Azərbaycan 99-cu Oskar mükafatına qızların təhsil hüququ uğrunda mübarizədən bəhs edən filmi irəli sürüb. Film ölkənin məktəblərində geyim qaydaları ətrafında kəskin müzakirə getdiyi vaxtda beynəlxalq səhnəyə çıxır.
ABŞ-ın Bakıdakı səfirliyi rejissor Zaur Qasımlını Azərbaycanı ardıcıl ikinci il Oskarda təmsil etməsi münasibətilə təbrik edib. Ölkə “Ən yaxşı beynəlxalq bədii film” kateqoriyası üzrə “Tağıyev: Məktəb” filmini rəsmi namizəd kimi təqdim edib. Səfirliyin məlumatına görə, bu il kateqoriyaya rekord sayda — 101 ölkədən film göndərilib.
Bakı Media Mərkəzinin istehsalı olan film 1 may 2026-cı ildə Heydər Əliyev Mərkəzində təqdim olunub. O, Hacı Zeynalabdin Tağıyev haqqında dördfilmlik silsilənin sonuncu hissəsidir; silsilə 2024-cü ildə “Tağıyev: Neft” filmi ilə başlayıb. Mövzu xeyriyyəçinin Bakıda müsəlman qızlar üçün dünyəvi məktəb açmaq səyləridir.
Bu tarix indi əlavə aktuallıq qazanıb: sentyabrda qəbul edilən yeni məktəb geyimi qaydalarından sonra hicablı şagird və müəllimlərin dərsə buraxılmaması barədə xəbərlər ölkə daxilində etiraz, xaricdə isə tənqid doğurub.
1901-ci il: “mümkünsüz” məktəb
Səfirliyin paylaşımında məktəbin yaranma ili 1905-ci il kimi göstərilsə də, Azərbaycanın rəsmi mənbələri və filmin premyera materialları açılış tarixini 7 oktyabr 1901-ci il kimi verir. Məktəb imperatriça Aleksandra Fyodorovnanın adını daşıyırdı və tarixə Aleksandra rus-müsəlman qız məktəbi kimi düşüb.
Yol asan olmayıb. Tağıyevin ilk müraciətinə imperator III Aleksandr rədd cavabı verib, yerli din xadimlərinin bir hissəsi isə qızların dünyəvi fənlər öyrənməsinə qarşı çıxıb. Bina 1898–1901-ci illərdə tikilib. İlk il 58 qız qəbul olunub, onlardan 35-i kasıb ailələrdən idi; forma, yemək və yataqxana xərclərini Tağıyev öz üzərinə götürüb. Məktəbə Həsən bəy Zərdabinin həyat yoldaşı Hənifə xanım Məlikova rəhbərlik edib.
Məktəb dini kimlikdən imtina üzərində qurulmamışdı. İlk müəllimlərdən biri, dramaturq Səkinə Axundzadə orada Azərbaycan dili və ədəbiyyatla yanaşı din dərsi də keçirdi. Başqa sözlə, Tağıyev modeli müasir təhsili cəmiyyətin dini həssaslıqları ilə uzlaşdırmaq cəhdi idi.
Yerli və beynəlxalq mənbələrin əksəriyyəti onu müsəlman dünyasında qızlar üçün ilk dünyəvi, Avropa tipli məktəb kimi təqdim edir. Bu təcrübə Rusiya imperiyasının digər müsəlman icmalarını oxşar məktəblər açmağa ruhlandırıb; 1915-ci ilədək təkcə Bakıda müsəlman qızlar üçün beş məktəb fəaliyyət göstərirdi. Tağıyev həmçinin azərbaycanlı gənclərin Rusiya və Avropa universitetlərində təhsilini maliyyələşdirib, Mərdəkanda kənd təsərrüfatı (1894) və Bakı quberniyasında ilk texniki məktəbin (1911) tikintisinə dəstək verib. 1918-ci ilin dekabrında məktəb binası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin parlamentinə verilib; bu gün orada AMEA-nın Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu yerləşir.
