Bir neçə saniyə bəzən insanın bütün ay üçün qurduğu maliyyə planını dəyişə bilir. Səhər saat 08.20-dir. Bakı sakini Elvin övladını məktəbə çatdırmağa tələsir. Şəhərin mərkəzində avtomobillərin sıxlığı azaldığı anda o, sürət həddini cəmi bir neçə yüz metr aşır. Günün sonunda telefonuna gələn SMS isə adi bir xəbər deyil – 100 manat inzibati cərimə.

İlk anda onun ağlına hüquq nəzəriyyəsi gəlmir. O düşünür ki, bu ay ailə büdcəsində hansı xərci təxirə salmalıdır. Kommunal ödəniş? Uşağın hazırlıq kursu? Yoxsa planlaşdırdığı kiçik tətil?

Bu hekayə minlərlə Azərbaycan vətəndaşı üçün kifayət qədər tanışdır. Hər il ölkədə yüz minlərlə inzibati cərimə tətbiq olunur və onların böyük hissəsi yol hərəkəti qaydalarının pozulması ilə bağlıdır. Lakin hər bir cərimənin arxasında yalnız hüquq pozuntusu deyil, daha fundamental bir sual dayanır:

Dövlət cərimədən nə gözləyir?

Qanunlara əməl olunmasını təmin etməyi? İnsan davranışını dəyişməyi? Yoxsa dövlət büdcəsinə əlavə gəlir əldə etməyi?

Bu sual təkcə Azərbaycan üçün deyil, dünyanın demək olar ki, bütün hüquq sistemləri üçün aktualdır. Müasir hüquq nəzəriyyəsində inzibati cərimə dövlətin gəlir mənbəyi kimi deyil, ictimai münasibətləri tənzimləyən hüquqi alət kimi qiymətləndirilir. Onun əsas missiyası hüquq pozuntusuna görə cəza verməkdən daha çox, həmin pozuntunun təkrar baş verməsinin qarşısını almaqdır. Başqa sözlə, ideal cərimə sistemi daha çox vəsait toplamaqla deyil, daha az hüquq pozuntusunun baş verməsi ilə ölçülür.

Son on ildə Azərbaycan da bu istiqamətdə mühüm institusional dəyişikliklər həyata keçirib. 2016-cı ildə yeni İnzibati Xətalar Məcəlləsinin qüvvəyə minməsi, daha sonra elektron protokolların tətbiqi, avtomatik foto və video qeydiyyat sistemlərinin genişləndirilməsi, rəqəmsal dövlət xidmətlərinin inkişafı və dövlət informasiya sistemlərinin inteqrasiyası inzibati nəzarət mexanizmlərini əvvəlki dövrlə müqayisədə tamamilə fərqli mərhələyə çıxarıb.

Bu dəyişikliklər cərimələrin yalnız tətbiq qaydasını deyil, dövlət idarəçiliyinin fəlsəfəsini də dəyişdirir. Əvvəllər hüquq pozuntusuna reaksiya əsasən insan amilindən asılı idisə, indi bir çox sahədə qərarların qəbulunda rəqəmsal texnologiyaların rolu artır. Nəticədə subyektivlik azalır, hüquqtətbiqetmədə vahid standartların formalaşdırılması üçün yeni imkanlar yaranır.

Lakin hər bir hüquqi mexanizmin sosial və iqtisadi nəticələri də var. Azərbaycanda 2025-ci ildən minimum aylıq əməkhaqqının 400 manata, orta aylıq nominal əməkhaqqının isə 1102,9 manata yüksəlməsi fonunda eyni məbləğdə tətbiq olunan inzibati cərimələr müxtəlif gəlir qrupları üçün fərqli maliyyə yükü yaradır. Hüquqi baxımdan hamı qanun qarşısında bərabər olsa da, iqtisadi baxımdan eyni cərimənin təsiri eyni olmur.

Məhz buna görə inkişaf etmiş ölkələrdə cərimə siyasəti artıq yalnız hüquq məsələsi hesab edilmir. O, iqtisadi siyasətin, sosial ədalətin, dövlət idarəçiliyinin və institusional etimadın ayrılmaz hissəsi kimi qiymətləndirilir. Son illərdə həm İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (OECD), həm Dünya Bankı, həm də digər beynəlxalq təşkilatlar inzibati sanksiyaların hazırlanması zamanı onların sosial-iqtisadi təsirinin əvvəlcədən qiymətləndirilməsini, açıq statistikanın genişləndirilməsini və rəqəmsal idarəetmənin inkişafını əsas prioritetlərdən biri kimi göstərirlər.

Azərbaycanın son illərdə seçdiyi inkişaf istiqaməti də məhz bu tendensiyalarla müəyyən dərəcədə üst-üstə düşür. Dövlət daha çox cərimə tətbiq edən sistem qurmağa deyil, hüquqpozmaların aşkar edilməsini obyektivləşdirən, inzibati prosedurları standartlaşdıran və vətəndaş-dövlət münasibətlərində etimadı gücləndirən rəqəmsal idarəetmə modelini formalaşdırmağa çalışır.

