Astana Moskvanı Türk Dövlətləri Təşkilatına buraxmağı təklif etdi, Bakı və Ankaranın qapını açmayacağını çox yaxşı bildiyi halda. Görünür, hesab da məhz bunun üzərində qurulmuşdu.
1992-ci il oktyabrın 30-da Turqut Özal Ankarada türkdilli dövlətlərin başçılarının ilk zirvə toplantısını keçirdi. Masa arxasında cəmi on ay əvvəl sovet olmaqdan çıxmış dövlətlərin liderləri əyləşmişdi və həmin görüşün fotoşəkli özü bir manifest kimi oxunurdu: bundan sonra onların kiminlə dostluq edəcəyini Moskva həll etmir. Düz otuz dörd il sonra, 2026-cı il oktyabrın 30-da, həmin Ankarada, Beştəpə prezident kompleksinin sərgi salonunda Qazaxıstan Prezidenti Qasım-Jomart Tokayev Moskvanı bu masaya qaytarmağı təklif etdi.
«Əgər Rusiya türk ölkələrinin, yəni təşkilatımızın bir hissəsi olsaydı, bu, bütün dövlətlərimizə fayda gətirərdi», – deyə o, Türk Dövlətləri Təşkilatının XIII zirvə toplantısında bəyan etdi. Tokayev iki variant səsləndirdi: Rusiyanı «TDT+» formatına qoşmaq və ya ona müşahidəçi statusu vermək. Moskvanın niyyətinə müsbət cavabı o, düzgün və ədalətli qərar adlandırdı.
Kreml üç gün sonra cavab verdi. Noyabrın 2-də Vladimir Putinin mətbuat katibi Dmitri Peskov Rusiyanın təşkilatın işində iştirakını məqsədəuyğun və təbii adlandıraraq, Rusiyanın bir sıra regionlarında yaşayan xalqların türk mənşəyini xatırlatdı. Dərhal da qeyd-şərt gəldi: Moskva rəsmi dəvət almayıb. Bakı və Ankaranın reaksiyasına baxsaq, bundan sonra da almayacaq.
Paradoks göz qabağındadır. Qazaxıstan 2009-cu il oktyabrın 3-də Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının yaradılması haqqında Naxçıvan Sazişini imzalamış dörd dövlətdən biridir. İndiki adını 2021-ci ildə İstanbul zirvə toplantısında almış təşkilat böyük ölçüdə üzvlərin bir-biri ilə Moskva tərcüməçisi olmadan danışdığı məkan kimi düşünülmüşdü. İndi qurucu atalardan biri həmin tərcüməçini dəvət etməyi təklif edir. Bu addımı sadəlövhlük adlandırmaq olmaz: Tokayev sovet məktəbinin kadr diplomatıdır, 2011–2013-cü illərdə BMT Baş katibinin müavini və BMT-nin Cenevrə bölməsinin baş direktoru olub, zirvə toplantılarında təsadüfi ifadələr işlətmir. Deməli, ifadə ölçülüb-biçilmişdi. Kimə ünvanlandığını anlamaq qalır.
Heç kimin xahiş etmədiyi dəvət
Formal olaraq Tokayev ekzotik heç nə icad etməyib. Təşkilatdan kənar dövlətlər və qurumlarla əməkdaşlığı nəzərdə tutan «TDT+» mexanizmi bir neçə ildir müzakirə olunur, Qazaxıstan prezidentinin özü isə 2026-cı il mayın 15-də Türküstanda keçirilən qeyri-rəsmi zirvə toplantısında istəklilər üçün dəqiq meyarlar hazırlamağa çağırmışdı. Ankarada «TDT+»ın inkişafından Şavkat Mirziyoyev də danışdı. Fərq ünvandadır. Özbək lideri ümumiyyətlə üçüncü ölkələrdən bəhs edirdi. Qazax lideri isə konkret ölkənin adını çəkdi, həm də 2022-ci ilin fevralından qonşu dövlətə qarşı müharibə aparan və siyasətçiləri neçə ildir Mərkəzi Asiya respublikalarının sərhədlərinin təsadüfən çəkildiyini iddia edən ölkənin.
Əsaslandırma vurğulanmış humanitar ruhda səsləndi. Rusiya əsrlərdir türk dünyası ilə bağlıdır, onun ərazisində tarixən bir çox türk xalqı yaşayır, Moskva Astananın dəstəklədiyi «Altay – türk sivilizasiyasının beşiyi» layihəsini irəli sürür, rus dilində isə türk mənşəli sözlər az deyil. Sonuncu dəlil xüsusilə ibrətamizdir. Eyni məntiqlə təşkilata Balkanların yarısını çağırmaq lazım gələrdi, çünki orada türk alınmaları heç də az deyil.
