Vəd edilən "qızıl dövr" on doqquz aylıq strateji uğursuzluqlar silsiləsinə çevrildi və eyni vaxtda Moskva, Pekin və Tehran üçün fürsət pəncərəsi açdı.
Donald Tramp amerikalılara qızıl dövr vəd etmişdi. Əvəzində isə tam əks mənzərə ortaya çıxdı: ordusu həddindən artıq yüklənmiş, müttəfiqlik əlaqələri tikiş-tikiş sökülən, rəqibləri isə eyni anda bir neçə hərbi-siyasi cəbhədə stavkaları qaldıran bir dövlət.
Trampın ikinci prezidentlik müddətinin cəmi on doqquz ayı ərzində onilliklər boyu yığılıb qalan struktur problem kəskin və çoxqatlı böhrana çevrildi. Bu böhran artıq Amerikanın dünyadakı dominantlığının taleyini müəyyən edə biləcək həddə çatıb.
Bu barədə Bloomberg səhifələrində Cons Hopkins Universitetinin Qabaqcıl Beynəlxalq Araşdırmalar Məktəbinin professoru, Amerika hegemonluğu üçün "təhlükə zonası" nəzəriyyəsinin müəlliflərindən biri Hal Brands yazır.
Diaqnoz sərtdir: Birləşmiş Ştatlar qlobal turbulentlik zolağına daxil olub və oradan tezliklə çıxmaq mümkün görünmür.
Brandsın formulu sadədir və məhz buna görə Vaşinqton isteblişmenti üçün xüsusilə narahatedici səslənir. Üç böhran, hərbi imkanlar, müttəfiqlərin etimadı və daxili siyasi sabitlik böhranı son onilliklərdə ilk dəfə eyni zaman kəsiyində üst-üstə düşüb.
Amerika sistemi bunların hər birini ayrılıqda, böyük ehtimalla, həzm edə bilərdi. Amma hamısının eyni vaxtda baş verməsi beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsində "sistemli həddən artıq yüklənmə" adlandırılan effekti yaradır. Söhbət periferiyaya nəzarəti strategiyasını uyğunlaşdırmağa macal tapdığından daha sürətlə itirən böyük dövlətdən gedir.
Maraqlıdır ki, "təhlükə zonası" ifadəsi Amerika siyasi leksikonuna publisistik metafora kimi yox, Pentaqona və Milli Təhlükəsizlik Şurası aparatına yaxın peşəkar strateqlərin işlək hipotezi kimi daxil olub.
Burada söhbət panikadan getmir. Hesab kifayət qədər soyuqqanlıdır: Çin Tayvan məsələsini güc yolu ilə həll etmək üçün artıq yetərincə hərbi potensial toplayıb, amma Pekin üçün qarşıdurmanı əvvəlcədən uduzulmuş oyuna çevirəcək iqtisadi və texnoloji yetkinlik səviyyəsinə hələ çatmayıb. Və məhz bu zaman pəncərəsi ABŞ hərbi sənayesinin tükənmiş arsenalı fiziki olaraq vaxtında bərpa edə bilmədiyi dövrə təsadüf edir.
Revizionist dövlətlər üçün belə amillərin eyni nöqtədə kəsişməsi bir nəslə bəlkə də cəmi bir dəfə düşən hədiyyədir. Heç kim də onu əldən vermək niyyətində deyil.
Pentaqon son həddədir: Amerikanın dünyanı qorxutmağa adət etdiyi silahlar tükənir
Vaşinqtonun qlobal öhdəlikləri ilə ABŞ-ın real olaraq ortaya qoya bildiyi hərbi güc arasındakı uçurum Trampdan əvvəl də illərlə böyüyürdü.
Revizionist güclər, Rusiya, İran, Şimali Koreya və ilk növbədə Çin Trampın ikinci müddətindən xeyli əvvəl Amerika nizamına təzyiqi artırmış və bu təzyiqi bir-biri ilə uzlaşdırmağa başlamışdılar. Müdafiə büdcələri hələ Bayden dövründə bu tempə ayaq çatdıra bilmirdi.