Ancaq əsas sual hələ də açıq qalır: Azərbaycanda mövcud cərimə sistemi vətəndaş davranışını dəyişməyə nə dərəcədə qadirdir? Cərimələrin iqtisadi yükü, hüquqi əsasları və institusional nəticələri beynəlxalq təcrübə fonunda necə görünür? Mövcud model hansı üstünlüklərə malikdir və gələcək islahatlar hansı istiqamətdə aparılmalıdır?

Bu suallara cavab tapmaq üçün cərimə siyasətinə yalnız hüquq prizmasından deyil, iqtisadiyyat, dövlət idarəçiliyi və ictimai etimad baxımından da nəzər salmaq vacibdir.

Hüquqi bazadan rəqəmsal idarəetməyə: Azərbaycanda cərimə siyasəti son on ildə necə dəyişib?

İnzibati cərimələr haqqında danışarkən ictimai müzakirələr adətən cərimələrin məbləği üzərində qurulur. Halbuki dövlət idarəçiliyində əsas dəyişiklik cərimənin neçə manat olmasında deyil, onun hansı prinsiplərlə tətbiq edilməsində baş verir. Son on ildə Azərbaycanda məhz bu istiqamətdə ciddi institusional transformasiya müşahidə olunur.

Bu transformasiyanın başlanğıc nöqtəsi 2016-cı ildə qüvvəyə minmiş yeni İnzibati Xətalar Məcəlləsi oldu. Yeni Məcəllə inzibati məsuliyyət sistemini müasir iqtisadi münasibətlərə uyğunlaşdırmaqla yanaşı, hüquqtətbiqetmənin vahid prinsiplər əsasında həyata keçirilməsi üçün yeni hüquqi çərçivə formalaşdırdı. Sonrakı illərdə Məcəlləyə onlarla dəyişiklik edildi, yeni iqtisadi münasibətlər, rəqəmsal xidmətlər, elektron ticarət, əmək bazarı, maliyyə sektoru, qida təhlükəsizliyi və digər sahələr üzrə inzibati məsuliyyət normaları təkmilləşdirildi.

Lakin dəyişikliklərin mahiyyəti yalnız qanunvericiliyin yenilənməsi ilə məhdudlaşmırdı.

Əsl dəyişiklik idarəetmə modelində baş verdi.

Əvvəllər inzibati nəzarət əsasən vəzifəli şəxsin qərarından, yerində tərtib olunan protokollardan və kağız sənəd dövriyyəsindən asılı idi. Bu model hüquqi baxımdan işlək olsa da, insan amilinin yüksək payı səbəbindən subyektiv qərarvermə, müxtəlif yanaşmalar və inzibati prosedurların uzanması kimi problemlər yarada bilirdi.

Son illərdə isə dövlət idarəçiliyində tamamilə fərqli yanaşma formalaşmağa başlayıb.

Foto və video qeydiyyat sistemləri, elektron protokollar, rəqəmsal ödəniş platformaları, dövlət informasiya sistemlərinin inteqrasiyası və elektron xidmətlərin genişləndirilməsi inzibati prosesləri daha standart və şəffaf hala gətirib. Bu dəyişikliklər cərimələrin sayını artırmaq üçün deyil, hüquqpozmaların aşkarlanmasını obyektivləşdirmək və qanunun hamıya eyni qaydada tətbiq edilməsini təmin etmək məqsədi daşıyır.

Bu baxımdan Azərbaycanın seçdiyi istiqamət müasir dövlət idarəçiliyi konsepsiyasına uyğun görünür. OECD və Dünya Bankının yanaşmasına görə, inzibati sanksiyaların effektivliyi ilk növbədə onların qaçılmaz, şəffaf, proporsional və ardıcıl tətbiqindən asılıdır. Yəni hüquq pozuntusuna görə məsuliyyətin labüdlüyü çox vaxt cərimənin yüksək olmasından daha güclü preventiv təsir göstərir.

Azərbaycanda islahatların əsas istiqamətləri

Son on ildə aparılan dəyişiklikləri şərti olaraq dörd mərhələyə bölmək olar. 

Bu mərhələlər göstərir ki, Azərbaycan cərimə siyasətində əsas diqqəti cəzaların sərtləşdirilməsinə deyil, idarəetmənin keyfiyyətinin yüksəldilməsinə yönəldib.

Rəqəmsallaşma niyə vacibdir?

Müasir idarəetmə nəzəriyyəsində rəqəmsallaşma yalnız texnoloji yenilik hesab edilmir. O, hüququn aliliyini gücləndirən institusional mexanizm kimi qiymətləndirilir.

Məsələn, sürət həddinin avtomatik kamera vasitəsilə qeydə alınması ilə həmin pozuntunun yalnız yol polisi əməkdaşının müşahidəsinə əsasən müəyyən edilməsi arasında prinsipial fərq var.

Bu halda: qərar standart meyarlarla qəbul edilir; vətəndaş–vəzifəli şəxs təması minimuma enir; korrupsiya riski azalır; sübut bazası elektron formada formalaşır; şikayət mexanizmi daha şəffaf olur.