Daha maraqlısı başqa şeydir. Tokayev Rusiyanın niyyətinə istinad etdi, halbuki Moskva açıq şəkildə heç bir niyyət bəyan etməmişdi: oktyabrın 30-dək açıq mənbələrdə nə üzvlüklə bağlı rəsmi müraciət, nə də müşahidəçi statusu barədə xahiş görünməmişdi. İki izah qalır. Ya Qazaxıstan prezidenti qapalı qapılar arxasında, məsələn, iyulun 25-də Putinlə XXII Regionlararası Əməkdaşlıq Forumunda görüşdüyü Omskda razılaşdığı şeyi səsləndirib, ya da Rusiyanın arzusunu Rusiyanın əvəzinə özü ifadə edib. Kimin kimdən birinci xahiş etdiyini, çox güman ki, heç vaxt bilməyəcəyik.
Dilə görə buraxılış: Ankara qapını çırpmadan necə bağladı...
Türkiyənin cavabı Xarici İşlər Nazirliyindən deyil, hakim partiyanın qərargahından səsləndi və tribunanın seçimi də siqnal idi. Noyabrın 3-də Ədalət və İnkişaf Partiyası sədrinin türk dövlətləri ilə münasibətlərə cavabdeh olan müavini Kürşad Zorlu qaydaları xatırlatdı. Müşahidəçi statusu türk dilinin və ya ona qohum dilin ölkənin bütün ərazisində dövlət və ya rəsmi dil olduğu dövlətə verilə bilər. Rusiyadakı tatar, başqırd, yakut və digər türk dilləri yalnız öz respublikalarının hüdudlarında rəsmidir və bu, TDT üçün kifayət deyil. Qalanlarına «TDT+» formatı təklif olunur ki, orada xarici tərəfdaşlarla dövlət başçıları və ya xarici işlər nazirləri səviyyəsində görüşlər yalnız bütün üzvlərin birgə qərarı ilə keçirilir. Rusiyanın müraciəti daxil olarsa, türk dünyasının ümumi maraqları nəzərə alınmaqla qiymətləndiriləcək.
Diplomatik dildən tərcümə edim. Rusiya formal əsaslara görə müşahidəçi ola bilməz, «TDT+»a isə onu yalnız konsensus buraxa bilər, yəni beş üzvün hər biri veto hüququna malikdir. İmtina proseduraya bükülüb. «Yox» sözünü Ankarada heç kim dilə gətirmədi.
Zorlu Moskvaya təsəlli mükafatı da təklif etdi. Türkiyə altı Rusiya respublikası – Altay, Tuva, Başqırdıstan, Tatarıstan, Yakutiya və Xakasiya ilə Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti Təşkilatı TÜRKSOY vasitəsilə əməkdaşlığı bərpa etməyə hazırdır. Bu təşkilatı 1993-cü ildə Türkiyə və keçmiş SSRİ-nin türkdilli dövlətləri təsis ediblər, altı respublika isə orada müşahidəçi statusu alıb. Əlaqələr 2015-ci ilin sonunda kəsildi. Noyabrın 24-də Türkiyə qırıcısı Suriya sərhədi yaxınlığında Rusiyanın Su-24 təyyarəsini vurduqdan sonra Moskva respublikalardan TÜRKSOY ilə hər cür ünsiyyəti dayandırmağı tələb etdi.
Gediş zərifdir. Ankara sanki Kremlə deyir: sizin türklərinizlə biz birbaşa, mədəniyyət və ortaq irs vasitəsilə dostluq edəcəyik, türk evinin dövlət mərtəbəsi isə bağlı qalacaq. Onilliklər boyu milli respublikalarda sərt şaquli hakimiyyət quran və 2018-ci ildə federal qanunla onların dillərinin məktəblərdə öyrənilməsini könüllü edən Moskva üçün belə təklif az qala meydan oxuma kimi səslənir. Kreml onu qəbul etməkdən, demək olar ki, mütləq imtina edəcək. O zaman Ankara vicdanı rahat şəkildə deyə biləcək ki, qapı açıq qalmışdı.
Təşkilatın ilk illərində ona rəhbərlik etmiş türk diplomatı, Türk Şurasının keçmiş baş katibi daha sərt danışdı. O xatırlatdı ki, türk icmaları hər yerdə, Bolqarıstan və Yunanıstandan İran və İraqa qədər yaşayır və onların mövcudluğu ölkəyə təşkilatda yer tutmaq hüququ vermir. Onun yekun düsturu – «gəlin Rusiya ilə qonşu olaq, dost olaq» – Türkiyənin siyasi elitasının əhval-ruhiyyəsini dəqiq ifadə edir. Qonşu – bəli. Ev sakini – yox.