1918–1919: seçki qutusunda qadınlar
Bir nəsil sonra hüquqi çərçivə də dəyişdi. 28 may 1918-ci il İstiqlal Bəyannaməsinin 4-cü maddəsi bütün vətəndaşlara etnik mənsubiyyətindən, dinindən, sinfi mövqeyindən və cinsindən asılı olmayaraq tam vətəndaş və siyasi hüquqlar vəd edirdi. Bu vəd 21 iyul 1919-cu ildə parlamentin qəbul etdiyi seçki əsasnaməsi ilə hüquqi normaya çevrildi: 20 yaşına çatmış qadınlar seçmək və seçilmək hüququ aldı.
Azərbaycanın rəsmi mövqeyinə görə, bu addım ölkəni qadınlara seçki hüququ verən ilk müsəlman Şərqi dövlətinə çevirib. Müqayisə üçün: ABŞ bu hüququ federal səviyyədə 1920-ci ildə, Böyük Britaniya kişilərlə bərabər şərtlərlə 1928-ci ildə, Fransa isə 1944-cü ildə tanıyıb. Lakin Cümhuriyyət 1920-ci ilin aprelində süquta uğradığından planlaşdırılan Məclisi-Müəssisan seçkiləri keçirilməyib.
Qısa faktlar
7 oktyabr 1901 — Bakıda müsəlman qızlar üçün ilk dünyəvi məktəb açılıb; ilk il 58 şagird
21 iyul 1919 — AXC seçki əsasnaməsi 20 yaşına çatmış qadınlara seçmək və seçilmək hüququ verib
101 ölkə — səfirliyə görə, 99-cu Oskarın beynəlxalq film kateqoriyasına film təqdim edən ölkələrin sayı
21 sentyabr 2026 — Nazirlər Kabinetinin şagird geyimi ilə bağlı 309 nömrəli qərarı
37 nəfər — DİN-in 12 oktyabr məlumatına görə, etirazlarla bağlı saxlanılanlar
2026: forma, dünyəvilik və hicab
Bugünkü mübahisənin hüquqi zənciri bir neçə mərhələdən ibarətdir. 7 iyul 2026-cı il tarixli 434-VIIQD nömrəli qanun “Ümumi təhsil haqqında” qanuna milli və dünyəvilik prinsipini, eləcə də geyimlə bağlı öhdəlikləri əlavə edib. Prezidentin 22 iyul tarixli 729 nömrəli fərmanı tətbiq qaydalarının hazırlanmasını Nazirlər Kabinetinə tapşırıb. Kabinetin 21 sentyabr tarixli 309 nömrəli qərarı forma vahidliyini pozan və ya dünyəvi təhsilə zidd olan əlavə geyim elementlərini qadağan edib. Qərarın mətnində “hicab” sözü işlədilmir. 6 oktyabrda 325 nömrəli qərarla müəllimlər üçün ayrıca geyim tələbləri təsdiqlənib.
Media xəbərlərinə görə, praktikada bəzi məktəblər hicablı qızları dərsə buraxmayıb, bir sıra müəllimlər isə işə hicabla gəlməməli olduqları barədə xəbərdarlıq alıb; bu halların ümumi sayı rəsmi olaraq açıqlanmayıb. Ən azı iki məktəbdə şagirdlər dərsləri boykot edib. Daxili İşlər Nazirliyi 12 oktyabrda ictimai qaydanın pozulması ilə bağlı 37 nəfərin saxlanıldığını bildirib.