Bu isə vətəndaşın cərimə ilə razılaşmasını avtomatik təmin etməsə də, qərarın obyektivliyinə olan etimadı artırır.

Azərbaycan üçün yeni mərhələ: cərimə deyil, risk əsaslı nəzarət

Son illərdə dünyanın inkişaf etmiş ölkələrində inzibati nəzarət sistemində yeni konsepsiya formalaşır. Bu yanaşma Risk Əsaslı Dövlət Nəzarəti (Risk-Based Regulation) adlanır.

Bu modeldə məqsəd hamını eyni intensivlikdə yoxlamaq deyil. Əksinə, resurslar daha çox yüksək risk yaradan sahələrə yönəldilir.

Məsələn: yol hərəkətində ağır qəzalara səbəb olan pozuntular; əmək təhlükəsizliyi qaydalarının kobud pozulması; qida təhlükəsizliyi; ekoloji risklər; vergi yayınmasının sistemli halları.

Belə yanaşma dövlət resurslarından daha səmərəli istifadə etməyə imkan verir və cərimə siyasətini daha nəticəyönümlü edir.

Azərbaycanın son illərdə rəqəmsal nəzarət mexanizmlərini genişləndirməsi gələcəkdə məhz bu modelə keçid üçün də mühüm institusional baza yaradır.

Hüquq sistemi yalnız cərimə ilə işləyə bilməz

Burada çox vacib bir məqam var. Müasir hüquq nəzəriyyəsinə görə, dövlət yalnız cərimə tətbiq etməklə uzunmüddətli nəticə əldə edə bilməz.

Əgər vətəndaş qanuna yalnız cərimədən qorxduğu üçün əməl edirsə, bu, dayanıqlı hüquq mədəniyyəti formalaşdırmır.

Əsl nəticə o zaman yaranır ki: qanunlar aydın olur; inzibati prosedurlar sadələşdirilir; cərimələr ədalətli hesab edilir; qərarlar şəffaf qəbul olunur; vətəndaş hüquqlarının müdafiəsi təmin edilir.

Belə olduqda cərimə artıq cəza vasitəsi olmaqdan çıxaraq, hüquqi davranışı təşviq edən institusional mexanizmə çevrilir.

Məhz buna görə Azərbaycanın son on ildə keçdiyi yol yalnız yeni inzibati xətaların müəyyən edilməsindən ibarət deyil. Əsas dəyişiklik dövlət idarəçiliyinin klassik nəzarət modelindən rəqəmsal, məlumat əsaslı və nəticəyönümlü idarəetmə modelinə keçididir. Qarşıdakı mərhələdə isə əsas məsələ cərimələrin sayını artırmaq deyil, onların hüquq pozuntularını nə dərəcədə azaltdığını ölçən yeni qiymətləndirmə sisteminin formalaşdırılması olacaq. Bu da cərimə siyasətini hüquqi mexanizmdən daha çox dövlət idarəçiliyinin keyfiyyət göstəricisinə çevirə bilər.

Cərimələr yalnız cəza deyil, həm də sosial yükdür: mövcud sistem bütün vətəndaşlar üçün eyni dərəcədə ədalətlidirmi?

İnzibati cərimələr hüquqi baxımdan hamı üçün eyni olsa da, onların iqtisadi təsiri bütün vətəndaşlar üçün eyni deyil. Məhz bu məqam müasir cərimə siyasətinin ən çox müzakirə olunan və ən həssas tərəflərindən biridir.

Təsəvvür edək ki, iki sürücü eyni yol hərəkəti qaydasını pozur və hər ikisi 100 manat cərimə edilir. Onlardan biri aylıq 400 manat minimum əməkhaqqı ilə çalışır, digəri isə 4000 manat gəlir əldə edir. Hüquqi baxımdan hər iki şəxs eyni məsuliyyət daşıyır. Lakin iqtisadi baxımdan bu iki cərimənin təsiri tamamilə fərqlidir.

Birinci şəxs üçün 100 manat aylıq gəlirin dörddə birini təşkil edir. İkinci şəxs üçün isə həmin məbləğ aylıq gəlirin cəmi 2,5 faizidir. Deməli, eyni cərimə hüquqi baxımdan bərabər olsa da, sosial baxımdan eyni nəticə yaratmır.

Bu səbəbdən son illərdə beynəlxalq hüquq və iqtisadiyyat üzrə araşdırmalarda "proporsionallıq" anlayışı yalnız hüquqi deyil, həm də sosial-iqtisadi kateqoriya kimi qiymətləndirilir.

Azərbaycanda mövcud model nə qədər balanslıdır?

Azərbaycan sabit məbləğli cərimə modelindən istifadə edir. Bu modelin mühüm üstünlükləri var.

İlk növbədə hüquqi müəyyənlik təmin olunur. Vətəndaş əvvəlcədən hansı pozuntuya görə hansı məbləğdə cərimə tətbiq ediləcəyini bilir. Qanunun tətbiqi sadələşir, məhkəmə mübahisələrinin sayı azalır və inzibatçılıq xərcləri aşağı olur.

