Müharibədən altı il sonra Bakı və Ankara birlik nümayiş etdirir, İrəvan isə keçmişin yenidən dəyərləndirilməsini tələb edən gələcək barədə razılıq axtarır...
Azərbaycanın qələbəsinin rəmzinə çevrilmiş Şuşa şəhərində İlham Əliyev və Rəcəb Tayyib Ərdoğan noyabrın 8-də qardaşlığın sarsılmazlığından danışdılar. Azərbaycan və Türkiyənin media və ekspert mühitində hicab azadlığı ilə bağlı açıq mübahisələr fonunda onların sözləri əlavə məna qazanırdı: iki ölkənin rəhbərliyi müttəfiqliyi qarşılıqlı etimadsızlığın yaradılmasından qorumaq niyyətindədir.
“44 gün ərzində Siz və qardaş türk xalqı bizim yanımızda idiniz. Bu, heç vaxt unudulmayacaq”, — Əliyev Ərdoğana müraciətlə bildirdi. Müharibə dövründəki dəstəyin xatırladılması münasibətlərin gələcəyi barədə söhbətin başlanğıc nöqtəsi oldu.
Ərdoğan bu davamlılığı öz obrazı ilə ifadə etdi: “‘Bir millət — iki dövlət’ düsturu ilə ifadə etdiyimiz birliyimiz ortaq tarixi keçmişə söykənir və gələcəyə gedən yolu işıqlandıran sönməz məşəl kimi xidmət edir”.
İki prezidentin xəbərdarlıqlarının üst-üstə düşməsi xüsusilə diqqət çəkirdi. “Ölkələrimiz arasına nifaq salmağa çalışanlar heç vaxt uğur qazana bilməyəcəklər”, — Əliyev vurğuladı. Ərdoğan bildirdi ki, Şuşa Bəyannaməsi (2021-ci il) ilə möhkəmləndirilmiş qardaşlığı zəiflətmək cəhdləri “nə bu gün, nə də sabah” məqsədinə çatacaq.
Onlar konkret ünvan göstərmədilər. Buna görə bu xəbərdarlıqların müəyyən jurnalistlərə və ya ekspertlərə yönəldiyini söyləmək tez olardı. Lakin bəyanatları qırmızı xəttin müəyyənləşdirilməsi kimi oxumaq mümkündür: ictimai polemika dövlətlərarası münasibətlərdə böhrana çevrilməməlidir.
Həmrəylik barədə söhbət sülh prosesinin başa çatmadığının xatırladılması ilə müşayiət olunurdu. Əliyev qeyd etdi ki, Ermənistanla saziş bir ildən çox əvvəl paraflanıb, lakin yekun imza hələ atılmayıb. “Ümid edirəm ki, bu proses konkret nəticələrə gətirib çıxaracaq”, — o, münasibətlərin normallaşması barədə dedi.
Ərdoğan Bakının sülh səylərinə dəstəyini və Türkiyənin müharibədən sonrakı bərpada iştirakını təsdiqlədi. “Azərbaycanın Qarabağın bərpası və bölgəyə əvvəlki firavanlığının qaytarılması istiqamətindəki səylərini böyük məmnuniyyətlə izləyirik”, — Türkiyə Prezidenti bildirdi.
Elə həmin günlərdə İrəvanda müharibədən sonrakı nizamın başqa tərəfi müzakirə olunurdu. Ümumdünya erməni sammitində Nikol Paşinyan diasporaya 29 743 kvadratkilometr hüdudlarında mövcud dövlətin möhkəmləndirilməsinə diqqət yetirməyi təklif edirdi.
“Dövlətdən vacib heç nə yoxdur”, — Baş nazir “Real Ermənistan” konsepsiyasını təqdim edərkən bildirdi. Onun əsasında ölkənin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisi, vətəndaşların təhlükəsizliyi və dövlət institutlarının inkişafı dayanır.
Məğlubiyyətdən sonra belə yanaşma istər-istəməz milli məqsədlərin hüdudları barədə suala cavaba çevrilir. Paşinyanın tərəfdarları üçün bu, növbəti müharibənin qarşısını almaq imkanı açır. Tənqidçilərdə isə irəliyə baxmaq çağırışının məsuliyyət və verilmiş itkilərlə bağlı sualları cavabsız qoyacağı narahatlığı qalır.
Bu mübahisəni sülh tərəfdarları ilə onun əleyhdarlarının qarşıdurmasına endirmək olmaz. Ailə yaddaşı diplomatik təqvimə tabe olmur. Həlak olanlara görə kədər həm danışıqlara dəstəklə, həm də hakimiyyətə etimadsızlıqla yanaşı mövcud ola bilər.
Konstitusiya məsələsi xarici siyasəti daxili mübarizə ilə daha da sıx bağlayır. Bakı Ermənistan Konstitusiyasının ərazi iddiaları üçün əsas saydığı müddəalarının aradan qaldırılmasını tələb edir. Paşinyan yeni Konstitusiyanın tərəfdarıdır; onun opponentləri islahatın Azərbaycanın tələbləri ilə əlaqəsini mübahisələndirirlər.
Praktiki maraqlar tərəfləri nizamlanmaya sövq edir. Azərbaycan və Ermənistana təhdidlərin azalması və kommunikasiyaların açılması, Türkiyəyə isə regional əlaqələrin proqnozlaşdırıla bilməsi lazımdır.
Şuşada Azərbaycan–Türkiyə müttəfiqliyi, İrəvanda isə ümumerməni forumu davamlı sülhün növbəti addımı — icrası cəmiyyətlərə gələcəyə etibar etmək üçün əsas verəcək razılaşmaları tələb etdiyinin aydın təsdiqini aldı. 
Qeyd:Baqşlıqdakı bədii illüstrasiya - İlham Əliyev və Rəcəb Tayyib Ərdoğan Şuşada - təqdim edilmiş fotoşəkil əsasında süni intellekt vasitəsilə yaradılıb...