Ankaranın Moskva ilə münasibətləri korlamamaq üçün öz səbəbləri var. «Rosatom» Mersin vilayətində «Akkuyu» AES-ni tikir, «Türk axını» ilə ölkəyə Rusiya qazı gəlir. Rusiya turistləri ildən-ilə Türkiyə sahillərinin ən böyük qonaq qruplarından biri olaraq qalır. Rəcəb Tayyib Ərdoğan zirvə toplantısının iştirakçıları şərəfinə verilən təntənəli şam yeməyində türk dünyasının ailə dairəsində parçalanmaya yer olmadığından danışdı. Ailə dairəsi karvansaradan məhz onunla fərqlənir ki, qonaqlar ora bütün ev əhlinin razılığı ilə çağırılır.
Bakı «yox» sözünü niyə hamıdan əvvəl dedi...
Azərbaycanda Tokayevin təklifi başqa yerlərdən daha sərt qarşılandı. Mən jurnalistikaya türk birliyindən müdafiə nazirlərinin deyil, şairlərin danışdığı illərdə başlamışam və bu ritorikanın institutlara çevrilməsinə nə qədər səy sərf olunduğunu yaxşı xatırlayıram. Aparıcı Azərbaycan nəşrləri və analitikləri iradlarını diplomatik ifadələrə bürümədən dilə gətirdilər və onların arqumentasiyasında iki qatı ayırd etmək asandır.
Birinci qat tarixi yaddaşdır. Rusiya İmperiyası və Sovet İttifaqı türk xalqlarına qarşı ruslaşdırma siyasəti yürüdüb və bu yaddaş heç də kitablardan gəlmir. Mənim nəslimdən olan bakılılar Moskvanın türk ucqarlarına göstərdiyi xüsusi qayğının qiymətini bilir: 1990-cı il yanvarın 20-nə keçən gecə sovet qoşunları Bakıya daxil oldu, 130-dan çox dinc sakin həlak oldu. 1999-cu ildə latın qrafikasına keçid haqqında qanun qəbul etmiş Tatarıstan 2002-ci ildə respublikaları yalnız kiril qrafikasından istifadəyə məcbur edən federal düzəlişlə üzləşdi, 2004-cü ildə isə Rusiya Konstitusiya Məhkəməsi bu normanı təsdiqlədi. Bu arada TDT latın qrafikası əsasında ortaq türk əlifbasını irəli sürür. Öz evində təşkilatın təşviq etdiyi şeyi qadağan etmiş müşahidəçini təsəvvür etmək çətindir.
İkinci qat bugünkü siyasətdir. 2014-cü ilin avqustunda «Seliger» gənclər forumunda Putin qazaxların heç vaxt öz dövlətçiliyi olmadığını, Nursultan Nazarbayevin isə dövləti əvvəllər mövcud olmadığı ərazidə yaratdığını iddia edirdi. 2022-ci ilin avqustunda Dmitri Medvedevin sosial şəbəkədəki səhifəsində Qazaxıstanı süni dövlət kimi təqdim edən yazı peyda oldu və tezliklə silindi; Medvedevin aparatı səhifənin sındırıldığını bildirdi. 2022-ci ilin fevralından Rusiya Ukraynanın sərhədlərini zor gücünə şübhə altına alır, TDT isə öz sənədlərində dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmətdən çıxış edir. Bu iki reallığı birini güzəştə getməyə məcbur etmədən eyni zalda birləşdirmək mümkün deyil.
Bakıda təşəbbüsün tənqidçiləri praktiki tərəfi də vurğulayırlar. Müşahidəçi statusu səsvermə hüququ vermir, lakin təcrübə göstərir ki, təzyiq formal səs olmadan da çox yaxşı keçinir. Müşahidəçi iclaslarda oturur, gündəliyi əvvəlcədən bilir, pərdəarxası söhbətlər aparır və üzvlər arasındakı ziddiyyətlər üzərində oynayaraq ortaq mövqenin hazırlanmasına mane ola bilər. Buna TDT üzvlərinin inkişaf etdirdiyi nəqliyyat və enerji layihələrində Rusiyanın maraqlarını əlavə etsək, mənzərə tamamlanır. Bu məntiqdə türk inteqrasiyası və «rus dünyası» konsepsiyası rəqib layihələr kimi görünür, birinin digərinin qərargahına buraxılması isə təşkilat daxilində qüvvələr balansını Moskvanın xeyrinə dəyişir.