Lakin bu modelin zəif tərəfləri də mövcuddur.

Ən ciddi problem ondan ibarətdir ki, qanun pozuntusunun iqtisadi təsiri müxtəlif gəlir qrupları üçün nəzərə alınmır. Nəticədə aşağı gəlirli ailələr üçün eyni cərimə daha ağır sosial nəticələr doğura bilir.

Bu, yalnız nəzəri müzakirə deyil. Azərbaycanda minimum aylıq əməkhaqqı 400 manat olduğu halda 200 manatlıq inzibati cərimə həmin şəxsin aylıq gəlirinin yarısını təşkil edir. Belə yük bəzi ailələr üçün kommunal xərclərin, ərzaq alışının və ya uşaqların təhsilinə ayrılan vəsaitin azalması ilə nəticələnə bilər.

Cərimə siyasətində ən zəif halqa – sosial təsirin qiymətləndirilməməsi

Burada diqqət çəkən mühüm məqamlardan biri də odur ki, Azərbaycanda yeni inzibati cərimələr müəyyən edilərkən onların sosial və iqtisadi təsirinə dair ayrıca ictimai qiymətləndirmə mexanizmi geniş tətbiq olunmur.

Bir çox inkişaf etmiş ölkələrdə yeni inzibati sanksiyalar qəbul edilməzdən əvvəl onların: vətəndaşlara təsiri; biznesə təsiri; dövlət büdcəsinə təsiri; rəqabət mühitinə təsiri; sosial bərabərliyə təsiri əvvəlcədən təhlil edilir.

Bu yanaşma Tənzimləyici Təsirin Qiymətləndirilməsi (Regulatory Impact Assessment – RIA) adlanır və OECD ölkələrinin əksəriyyətində dövlət siyasətinin ayrılmaz hissəsidir.

Azərbaycanda da son illərdə normayaratma prosesində analitik yanaşma güclənsə də, inzibati cərimələr üzrə RIA mexanizminin sistemli tətbiqi hələ də inkişaf etdirilə biləcək istiqamətlərdən biri kimi görünür.

Bu, mövcud siyasətin yanlış olması demək deyil. Əksinə, qəbul edilən qərarların daha əsaslandırılmış və sosial baxımdan daha balanslı olmasına xidmət edə bilər.

Açıq statistika hələ də məhduddur

Son illərdə dövlət qurumları əvvəlki illərlə müqayisədə daha çox statistik məlumat açıqlayırlar. Lakin analitik baxımdan hələ də vacib hesab olunan bir sıra göstəricilər müntəzəm şəkildə ictimaiyyətə təqdim edilmir.

Məsələn, aşağıdakı məlumatlar vahid formatda açıqlansa, cərimə siyasətinin effektivliyini daha obyektiv qiymətləndirmək mümkün olardı: il ərzində tətbiq olunan inzibati cərimələrin ümumi sayı; sahələr üzrə bölgü; təkrar hüquq pozuntularının səviyyəsi; məhkəmələr tərəfindən ləğv edilən inzibati qərarların payı; xəbərdarlıqla əvəz edilən inzibati tədbirlərin sayı; cərimələrin könüllü ödənilmə göstəriciləri.

Bu məlumatlar yalnız jurnalistlər və tədqiqatçılar üçün deyil, dövlətin özü üçün də vacib idarəetmə alətidir. Çünki ölçülməyən nəticəni effektiv idarə etmək çətindir.

Cərimələrin çoxluğu həmişə uğur göstəricisi deyil

İctimai müzakirələrdə tez-tez belə fikir səslənir: "Bu il daha çox cərimə yazılıb, deməli nəzarət güclənib."

Əslində isə bu yanaşma həmişə doğru deyil. Əgər hər il cərimələrin sayı artırsa, bu iki fərqli mənanı ifadə edə bilər: nəzarət sistemi daha effektiv işləyir və ya hüquq pozuntularının özü azalmaq əvəzinə artır.

Məhz buna görə inkişaf etmiş ölkələr artıq başqa indikatorlardan istifadə edirlər. Əsas meyar cərimələrin sayı deyil, onların nəticəsidir.

Əgər beş il ərzində yol hərəkəti qaydalarının pozulması, istehlakçı hüquqlarının pozulması və ya əmək qanunvericiliyinin pozulması azalırsa, bu, cərimə siyasətinin uğurlu olduğunu göstərir.

Əks halda, yüksək cərimə göstəriciləri inzibati nəzarətin effektivliyini deyil, mövcud problemlərin davam etdiyini də göstərə bilər.

Azərbaycan üçün növbəti mərhələ

Azərbaycan son on ildə inzibati nəzarətin rəqəmsallaşdırılması istiqamətində əhəmiyyətli irəliləyiş əldə edib. Bu, mühüm üstünlükdür.

