalışırdı. Tramp rədd etdi: oktyabrın 9-da o, Vaşinqtonun noyabrın 3-də keçiriləcək ABŞ aralıq seçkilərinədək İrana hücum etməyəcəyini bəyan etdi və Ağ Evin mətbuat katibi Anna Kelli sonra bu mövqeyi təkrarladı. Baş nazirin dəftərxanası Ağ Evə təzyiq barədə məlumatları təkzib etdi. Səsverməyə iki gündən az qalmış İsrail televiziyası Netanyahu ilə Baş Qərargah rəisi Eyal Zamir arasında görünməmiş toqquşma barədə danışdı.
Netanyahu kampaniyasının yekun arqumenti belə səslənirdi: Tramp İrana qarşı yenidən hərəkət etməyə hazırdır, lakin yalnız onunla birlikdə. Seçici bu arqumenti eşitdi, lakin baş nazirə çoxluq vermədi.
Xronologiya nəyə baxmağa dəyər olduğunu göstərir. Zərbələrə Amerika vetosu noyabrın 3-nə bağlanmışdı. Bu tarixdən bir neçə gün sonra Vaşinqton daxili məhdudiyyətdən məhz Hersoqun məsləhətləşmələrə başladığı anda azad olur. Baş nazir vəzifəsini icra edən şəxs hərbi qərarlar üzərində tam nəzarəti saxlayır. Noyabrda və ya dekabrda İsrail yenidən İranla müharibəyə düşsə, Ayzenkota "fikir ayrılıqlarını kənara qoymaq" tələbi ilə təzyiq nəhəng olacaq, imtina isə fərarilik kimi görünəcək.
Netanyahunun tənqidçiləri, əlbəttə, belə əməliyyatı regional yanğın bahasına karyeranı xilas etmək cəhdi adlandıracaqlar. Ayzenkot özü artıq seçki gecəsi bəyan etdi ki, Netanyahu mandatsız müvəqqəti baş nazirdir və ordu hökumət başçısına deyil, dövlətə xidmət etməlidir. Müdafiə naziri İsrail Kats kəskin cavab verdi. Replika mübadiləsi əsas şeyi göstərdi: hakimiyyətsizlik dövründə ordunun kimə tabe olması məsələsi artıq siyasi mübarizə predmetinə çevrilib.
Olmayacaq fərarilər
Üçüncü ssenari Netanyahunun Ayzenkotun blokundan sağları özünə cəlb edəcəyini nəzərdə tutur. Təbii namizədlər Bennet və Libermandır. Hər ikisi şahindir, hər ikisi tarixən "Likud"a yaxındır, Bennet vaxtilə Netanyahunun dəftərxanasına rəhbərlik edib, Liberman isə onun birinci səlahiyyət müddətində dəftərxanasının baş direktoru olub.
Sadəcə hər ikisi kampaniyanı Netanyahunun kənarlaşdırılması və ultraortodoksların orduya çağırılması şüarı altında aparıb. Sonuncu bənd onları "Şas" və "Yahadut ha-Tora" ilə uyğunsuz edir. Məhz çağırış haqqında qanun layihəsinə görə "Yahadut ha-Tora" 2025-ci ilin iyulunda hökumətdən çıxdı, "Şas" isə bir neçə gün sonra koalisiyada formal üzvlüyünü saxlayaraq kabineti tərk etdi.
Əvəzetmə variantı qalır: ultraortodokslar əvəzinə Bennet və Liberman. Riyaziyyat onu dəfn edir. "Likud" (27) üstəgəl ilkin bölgüyə görə birlikdə təxminən 12-13 mandatı olan "Otsma Yehudit" və "Dini sionizm", üstəgəl Bennet və Libermanın 19 mandatı təxminən 58-59 verir. 61-ə çatmır. Daha çox əlavə edəcək kimsə yoxdur.
Güzgü kimi, demək olar ki, müzakirə olunmayan ssenari də var: ultraortodokslar Ayzenkotun tərəfinə keçir. "Yaşar"ın bloku (48) üstəgəl müxtəlif hesablamalara görə 12-dən 14-dək mandatı olan "Şas" və "Yahadut ha-Tora" 60-62 verir. Hələ kampaniya zamanı Ayzenkotun "Şas" ilə əməkdaşlığı tamamilə istisna etmədiyi barədə məlumatlar yayılırdı. "Şas"ın lideri Arye Deri qısa cavab verdi: onun partiyası Netanyahunu dəstəkləyir və vəssalam. Deri fikrini dəyişsə belə, Bennet və Liberman yeşiva tələbələrinin çağırışından imtina edəcək kabinetdə oturmayacaqlar.
Hər iki güzgü ssenarisi eyni xəstəlikdən ölür. İsrail çıxılmazlığının gizli oxu sağlarla sollar arasından və hətta yəhudilərlə ərəblər arasından keçmir. O, on minlərlə gənc ultraortodoksun döyüşən ölkənin ordusunda xidmət etməyə borclu olub-olmaması sualından keçir. Bu sual həll olunmadıqca, ərəb partiyaları olmadan istənilən koalisiya bu mövzuda bir otaqda ola bilməyən insanların ittifaqını tələb edir.