Bakının mövqeyini Rusiyaya qarşı yönəlmiş mövqe kimi oxumaq səhv olardı. 2022-ci il fevralın 22-də Azərbaycan və Rusiya Moskvada Müttəfiqlik Qarşılıqlı Fəaliyyəti haqqında Bəyannamə imzaladılar. Münasibətlər çox ağır böhran yaşadı: 2024-cü il dekabrın 25-də Aktau yaxınlığında AZAL aviaşirkətinin «Embrayer-190» təyyarəsi qəzaya uğradı, 38 nəfər həlak oldu və yalnız 2025-ci ilin oktyabrında Düşənbədə Putin layner yaxınlığında Rusiyanın hava hücumundan müdafiə raketlərinin partladığını etiraf etdi. 2025-ci ilin yayında Yekaterinburqda azərbaycanlılara qarşı basqınlar baş verdi, iki nəfər həlak oldu. Putin həmin dövrü «emosiyalar böhranı» adlandırdı. 2026-cı ilin iyununda xarici işlər nazirləri Sergey Lavrov və Ceyhun Bayramov münasibətlərin tam normallaşdığını elan etdilər, iyulun 28-də isə prezidentlər telefon danışığı apardılar.
Bakının bu tarixçədən çıxardığı nəticə sadədir. Moskva ilə sabit ikitərəfli münasibətlər lazımdır və Azərbaycan onları yenidən qurub. Türk arxitekturası isə Rusiyanın səsi eşidilməyən məkan olaraq qalmalıdır, çünki 2025-ci ildə məhz o, Bakıya təzyiqə tab gətirməyə və əyilməməyə imkan verən dayaqlardan biri oldu. Qapının ağzında müttəfiq – buyursun. Həmin müttəfiq müdafiənin və dəhlizlərin müzakirə edildiyi qonaq otağında – istisnadır.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Ankaraya getmədi. Onun mətbuat xidməti bunu sıx iş qrafiki ilə izah etdi: oktyabrın 30-da Bakıda 15 yaşadək oyunçular arasında FİFA dünya çempionatının və festivalının finalçılarının mükafatlandırılması mərasimi keçirilirdi. 2025–2026-cı illərdə TDT-yə sədrlik etmiş və estafeti Türkiyəyə ötürən Azərbaycanı xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov təmsil edirdi. Moskva şərhçilərinin bir hissəsi bunda Bakı ilə Ankara arasında çat görməyə tələsdi. Rusiya mövzusu bunun əksini göstərdi: Tokayevin təklifinə hər iki paytaxt eyni cavabı verdi, sadəcə fərqli səslərlə. Bakı açıq dedi, Ankara nizamnaməyə istinad etdi.
Təxminən otuz illik «vasitəçilik»: Qarabağ Bakıya nə öyrətdi...
Mənim nəslimdən olan azərbaycanlılara Moskvanın formal olaraq heç nəyi həll etmədiyi formatlarda Rusiyanın iştirakının nəyə çevrildiyini izah etməyə ehtiyac yoxdur. 1992-ci ildə yaradılmış ATƏT-in Minsk qrupu təxminən üç onillik Qarabağ nizamlanması ilə məşğul olub və Rusiya 1990-cı illərin ortalarından ABŞ və Fransa ilə birlikdə onun həmsədrlərindən biri idi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnamə – 822, 853, 874 və 884 – işğalçı qüvvələrin Azərbaycan ərazilərindən çıxarılmasını tələb edirdi və kağız üzərində qaldı. Vasitəçi səs vermirdi və tərəflərin əvəzinə heç nə imzalamırdı, münaqişə isə onilliklər boyu vasitəçini tərəflərin özlərindən daha çox qane edən konfiqurasiyada dondurulmuş qaldı.
Düyünü Azərbaycan özü açdı: 2020-ci ilin payızında 44 gün ərzində işğal altındakı torpaqların böyük hissəsini azad etdi, 2023-cü ilin sentyabrında isə bütün ərazisi üzərində suverenliyini tam bərpa etdi. 2020-ci il 10 noyabr tarixli üçtərəfli bəyanatda 9-cu bənd yer aldı ki, ona əsasən Ermənistan ərazisindən keçən nəqliyyat əlaqəsinə nəzarət Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin Sərhəd Xidmətinə həvalə edilirdi. Moskva hesablayırdı ki, Zəngəzurdan keçəcək gələcək marşrutun açarı onun əlində olacaq. Başqa cür alındı. 2025-ci il avqustun 8-də Ağ Evdə Bakı və İrəvan Amerikanın iştirakı ilə marşrut barədə razılığa gəldilər, ATƏT isə həmin il Minsk prosesini bağlamaq qərarı qəbul etdi.