Lakin növbəti mərhələdə diqqət yalnız "neçə cərimə tətbiq olunub?" sualına deyil, daha vacib suallara yönəlməlidir: Cərimələr hüquq pozuntularını azaldıbmı? Təkrar pozuntuların səviyyəsi necə dəyişib? Hansı sahələrdə cərimə xəbərdarlıqdan daha effektivdir? Hansı hallarda maarifləndirmə cərimədən daha yaxşı nəticə verir? Vətəndaşların hüquq sisteminə etimadı necə dəyişir?

Məhz bu suallar gələcəyin cərimə siyasətinin əsas göstəricilərinə çevriləcək.

Əgər inzibati məsuliyyət sistemi yalnız cərimə toplamaq mexanizmi kimi deyil, davranış dəyişikliyi yaradan və hüquqa könüllü əməl etməni təşviq edən idarəetmə aləti kimi işləyərsə, onda həm dövlət, həm də cəmiyyət qazanmış olacaq. Belə bir yanaşma Azərbaycanın hüquqi dövlət quruculuğu və müasir dövlət idarəçiliyi hədəfləri ilə də tam uzlaşır.

Cərimələr dövlət büdcəsini doldurur, yoxsa hüquq mədəniyyətini formalaşdırır?

Azərbaycanda inzibati cərimələr ətrafında ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri onların dövlət büdcəsində oynadığı roldur. İctimai rəydə tez-tez belə fikir səslənir ki, cərimələr artıq hüquqi məsuliyyət vasitəsindən çox, büdcənin gəlir mənbəyinə çevrilib. Bu yanaşma emosional səslənsə də, onun nə dərəcədə əsaslı olduğunu yalnız rəsmi statistika və dövlət maliyyəsinin strukturu əsasında qiymətləndirmək mümkündür.

Rəsmi məlumatlara əsasən, 2024-cü ildə dövlət büdcəsinə cərimə və maliyyə sanksiyalarından 380,1 milyon manat daxil olub. Bunun 277,7 milyon manatı büdcə təşkilatlarının büdcədənkənar gəlirləri, qalan hissəsi isə dövlət büdcəsinin digər gəlirləri kimi qeydə alınıb. Maraqlıdır ki, həmin vəsaitlərin 81,7 faizi yol hərəkəti qaydalarının pozulmasına görə tətbiq olunan inzibati cərimələrin payına düşüb.

İlk baxışdan bu rəqəmlər kifayət qədər böyük görünür. Lakin dövlət maliyyəsinin ümumi həcmi fonunda mənzərə fərqlidir. Azərbaycanın dövlət büdcəsinin gəlirləri on milyardlarla manatla ölçülür və bu baxımdan cərimələr ümumi gəlirlərin cəmi kiçik bir hissəsini təşkil edir. Deməli, makroiqtisadi baxımdan dövlət büdcəsinin dayanıqlığı cərimələrdən asılı deyil.

Bu fakt mühüm nəticə çıxarmağa imkan verir: Azərbaycan üçün cərimələrin əsas funksiyası fiskal gəlir formalaşdırmaq deyil, ictimai davranışı tənzimləmək olmalıdır.

Problem gəlirin həcmi deyil, yaranan təsəvvürdür

Burada diqqət yetirilməli olan əsas məsələ büdcəyə daxil olan vəsaitin məbləği deyil, cəmiyyətin bu prosesi necə qəbul etməsidir.

Əgər vətəndaşda belə təsəvvür yaranırsa ki, cərimələrin əsas məqsədi dövlət gəlirlərini artırmaqdır, hüquq sisteminə inam zəifləyə bilər. Hüququn legitimliyi yalnız qanunun mətnindən deyil, onun necə qəbul edilməsindən də asılıdır.

Məhz buna görə inkişaf etmiş ölkələrdə dövlət qurumları cərimələrdən əldə olunan gəlirlər barədə məlumatları yalnız açıqlamır, həm də həmin vəsaitlərin hansı istiqamətlərə yönəldiyini izah etməyə çalışırlar. Bu, şəffaflığı artırmaqla yanaşı, ictimai etimadı da gücləndirir.

Azərbaycanda da bu istiqamətdə müəyyən addımlar atılsa da, cərimələrdən daxil olan vəsaitlərin istifadəsi barədə daha geniş və sistemli ictimai hesabatlılıq etimadın möhkəmlənməsinə əlavə töhfə verə bilər.

Yol hərəkəti cərimələrinin yüksək payı nəyi göstərir?

Statistikaya görə, inzibati cərimələrdən daxilolmaların böyük hissəsinin yol hərəkəti qaydalarının pozulması ilə bağlı olması təsadüfi deyil.

Bir tərəfdən, bu sahədə avtomatik kamera sistemləri, elektron protokollar və rəqəmsal nəzarət mexanizmləri digər istiqamətlərlə müqayisədə daha inkişaf etmişdir.

Digər tərəfdən isə bu göstərici başqa bir sual doğurur: Əgər hər il yol hərəkəti cərimələrindən yüksək məbləğdə vəsait daxil olursa, bu, yol hərəkəti intizamının arzu olunan səviyyəyə çatmadığını göstərmirmi?