Hökumət tərəfi qaydaları vahid forma, intizam və dövlət məktəbinin neytrallığı ilə izah edir. Milli Məclisin insan hüquqları komitəsinin sədri Zahid Oruc məhdudiyyətin yalnız təhsil müəssisələrinə aid olduğunu, küçədə və digər ictimai yerlərdə hicaba qadağa nəzərdə tutulmadığını vurğulayıb. Deputat Elnara Akimova uşaqların dini seçiminə ailə və ətraf mühitin təsir göstərə biləcəyini əsas gətirib. Prezident İlham Əliyev Yeni Azərbaycan Partiyasının qurultayında ünvan göstərmədən xaricdən “həyat tərzimizə” müdaxilə edilməməsi barədə xəbərdarlıq edib. Hökumətyönlü media isə mübahisəni xarici təsir və dövlətə qarşı təxribat cəhdi kimi təqdim edir.
Tənqidçilər məsələni din azadlığı və təhsil hüququ müstəvisində görür. Amnesty International qaydaların ləğvini və dinc etirazçıların azad edilməsini tələb edib. Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədri Şeyxülislam Allahşükür Paşazadə hicabı dini vəcib adlandırsa da, dövlətin səlahiyyətini tanıdığını bildirib və məktəblərdə qarşıdurmanı tənqid edib. Xaricdə reaksiya geniş olub: İstanbulda Azərbaycanın Baş konsulluğu qarşısında aksiya keçirilib, İran din xadimləri və İraq rəsmiləri qərarı tənqid edib. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan 23 sentyabrda BMT Baş Assambleyasında müsəlman qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin artdığını söyləmişdi; Ankara Əliyevin sözlərinə rəsmi cavab verməyib.
Hüquqi sual açıq qalır. Konstitusiyanın 18-ci maddəsi dövlət təhsilinin dünyəvi xarakterini, 48-ci maddəsi vicdan azadlığını, 42-ci maddəsi isə pulsuz icbari orta təhsil hüququnu təsbit edir. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi “Leyla Şahin Türkiyəyə qarşı” (2005) və “Mikyas və digərləri Belçikaya qarşı” (2024) işlərində təhsil müəssisələrində dini geyimə qoyulan məhdudiyyətləri müəyyən şərtlərlə məqbul sayıb. Hüquqşünasların diqqət çəkdiyi əsas məqam isə qaydanın özü deyil, onun nəticəsidir: şagirdin icbari təhsildən kənarda qalması mütənasib tədbir sayıla bilərmi? 2026-cı ilin martında qəbul edilən “Uşaq hüquqları haqqında” qanun həm uşağın vicdan azadlığını, həm də təhsilə bərabər çıxışını təminat altına alır.
Tarixin iki oxunuşu
Tağıyev irsi hər iki tərəfin arqumentində yer alır. Qaydaları dəstəkləyənlər üçün o, dini mühafizəkarlığa qarşı dünyəvi maarifçiliyin simvoludur. Tənqidçilər isə xatırladır ki, 1901-ci il məktəbinin əsas məqsədi qızları sinfə gətirmək idi və o, din dərsini proqramdan çıxarmadan, din xadimləri ilə uzun danışıqlardan sonra açılmışdı.
Hər iki oxunuşu birləşdirən ortaq nöqtə də var: 125 il əvvəl də, bu gün də müzakirənin mərkəzində qızların məktəbə çıxışı dayanır. Film bu hekayəni Hollivudda beynəlxalq auditoriyaya çatdırmaq imkanı yaradır. Ölkə daxilində isə növbəti aylarda müzakirənin istiqamətini bir neçə göstərici müəyyən edə bilər: dərsdən kənarda qalan şagirdlərin rəsmi sayı açıqlanacaqmı, saxlanılanlarla bağlı işlər məhkəmədə necə yekunlaşacaq və qaydaların tətbiqinə dair rəsmi izah veriləcəkmi... Kino Akademiyasının beynəlxalq film kateqoriyası üzrə qısa siyahısı isə adətən dekabrda açıqlanır. 
Qeyd: Başlıqdakı şəkil- Tağıyev qızların təhsilə yolunu açan məktəbin qapısı qarşısında - Süni intellekt vasitəsilə yaradılıb.