Bu dərs birbaşa TDT-yə aiddir. Səsvermə hüququ olmayan status real təsir barədə heç nə demir. Əsas infrastruktur layihəsi onun ərazisindən yan keçməklə çəkilən təşkilatda müşahidəçi kimi Rusiya bu layihənin daha yavaş irəliləməsində maraqlı olacaq. Bunun üçün səs vermək lazım deyil.
Novorossiysk üzərindən neft: Tokayevin sığorta polisi
Qazaxıstanın Rusiya ilə təxminən 7,6 min kilometrlik sərhədi var və bu, dünyada ən uzun fasiləsiz quru sərhədidir. Qazaxıstan neftinin təxminən 80 faizi Xəzər Boru Kəməri Konsorsiumunun kəməri ilə Novorossiysk yaxınlığındakı terminala ixrac edilir. 2025-ci ildə Tengiz–Novorossiysk sistemi ilə 70,52 milyon ton neft nəql edilib ki, bunun yarıdan çoxunu, 36,6 milyon tonunu təkcə Tengiz yatağı verib. Həmin il Qazaxıstan neftinin bütün ixracı 78,7 milyon ton təşkil edib. Alternativlər mövcuddur, lakin onların miqyası başqadır: «Dostluq» neft kəməri ilə 2025-ci ildə Almaniyaya 2,1 milyon ton neft göndərilib.
Bu arteriyanın həssaslığını Qazaxıstan öz büdcəsində hiss etdi. 2025-ci ilin fevralında yeddi pilotsuz uçuş aparatı Krasnodar diyarındakı «Kropotkinskaya» neft vurma stansiyasına hücum etdi və Qazaxıstan neftinin nəqli müvəqqəti olaraq 30–40 faiz azaldı. 2025-ci il noyabrın 29-da ekipajsız qayıqlar Novorossiysk yaxınlığında konsorsiumun dəniz infrastrukturuna zərbə endirdi və üzən yanalma qurğusunu sıradan çıxardı. 2026-cı ilin avqustunda Astana konsorsiumun məhdudiyyətlərinə istinad edərək cari il üçün neft hasilatı planını azaldıb. Boruya Ukrayna zərbə vurur, borunun marşrutuna Rusiya sərəncam verir, başqasının müharibəsinin pulunu isə Qazaxıstan xəzinəsi ödəyir.
Ticarət rəqəmləri də eyni asimmetriyanı göstərir, baxmayaraq ki, tərəflər fərqli hesablayırlar. Qazaxıstan statistikasının məlumatına görə, 2025-ci ildə Rusiya ilə əmtəə dövriyyəsi 27,4 milyard dollar təşkil edib, Rusiya baş nazirinin müavini Aleksey Overçuk isə 28,7 milyard rəqəmini səsləndirib. Uçot metodikaları arasında 1,3 milyardlıq fərq var, lakin bu, miqyası dəyişmir: Qazaxıstan idxalının təxminən 30 faizi Rusiyanın payına düşüb. Həmin il Türkiyə ilə ticarət 5,4 milyard dollar olub. Başqa bir detal diqqətəlayiqdir. Qazaxıstan Xarici İşlər Nazirliyinin məlumatına görə, 2025-ci ildə Qazaxıstan Türkiyə iqtisadiyyatına təxminən 2,2 milyard dollar birbaşa investisiya qoyub və Türkiyədəki xarici investorlar arasında ikinci yerə çıxıb. Astana Ankaraya pul qoyur, lakin hələlik Rusiyanın iqtisadi cazibə sahəsində yaşayır.
Siyasi borc da heç yerə getməyib. 2022-ci ilin yanvarında Qazaxıstanda etirazlar iğtişaşlara çevriləndə Tokayev Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatından kömək istədi və respublikaya əsasən Rusiya hərbçilərindən ibarət təxminən iki min nəfərlik kontingent daxil oldu; onun təxminən iki həftə sonra çıxarılmasını Moskva sonradan dəfələrlə nümunəvi müttəfiqlik əməliyyatı kimi və Akordanın sakitliyini kimə borclu olduğunun xatırlatması kimi təqdim etdi. Beş ay sonra, 2022-ci il iyunun 17-də Sankt-Peterburq Beynəlxalq İqtisadi Forumunda Putinin yanında əyləşən Tokayev Qazaxıstanın «Donetsk Xalq Respublikası»nı və «Luhansk Xalq Respublikası»nı tanımadığını bəyan etdi. Bu iki epizodda Tokayevin bütün düsturu cəmlənib: formada güzəştə getmək, məzmunu qorumaq. 2025-ci ilin iyunu bu düstura «Rosatom»u əlavə etdi: Astana onu ilk Qazaxıstan AES-inin tikintisi üzrə konsorsiumun lideri seçdi, halbuki həmin müqaviləyə Çinin Milli Nüvə Korporasiyası, Fransanın Elektrik Şirkəti və Cənubi Koreyanın Hidro və Nüvə Enerjisi Şirkəti də iddialı idi.