Əgər məqsəd yalnız cərimə toplamaq deyil, yol-nəqliyyat hadisələrinin və qayda pozuntularının sayını azaltmaqdırsa, uzunmüddətli perspektivdə cərimələrdən daxilolmaların azalması əslində dövlət siyasətinin uğuru kimi qiymətləndirilməlidir.

Başqa sözlə, effektiv cərimə siyasəti paradoksal görünə bilər: ən uğurlu sistem zaman keçdikcə daha az cərimə tətbiq edən sistemdir.

Maarifləndirmə niyə ikinci planda qalır?

Azərbaycanın inzibati nəzarət sistemi son illərdə texnoloji baxımdan əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf etsə də, profilaktik tədbirlər və hüquqi maarifləndirmə sahəsində hələ də istifadə olunmamış potensial mövcuddur.

Məsələn, bəzi Avropa ölkələrində sürücülərə və ya sahibkarlara ilk dəfə törədilən, ictimai təhlükəliliyi yüksək olmayan inzibati xətalara görə müəyyən hallarda xəbərdarlıq edilir, təlim proqramlarına cəlb olunurlar və ya elektron maarifləndirmə kurslarını başa vurduqdan sonra sanksiyalar yumşaldılır.

Azərbaycanda da bəzi inzibati xətalar üzrə xəbərdarlıq institutu nəzərdə tutulsa da, praktikada cərimənin profilaktik tədbirlərlə tamamlanması imkanları daha da genişləndirilə bilər.

Bu yanaşma cəzanın qaçılmazlığı prinsipini zəiflətmir. Əksinə, hüquq mədəniyyətinin formalaşmasına xidmət edir.

Cərimələrin effektivliyini necə ölçməliyik?

Azərbaycanda inzibati siyasətin qiymətləndirilməsində əsas diqqət adətən iki göstəriciyə yönəlir: neçə protokol tərtib olunub; büdcəyə nə qədər vəsait daxil olub.

Lakin bunlar yalnız fəaliyyət göstəriciləridir. Onlar nəticəni tam əks etdirmir. Əslində isə daha vacib suallar bunlardır: Son beş ildə təkrar hüquq pozuntularının sayı azalıbmı? Yol hərəkəti qaydalarının pozulması nəticəsində baş verən ağır qəzaların dinamikası necə dəyişib? Hansı inzibati sanksiyalar davranış dəyişikliyi yaradıb, hansıları isə yaratmayıb? Hansı sahələrdə cərimədən çox maarifləndirmə daha effektiv nəticə verib? Məhkəmələr inzibati qərarların neçə faizini ləğv edib və bunun əsas səbəbləri nələr olub?

Təəssüf ki, bu kimi göstəricilər üzrə sistemli və müqayisə edilə bilən açıq statistika hələ kifayət qədər inkişaf etməyib. Halbuki belə məlumatlar dövlət siyasətinin keyfiyyətini qiymətləndirmək üçün cərimələrdən əldə olunan gəlirlərin həcmindən daha əhəmiyyətlidir.

Yeni mərhələ: nəticəyönümlü cərimə siyasəti

Azərbaycan son illərdə inzibati nəzarətin rəqəmsallaşdırılması sahəsində mühüm irəliləyiş əldə edib. Növbəti mərhələdə isə əsas prioritet nəticəyönümlü idarəetmə olmalıdır.

Bu o deməkdir ki, hər yeni inzibati sanksiya ilə bağlı yalnız "nə qədər cərimə tətbiq edildi?" deyil, "bu qərar hüquq pozuntularını nə qədər azaltdı?" sualına da cavab verilməlidir.

Məhz bu yanaşma inzibati cərimələri fiskal alətdən hüquqi və sosial inkişaf mexanizminə çevirə bilər. Çünki güclü dövlət çox cərimə yazan dövlət deyil, qanunlara könüllü əməl etmə mədəniyyətini formalaşdıran dövlətdir. Bu isə yalnız sərt sanksiyalarla deyil, şəffaflıq, hesabatlılıq, maarifləndirmə və vətəndaş etimadı ilə mümkündür. Bu istiqamətlərdə görüləcək işlər Azərbaycanın hüquqi dövlət quruculuğunun növbəti mərhələsini müəyyən edəcək.

Beynəlxalq təcrübə nə deyir? Azərbaycan cərimə siyasətində hansı yolu seçməlidir?

Dünyada inzibati cərimələrin tətbiqi üzrə vahid model mövcud deyil. Hər bir ölkə öz hüquq sistemi, iqtisadi imkanları və dövlət idarəçiliyi ənənələrinə uyğun fərqli mexanizmlərdən istifadə edir. Buna baxmayaraq, bütün uğurlu modelləri birləşdirən ümumi prinsip dəyişməz qalır: cərimənin məqsədi dövlətə gəlir qazandırmaq deyil, qanunlara könüllü əməl edilməsini təmin etməkdir.

Azərbaycan da məhz bu ümumi prinsip çərçivəsində öz inzibati məsuliyyət sistemini inkişaf etdirir. Lakin beynəlxalq təcrübə göstərir ki, cərimələrin məbləğindən daha vacib məsələ onların hansı prinsiplərlə müəyyən edilməsi və necə tətbiq olunmasıdır.