Səkkiz ildə yeddinci seçkilər: çıxılmazlıq baş nazirə niyə sərfəlidir
Heç bir ssenari işləməsə, avtomatik olaraq yeni seçkilər gələcək. 2019-cu ilin aprelindən israillilər altı dəfə səs veriblər: 2019-cu ilin aprel və sentyabrında, 2020-ci ilin martında, 2021-ci ilin martında, 2022-ci ilin noyabrında, 2026-cı ilin oktyabrında. Yeddinci səsvermə heç bir düşərgənin qalib gələ bilmədiyi, uduzanın isə getməyə borclu olmadığı İsrail parlament demokratiyası modelinin özünə hökm olacaq.
Prosedur zamanda uzadılıb və onun hər günü fəaliyyətdə olan baş nazirin xeyrinə işləyir. Nəticələrin sertifikatlaşdırılmasından sonra Hersoqun kabinetin formalaşdırılmasını deputatlardan birinə tapşırmaq üçün bir həftəsi var. Namizəd 28 gün alır və daha 14 günədək ala bilər. Sonra prezident mandatı başqa namizədə ötürmək və ya məsələni 21 günü olacaq Knessetə qaytarmaq hüququna malikdir və yalnız bundan sonra parlament buraxılır, yeni seçkilər isə təxminən 90 gündən sonra təyin edilir, üstəlik bütün bu yolu Netanyahu icra hakimiyyətinin bütün rıçaqları ilə baş nazir vəzifəsini icra edən şəxs statusunda keçir.
Baş nazirin təkrar səsverməyə mərci tarixlə asanlıqla yoxlanıla bilən üç hesablamaya söykənir.
Birinci hesablama ərəb fəallığına aiddir. 2020-ci ilin martında rekord 15 mandatdan sonra səslərinin təsirə çevrilmədiyindən məyus olmuş ərəb seçicilər 2021-ci ilin martında məntəqələrə təxminən 45 faiz gəldilər. 2026-cı ilin 19 mandatı yenə heç nəyi dəyişməsə, məyusluq təkrarlana bilər. Yəhudi partiyalarının düsturunun özü də məhz buna işarə edir: səsiniz sayılacaq, lakin hökumətə buraxılmayacaqsınız.
İkinci hesablama diasporla bağlıdır. Mərkəzi Statistika Bürosunun məlumatına görə, xaricdə səs vermək hüququ olan təxminən 810 min israilli yaşayır. İsrail xaricdə səs verməyə icazə vermir və 2023-cü ildə məhkəmə islahatına qarşı etirazlardan yaranmış "Uç və səs ver" təşəbbüsü kütləvi uçuşlar təşkil etdi və onun qiymətləndirməsinə görə, təxminən 67 min nəfər, təxminən bir yarım mandat qayıtdı, özü də görünür, əksəriyyəti Netanyahunun əleyhinə səs verib. Seçkilər ərəfəsində Londondan biletlərin qiyməti 6 min funt sterlinqə çatırdı. Belə qəhrəmanlığı yarım ildən sonra az adam təkrarlaya biləcək. Göstəricidir ki, "Likud" bu təşəbbüsə yolverilməz müdaxilə kimi məhkəmədə etiraz etməyə çalışırdı və iddianı yalnız kompromis çərçivəsində geri götürdü.
Üçüncü hesablama səpələnmiş sağ səslərdir. Bir neçə sağ siyahı 3,25 faizlik baryeri keçə bilmədi. Təkrar seçkilərdə onlar ya getməyəcək, ya da daha az alacaq və onların seçiciləri "Likud"a və müttəfiqlərinə axacaq. Səkkiz mandatı çatmayan blok üçün hər yanmış faizin əhəmiyyəti var.
Bu mərcin də qiyməti var. Müvəqqəti hökumət ötən ilin uzadılmış büdcəsi ilə yaşayır, iri proqramlar başlada bilmir və Ayzenkotun artıq verməyə başladığı leqitimlik sualı ilə üzləşmək riski daşıyır. Bir il ərzində İranla iki müharibə yaşamış İsrail iqtisadiyyatı qeyri-müəyyənliyin haqqını ödəyəcək.
Prezidentin siması ayrıca diqqətə layiqdir. Hersoq eyni anda iki açarı saxlayır. Birincisi hökumətin formalaşdırılmasını kimə tapşırmağı həll etmək hüququdur. İkincisi Netanyahunun 2025-ci ilin noyabr ayının sonunda rüşvət, fırıldaqçılıq və etimaddan sui-istifadə işləri üzrə öz cinayət prosesinin ortasında verdiyi əfv xahişidir. Tramp dəfələrlə açıq şəkildə Hersoqu müttəfiqini əfv etməyə çağırıb. 2026-cı il aprelin 26-da prezident bəyan etdi ki, xahişin özünə baxmazdan əvvəl tərəflərin məhkəmə zalından kənarda razılığa gəlmək cəhdləri tükənməlidir. Netanyahunun siyasi gələcəyinin asılı olduğu şəxs eyni zamanda onun hüquqi taleyini həll edir. İsrail tarixində belə üst-üstə düşmə olmayıb.