Ankaradakı təklif də həmin sıradandır. Sədaqət jesti Tokayevə pulsuz başa gəldi: TDT nizamnaməsi və Bakının mövqeyi dəvətin reallaşmayacağına zəmanət verirdi. Bununla belə, Kremldə ona etimad krediti yazılıb.
Türk ordusu üçün əyləc
İkinci motiv daha az nəzərə çarpır və, məncə, birincidən daha vacibdir. Ankarada Tokayev ayrıca vurğuladı ki, TDT hərbi alyans deyil və belə olmamalıdır; eyni sözləri o, mayda Türküstanda da demişdi. Bu sözlərin ünvanı aydındır. 2025-ci il oktyabrın 7-də Qəbələdə keçirilən XII zirvə toplantısında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev türk dövlətlərini «vahid güc mərkəzi» kimi çıxış etməyə çağırdı və 2026-cı ildə Azərbaycanda TDT ölkələrinin birgə hərbi təlimlərini keçirməyi təklif etdi. 2026-cı ilin sentyabrında Azərbaycan poliqonlarında Azərbaycan, Türkiyə və Özbəkistan hərbçilərinin iştirakı ilə «Birlik gücü – 2026» təlimləri başladı. Qazaxıstan bu siyahıda olmadı. 163 bənddən ibarət Ankara Bəyannaməsi müdafiə və kibertəhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıqdan bəhs edir, Türkiyədə isə türk dövlətlərinin birgə müdafiə sənayesi kollecinin yaradılması müzakirə olunur.
Astana üçün belə dinamika əlverişsizdir. Qazaxıstan Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının üzvüdür, ordusu Rusiya tədarüklərinə və standartlarına bağlıdır, TDT-nin hərbi bloka doğru hər hansı hərəkəti isə Tokayevi bütün gücü ilə qaçdığı seçim qarşısında qoyur. Əleyhinə səs vermək istəmir: Ankara və Bakının yolunu açıq şəkildə kəsmək çox baha başa gələr. Rusiya müşahidəçisi məsələni daha incə həll edərdi, çünki birgə təlimləri Rusiya diplomatının iştirakı ilə müzakirə etmək perspektivinin özü iştirakçıların həvəsini soyudardı. Pedala basmadan işləyən əyləc.
Oxşar məntiq Şimali Kiprə münasibətdə də işləyir. Türkiyə 2022-ci ildən TDT-də müşahidəçi statusuna malik olan Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətinin beynəlxalq tanınmasına çalışır. Mərkəzi Asiya paytaxtları Ankaranın ardınca getməyə hazır deyil: 2025-ci ilin yazında Səmərqənddə keçirilən Avropa İttifaqı – Mərkəzi Asiya zirvə toplantısında onlar birgə bəyannamədə BMT Təhlükəsizlik Şurasının Şimali Kiprin tanınmamasına çağıran qətnamələrinə sadiqliklərini təsdiqlədilər. Təşkilatda Ankaranın səsi nə qədər güclü olarsa, Astana bir o qədər tez-tez türk həmrəyliyi ilə Brüssellə münasibətlər arasında seçim etməli olacaq. Əks çəki ona məhz belə seçimin daha az yaranması üçün lazımdır.
Rusiyadan yan keçən, lakin Rusiyanın masa arxasında oturduğu dəhliz
TDT-nin əsas iqtisadi layihəsi Çini Qazaxıstan, Xəzər, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropa ilə birləşdirən Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu, yəni Orta Dəhlizdir. Dünya Bankı onun inkişafını Qazaxıstan, Azərbaycan və Gürcüstan üçün Rusiyadan keçən yollardan asılılığı azaltmaq şansı kimi qiymətləndirir. Dinamika həm təsirlidir, həm də ayıldıcıdır. 2019-cu ildə marşrutla 759 min ton yük daşınıb, 2022-ci ildə, Ukraynada müharibə başlayandan sonra artıq 1,485 milyon ton, 2023-cü ildə 2,764 milyon ton, 2024-cü ildə isə rekord həcmdə, 4,484 milyon ton. 2025-ci ildə həcm beş ildə ilk dəfə azalaraq 4,119 milyon tona enib, baxmayaraq ki, konteyner seqmenti təxminən 77 min iyirmi futluq ekvivalent vahidə qədər artıb. 2029-cu il üçün hədəf 300 min konteynerdir.