Üç fərqli model, üç fərqli yanaşma

Müqayisəli hüquq təhlili göstərir ki, dünyada inzibati cərimələrin hesablanmasında əsasən üç model formalaşıb.

Birinci model – sabit məbləğ sistemi

Azərbaycanın da tətbiq etdiyi bu modeldə hər bir hüquq pozuntusuna görə konkret pul məbləği qanunvericilikdə əvvəlcədən müəyyən edilir.

Bu yanaşmanın əsas üstünlükləri aydındır: hüquqi müəyyənlik təmin olunur; vətəndaş əvvəlcədən hansı məsuliyyət daşıdığını bilir; inzibatçılıq sadələşir; məhkəmə mübahisələri azalır.

Lakin bu modelin mühüm çatışmazlığı da var. Eyni məbləğ müxtəlif gəlir qrupları üçün tamamilə fərqli iqtisadi yük yaradır.

İkinci model – indeksləşdirilmiş cərimələr

Türkiyə, Qazaxıstan və bir sıra digər ölkələrdə inzibati cərimələr birbaşa milli valyuta ilə deyil, hər il yenilənən xüsusi hesablama göstəricilərinə bağlanır. Bu sistem inflyasiya şəraitində cərimələrin real təsirini qoruyur və qanunvericiliyin tez-tez dəyişdirilməsinə ehtiyacı azaldır.

Azərbaycan iqtisadiyyatında da son illərdə inflyasiya və qiymət dəyişiklikləri nəzərə alınarsa, gələcəkdə bəzi inzibati cərimələrin indeksləşdirilməsi məsələsi elmi və ictimai müzakirə predmeti ola bilər. Lakin belə dəyişiklik yalnız geniş iqtisadi təhlildən sonra həyata keçirilməlidir.

Üçüncü model – gəlirə bağlı ("day-fine") sistemi

Ən çox müzakirə olunan model Finlandiya, İsveç və İsveçrə kimi ölkələrdə tətbiq edilən gəlirə bağlı cərimələrdir. Bu yanaşmada cərimənin məbləği yalnız törədilmiş inzibati xətadan deyil, həm də şəxsin rəsmi gəlirindən asılı olur.

İlk baxışdan bu model sosial baxımdan daha ədalətli görünür. Lakin onun ciddi institusional tələbləri var: bütün gəlirlərin tam rəqəmsal uçotu; yüksək vergi intizamı; məlumat bazalarının inteqrasiyası; kölgə iqtisadiyyatının minimum səviyyədə olması.

Bu şərtlər olmadan belə sistem həm inzibatçılığı çətinləşdirə, həm də yeni mübahisələr yarada bilər.

Azərbaycan üçün hansı model daha məqsədəuyğundur?

Son illərdə ictimai müzakirələrdə bəzən Finlandiya modeli nümunə göstərilərək Azərbaycanda da gəlirə bağlı cərimələrin tətbiqi təklif olunur. Lakin bu yanaşma məsələyə sadələşdirilmiş baxış olardı. Çünki hüquqi institutlar yalnız qanun mətnindən ibarət deyil. Onlar bütöv idarəetmə sisteminin məhsuludur.

Finlandiyada gəlirə bağlı cərimələrin işləməsinin əsas səbəbi yalnız qanun deyil, ölkədə gəlirlərin tam rəqəmsal uçotunun, yüksək vergi intizamının və institusional etimadın mövcud olmasıdır.

Azərbaycan isə fərqli iqtisadi və institusional reallıqlara malikdir. Bu səbəbdən yaxın perspektivdə sabit məbləğ modelindən tam imtina etmək nə hüquqi, nə də inzibati baxımdan məqsədəuyğun görünmür.

Əsas məsələ modeli dəyişmək deyil, modeli təkmilləşdirməkdir

Beynəlxalq təcrübənin ən vacib dərsi də məhz budur. Ən uğurlu ölkələr tez-tez model dəyişmirlər. Onlar mövcud sistemi daha effektiv işləyən mexanizmlərlə tamamlayırlar. Azərbaycan üçün də əsas prioritet məhz bu ola bilər.

Birinci istiqamət – sosial təsirin qiymətləndirilməsi

Yeni inzibati cərimələr müəyyən edilərkən onların müxtəlif gəlir qruplarına təsiri əvvəlcədən təhlil olunmalıdır.

Bu yanaşma OECD ölkələrinin əksəriyyətində tətbiq edilən Tənzimləyici Təsirin Qiymətləndirilməsi (RIA) mexanizminin mühüm elementidir.

İkinci istiqamət – açıq məlumat siyasəti

Azərbaycanda müxtəlif dövlət qurumları statistik məlumatlar dərc etsələr də, bütün inzibati nəzarət sahələrini əhatə edən vahid analitik platforma hələ formalaşmayıb.