Bakıdan baxış: İsraildəki hakimiyyətsizlik Xəzərdə necə əks-səda verəcək
Azərbaycan üçün İsraildəki çıxılmazlıq heç də akademik məsələ deyil. Oktyabrın 14-də, seçkilərə iki həftə qalmış Hersoq Bakıda idi, burada Asiya regional forumunun kənarında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Bəhreynin xarici işlər naziri ilə görüşərək İbrahim sazişlərinin genişləndirilməsini müzakirə etdi. Azərbaycan nefti İsrailin enerji təhlükəsizliyinin dayağı olaraq qalır: bəzi qiymətləndirmələrə görə, İsrailin neft idxalının təxminən 40 faizi, digərlərinə görə, ayrı-ayrı illərdə 65 faizədək onun payına düşür. Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti "Tamar" qaz yatağında 10 faiz paya sahibdir. Bakı ilə Qüdsün tərəfdaşlığı 1990-cı illərin əvvəlindən bəri bütün İsrail hökumətlərindən, sol, sağ, mərkəzçi hökumətlərdən və RAAM ilə koalisiyadan sağ çıxıb.
Bu münasibətlərin dayanıqlığı baş nazirin kabinetində kimin oturması ilə deyil, Azərbaycan sərhədinin cənubunda baş verənlərlə müəyyən olunur. Mandatsız müvəqqəti baş nazirin əlini İran düyməsinin üstündə saxladığı və müharibəni koalisiya patını sındırmağın yolu kimi nəzərdən keçirdiyi ssenari İranla yüzlərlə kilometr ümumi sərhədi olan ölkəyə birbaşa aiddir. Birlik hökuməti və ya macəraçılıqdan çox ehtiyatlılığı ilə tanınan keçmiş hərbçi Ayzenkotun kabineti region üçün daha az dəyişkənlik demək olardı. Qüdsdə uzanan hakimiyyətsizlik isə əksini bildirir.
Buradan başqa nəticə də çıxır. İsraildəki qeyri-sabitlik, Amerikadakı seçkiqabağı qızdırma və İran ətrafındakı turbulentlik fonunda Azərbaycan İsrail üçün siyasəti illər qabağa proqnozlaşdırılan az sayda tərəfdaşdan biri olaraq qalır. Müttəfiqlərin seçkidən seçkiyə kurs dəyişdiyi regionda proqnozlaşdırılma özlüyündə strateji aktivə çevrilib.
Siyasi texnologiya kimi pat
Bizim proqnozumuz belədir. Komissiyanın noyabrın 4-dək açıqlayacağı yekun məlumatlar blokların balansını bir mandatdan artıq dəyişməyəcək. Ərəb partiyaları Ayzenkotu tövsiyə etsə, onun tövsiyələrinin sayı Netanyahunun 53 tövsiyəsini üstələyəcək, lakin Hersoq imzaların sayını deyil, uğur şanslarını qiymətləndirir və noyabrın 15-dək hökumətin formalaşdırılması mandatını ilk olaraq məhz Netanyahu alacaq. 2026-cı ilin dekabr ayının sonunadək o, 61 deputatdan koalisiya toplaya bilməyəcək. 26-cı çağırış Knesset 2027-ci ilin fevral ayının sonunadək bircə hökuməti də təsdiq etməyəcək və növbəti seçkilər 2027-ci ilin aprel-iyun ayları arasında keçəcək. Proqnoz səhvdirsə, çox güman ki, bütün andlara baxmayaraq Ayzenkotu birlik hökumətinə məcbur edəcək İranla müharibə səbəbindən.
Cavabını bilmədiyimiz bir sual qalır: 19 ərəb deputatı rekord fəallığın onlara yalnız yəhudi partiyalarının təkrar seçkilər barədə razılığa gəlməsini müşahidə etmək hüququ satın aldığını anlayanda nə edəcək?
Oktyabrın 27-də keçirilən seçkilər 2023-cü il 7 oktyabrdan sonra Netanyahu barədə referendum kimi düşünülmüşdü. İsraillilər onun koalisiyasına "xeyr", rəqibinə isə "əmin deyilik" cavabı verdilər. Ümumilikdə 19 il hakimiyyətdə olmuş ölkənin ən təcrübəli siyasətçisi belə cavabı öz mandatının uzadılmasına çevirməyi hazırda yaşayan siyasətçilərin hər birindən yaxşı bacarır.
Oktyabrın 28-nə keçən gecə Ayzenkot Netanyahudan səhərədək siyasətdən getməyi tələb edirdi. Oktyabrın 30-u səhər Netanyahu hələ də İsrail hökumətinə başçılıq edir: Kabineti çağırmaq, hərbi əməliyyatları təsdiq etmək və İrana tərəf uçan təyyarələri yenidən nə vaxt havaya qaldırmağı həll etmək hüququ ilə.(BakuNetwork)