Qazaxıstan marşruta ciddi sərmayə qoyur: 2025-ci ildə Dostık–Moyıntı sahəsində uzunluğu 836 kilometr olan ikinci yolların və Almatı stansiyası ətrafında dolama xəttin tikintisi başa çatıb. Özbəkistan dəhliz üzrə daşımaları 1,2 milyon tona çatdırıb, Orta Dəhlizin Özbəkistanın Avropa İttifaqı ilə ticarətindəki payı isə 2021-ci ildəki 12 faizdən 2025-ci ildə 28 faizə yüksəlib. Hər belə rəqəm Rusiya ərazisindən keçməyən yük deməkdir.
Belə konstruksiya Rusiyanı təbiətinə görə qane etmir. Müşahidəçi statusu Moskvaya tariflərin, qrafiklərin və limanlara investisiyaların razılaşdırıldığı müzakirələrə, yəni rəqib marşrutun mətbəxinin özünə çıxış imkanı açardı. Türkiyədə də məhz bundan ehtiyat edirlər: hətta Tokayevin təşəbbüsündə Rusiyanın türk xalqları ilə əlaqələri gücləndirmək və Çini tarazlaşdırmaq şansı görən hökumətyönlü Türkiyə şərhçiləri də xəbərdarlıq edirlər ki, Moskva Orta Dəhlizi və Mərkəzi Asiyanın Ankara ilə müdafiə əməkdaşlığını cilovlamaq üçün rıçaq əldə edəcək.
Qazaxıstanın özü Rusiya tranzitindən imtina etmək niyyətində deyil. Omskdakı iyul forumunun əsas mövzusu qlobal logistika ekosisteminin formalaşdırılması və Rusiya–Qazaxıstan–Çin marşrutları idi. Qazaxıstan Maliyyə Nazirliyinin plan qiymətləndirmələrinə görə, 2025-ci ildə respublikadan keçən ümumi tranzit təxminən 34 milyon ton olmalı idi ki, bu da bütün Transxəzər istiqamətindən on dəfə çoxdur. Astana dolama yol çəkir və eyni zamanda həmin dolama yoldan yan keçən tranziti satır. Bu konstruksiyada Rusiya müşahidəçisi hər iki tərəf üçün sığorta rolunu oynayardı: Moskva onsuz nə tikildiyini görür, Astana isə ona qarşı heç nə tikmədiyini nümayiş etdirir.
Macarıstan presedenti: Ankaranın zəif yeri
Ədalət naminə etiraf edim: Rusiyanın iştirakı tərəfdarlarının elə bir arqumenti var ki, ona cavab vermək Ankara üçün göründüyündən çətindir. Macarıstan macar dili türk dillərinə aid olmasa da, hələ 2018-ci ildə TDT-də müşahidəçi statusu alıb. Formal olaraq Ankara macar dilinin müəyyən qədər zorla sığışdırıldığı «qohum» dillər düsturuna istinad edə bilər, lakin bu zorlama çılpaq gözlə görünür. Moskva bu presedenti yadda saxlayacaq və fürsət düşən kimi ortaya qoyacaq.
Cavab siyasətdədir. Budapeşt Avropa İttifaqının və NATO-nun üzvüdür, qonşuları ilə müharibə aparmır və heç kimin sərhədlərini şübhə altına almır, onun iştirakı isə türk gündəliyini qərbə, Avropa bazarlarına və institutlarına doğru genişləndirirdi. Rusiyanın iştirakı isə onu şimaldan daraldardı.
İkinci presedenti Bakı və Astananın xatırlaması faydalıdır. 2005-ci ildə Rusiya ölkənin milyonlarla müsəlman əhalisini əsas gətirərək İslam Əməkdaşlıq Təşkilatında müşahidəçi statusu alıb, yəni Tokayevin indi türklərə tətbiq etdiyi eyni demoqrafik məntiqlə. Moskva demoqrafiyanı giriş biletinə çevirməyi bacarır. Fərq miqyasdadır. İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı 57 dövləti birləşdirir və belə məclisdə bir müşahidəçi əriyib gedir. TDT-də beş üzv və konsensus qaydası var, belə ölçülü otaqda isə hər artıq adamın çəkisi qeyri-mütənasib dərəcədə böyükdür.