Belə platformada aşağıdakı məlumatlar müntəzəm açıqlana bilər: tətbiq olunan cərimələrin sayı; təkrar hüquq pozuntularının səviyyəsi; şikayətlərin nəticələri; məhkəmə tərəfindən ləğv edilən qərarlar; könüllü ödəniş göstəriciləri; sahələr üzrə hüquqpozmaların dinamikası.

Bu məlumatlar həm ictimai nəzarəti gücləndirər, həm də dövlət siyasətinin nəticələrini daha obyektiv qiymətləndirməyə imkan verər.

Üçüncü istiqamət – xəbərdarlıq institutunun genişləndirilməsi

Azərbaycanda inzibati məsuliyyət sistemində xəbərdarlıq tədbiri nəzərdə tutulsa da, onun tətbiq imkanları məhduddur.

İlk dəfə törədilən, ictimai təhlükəliliyi aşağı olan bəzi inzibati xətalar üzrə xəbərdarlıq və məcburi maarifləndirmə mexanizmlərinin genişləndirilməsi həm vətəndaş məmnuniyyətini artıra, həm də dövlət resurslarından daha səmərəli istifadəyə imkan verə bilər.

Bu, cəzasızlıq demək deyil. Əksinə, cəzanın məqsədini davranış dəyişikliyinə yönəldən daha müasir yanaşmadır.

Tənqidi baxış: Azərbaycan üçün əsas problem cərimələrin məbləği deyil

Məqalənin əvvəlində qoyduğumuz əsas suala qayıdaq. Doğrudanmı Azərbaycanda əsas problem cərimələrin yüksək olmasıdır? Turan Analitik Xidmətinin müqayisəli təhlil göstərir ki, əsas problem cərimələrin məbləği deyil, onların effektivliyinin necə ölçülməsidir.

Hazırda ictimai müzakirələr daha çox "neçə manat cərimə tətbiq edildi?" sualı ətrafında gedir.

Əslində isə dövlət idarəçiliyində daha vacib suallar bunlardır: Bu cərimələr hüquq pozuntularını azaltdımı? Təkrar pozuntular neçə faiz azaldı? Hansı inzibati sanksiyalar nəticə verdi, hansıları vermədi? Cərimələrin tətbiqi vətəndaşların hüquq sisteminə etimadını artırdı, yoxsa azaltdı?

Məhz bu göstəricilər inzibati siyasətin uğurunu müəyyən edən əsas meyarlardır.

Azərbaycan son illərdə rəqəmsal idarəetmə və inzibati nəzarətin modernləşdirilməsi sahəsində mühüm irəliləyiş əldə edib. İndi isə növbəti mərhələ məlumatlara əsaslanan, nəticəyönümlü və sosial baxımdan daha balanslı cərimə siyasətinin formalaşdırılmasıdır. Əgər bu istiqamətdə ardıcıl addımlar atılarsa, ölkənin inzibati məsuliyyət sistemi yalnız hüquqpozmaları cəzalandıran mexanizm deyil, hüquq mədəniyyətini və vətəndaş məsuliyyətini gücləndirən effektiv dövlət idarəçiliyi alətinə çevrilə bilər.

Əsas nəticələr və tövsiyələr

Turan Analitik Xidmətinin gəldiyi əsas nəticə ondan ibarətdir ki, Azərbaycanda inzibati cərimə siyasətinin əsas problemi cərimələrin mövcudluğu deyil, onların nəticələrinin sistemli qiymətləndirilməməsidir.

Əgər dövlət siyasətinin əsas göstəricisi yalnız neçə protokol tərtib edilməsi və ya büdcəyə neçə milyon manat daxil olması olarsa, cərimə öz hüquqi mahiyyətindən uzaqlaşa bilər. Əgər əsas göstərici hüquq pozuntularının azalması, vətəndaşların qanunlara könüllü əməl etməsi və ictimai etimadın güclənməsi olarsa, onda inzibati məsuliyyət sistemi öz həqiqi məqsədinə çatmış hesab edilə bilər.

Müasir dövlətlərin təcrübəsi göstərir ki, hüququn aliliyi sərt cəzalarla deyil, ədalətli, şəffaf və ardıcıl tətbiq olunan qaydalarla möhkəmlənir. Qanunun legitimliyi yalnız onun qəbul edilməsindən deyil, vətəndaşların həmin qanunun ədalətli olduğuna inanmasından asılıdır.

Azərbaycanın son illərdə seçdiyi rəqəmsallaşma və inzibati modernləşmə yolu bu baxımdan mühüm üstünlüklər yaradır. Lakin növbəti mərhələdə əsas prioritet daha çox cərimə tətbiq etmək deyil, daha az hüquq pozuntusuna nail olmaq, daha yüksək hüquq mədəniyyəti formalaşdırmaq və dövlət–vətəndaş münasibətlərində qarşılıqlı etimadı gücləndirmək olmalıdır.

Çünki güclü dövlət çox cərimə yazan dövlət deyil, vətəndaşın qanuna cərimədən qorxduğu üçün deyil, onun ədalətli olduğuna inandığı üçün əməl etdiyi dövlətdir. 

Qeyd: Şəkillər Sİ tərəfindən yaradılıb