Peşə kimi çoxvektorluluq
2022-ci ilin fevralından sonra Mərkəzi Asiya Rusiya ilə əməkdaşlığı saxlamaqla yanaşı xarici əlaqələrinin şaxələndirilməsini sürətləndirib və Tokayevin təşəbbüsü bu üsluba tamamilə uyğundur. Qırğızıstan Qazaxıstanla birlikdə Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının və Avrasiya İqtisadi İttifaqının üzvüdür, Kantda Rusiya aviabazası yerləşir, respublikanın Milli Bankının məlumatına görə isə 2025-ci ildə ölkəyə pul köçürmələrinin 92 faizdən çoxu Rusiyanın payına düşüb. Özbəkistan 2026-cı ilin iyununda Rusiya ilə birlikdə AES-in ilk enerji blokunun tikintisinə start verib və paralel olaraq Türkiyə ilə müdafiə-sənaye əməkdaşlığını inkişaf etdirir. 2026-cı ilin yanvarında Daşkənd və Ankara xarici siyasət və təhlükəsizlik məsələləri üzrə nazirlərin və xüsusi xidmət rəhbərlərinin birgə görüşünü keçiriblər.
Bu hekayədə Daşkənd əsas məchuldur. Dövlət Başçıları Şurasının qərarı ilə TDT-nin yeni baş katibi vəzifəsinə Kubanıçbəy Ömürəliyevi əvəz edən özbək diplomatı Mirvohid Azimov təyin edilib, 2027-ci ildə XIV zirvə toplantısına isə Özbəkistan ev sahibliyi edəcək. Mirziyoyev Ankarada «TDT+»ın inkişafından danışdı, lakin bir dəfə də olsun Rusiyanın adını çəkmədi. Bu məsələdə Daşkəndin susqunluğu səs-küylü bəyanatlardan daha qiymətlidir: özbək tərəfi ideyanı açıq dəstəkləməyənə qədər o, Astananın şəxsi təşəbbüsü olaraq qalır.
Oktyabrın 30-da təşkilatda sədrliyi Azərbaycandan qəbul etmiş Türkiyə üçün vəziyyət başqa cür görünür. Ankara elə bir il qazanıb ki, bu müddətdə TDT-nin hər iclası onun rəhbərliyi altında keçəcək və o, bu ili təşkilatın öz meyarlarına uyğun gəlməyən ölkənin üzvlüyü barədə müzakirəyə sərf etməyəcək. Türkiyə daha çox zirvə toplantısını nə üçün çağırdığını irəli sürəcək: türk əsri haqqında bəyannaməni, ortaq əlifbanı, investisiya fondunu və 2027–2031-ci illər üçün strategiyanı ki, yeri gəlmişkən, onun qəbulunu sürətləndirməyə Tokayevin özü çağırmışdı.
Moskva rədd cavabı alsa belə, artıq qazanıb
Kreml bu partiyada heç nəyi riskə atmır. Razılıq ona nəqliyyatın və müdafiənin müzakirə edildiyi zalda yer verərdi. İmtina isə süjet verir: türk bloku Rusiyaya qapılarını bağlayıb, deməli, ona qarşı yönəlib. Belə süjeti Kazan və Ufadakı öz auditoriyasına satmaq və Astana ilə Ankara–Bakı tandemi arasına paz kimi vurmaq rahatdır.
Tokayev də qazanır. O, Moskvaya ona heç nəyə başa gəlməyən sədaqət nümayiş etdirdi və eyni zamanda Ankaraya xatırlatdı ki, Qazaxıstanın türk dünyasında Türkiyənin liderliyinə alternativi var. Bu sxemdə uduzan yalnız biridir: qurucularından birinə nəzakətli rədd cavabı verməyə siyasi kapitalının bir hissəsini sərf etməli olacaq TDT-nin öz həmrəyliyi.
Mənim proqnozum konkretdir. 2027-ci ildə Özbəkistanda keçiriləcək XIV zirvə toplantısına qədər Rusiya nə müşahidəçi statusu, nə də dövlət başçıları səviyyəsində «TDT+» formatında görüş əldə edəcək. Altı Rusiya respublikasının TÜRKSOY ilə əlaqələri də 2027-ci ilin sonunadək bərpa olunmayacaq, çünki Kreml Tatarıstanın və Yakutiyanın türk dünyası ilə federal mərkəzdən yan keçərək birbaşa ünsiyyət qurduğu formata razı olmayacaq. Tokayevin özü növbəti zirvə toplantısında ideyasına açıq şəkildə qayıtmayacaq. O, artıq öz işini görüb.
Ankara Bəyannaməsi beş dildə imzalandı: türk, Azərbaycan, qazax, qırğız və özbək dillərində. Onların arasında rus dili yox idi. Görünür, qazax mətninin altında imza atan Tokayev zalda hamıdan yaxşı başa düşürdü ki, 2027-ci ildə də olmayacaq.(BakuNetwork)