Problem yeni deyil. Yeni olan Trampın xroniki xəstəliyi hansı sürətlə kəskin tutmaya çevirməsidir.
İranı qlobal şahmat taxtasından birdəfəlik çıxarmaq vasitəsi kimi düşünülmüş "Epic Fury" əməliyyatı onsuz da həddən artıq yüklənmiş Amerika hərbi aparatının əlavə şəkildə tükənməsi ilə nəticələndi.
Tehrana qarşı kampaniya ehtiyatı illərlə toplanan, amma həftələr içində xərclənən uzaqmənzilli yüksək dəqiqlikli silah və raketdən müdafiə sistemlərinin stoklarını əritdi.
ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri sonu görünməyən əməliyyatdan yorulub. Üstəlik, bu, Pentaqonun strateji planlaşdırmasının eyni vaxtda üç ayrı hərbi teatrda çəkindirmə zərurətindən çıxış etdiyi bir məqamda baş verir.
Brandsın hesablamasına görə, Tehranla yeni eskalasiya baş verəcəyi halda Pentaqonun öz qüvvələrinə dəyəcək zərəri məhdudlaşdırmaq üçün sadəcə olaraq kifayət qədər raket əleyhinə tutucu sistemi yoxdur.
Eyni silah növləri Moskvanın Baltik regionunda güc tətbiqinə qərar verəcəyi təqdirdə Rusiya ilə hipotetik iri müharibə üçün də çatışmır. Çinlə Tayvan üstündə mümkün münaqişəni isə heç demirik.
Əgər bu gün Sakit okeanın qərb hissəsində böyük toqquşma başlasa, həddən artıq yüklənmiş və lazımi səviyyədə silahlandırılmamış Amerika ordusu məğlubiyyətlə üzləşə bilər. Halbuki cəmi beş il əvvəl Amerika əsas axın ekspert nəşrlərindən birində belə bu cür ifadəni təsəvvür etməyin özü çətin idi.
Burada Pol Kennedinin klassik imperiyanın həddən artıq yüklənməsi nəzəriyyəsini xatırlamaq yerinə düşər. Böyük dövlətlər nadir hallarda birbaşa hərbi məğlubiyyət nəticəsində çökürlər. Onlar qüdrətlərinin zirvəsində üzərlərinə götürdükləri öhdəlikləri saxlamağa çalışa-çalışa tükənirlər.
1945-ci ildən sonrakı Britaniya imperiyası, XVII əsrin ispan Habsburqları, son dövr Sovet İttifaqı. Bütün bu nümunələr eyni mexanizmi göstərir: periferiyaya nəzarətin xərci bir nöqtədən sonra həmin nəzarətin gətirdiyi faydanı üstələməyə başlayır.
2026-cı ilin Amerikası məhz bu mərhələyə daxil olur. Fərq ondadır ki, bu prosesi yeni Yaxın Şərq macəralarından qaçacağını vəd edən administrasiyanın başladığı İran müharibəsi daha da sürətləndirib.
Raketdən müdafiə sistemlərinin qıtlığı qapalı hesabatdakı abstrakt rəqəm deyil. Bu, illərlə davam edən regional tükəndirmə müharibələrinin birbaşa nəticəsidir.
Qırmızı dənizdə Yəmən husilərinə qarşı kampaniyalar, Ukraynanın hava hücumundan müdafiəsinə illərlə uzanan dəstək və indi də İrana qarşı əməliyyat Amerika arsenalından onlarla Patriot və THAAD kompleksini çəkib çıxarıb. Halbuki onların istehsalı ayda yüzlərlə deyil, cəmi bir neçə ədədlə ölçülür.
Soyuq müharibədən sonra onilliklər boyu aşağı intensivlikli münaqişələrə və nöqtəvi zərbələrə uyğunlaşdırılmış ABŞ müdafiə sənayesi fiziki baxımdan eyni vaxtda üç və daha çox hərbi teatrı müasir yüksək dəqiqlikli sursatla təmin etməyə hesablanmayıb.
Müdafiə satınalmalarının dinamikasını izləyən müstəqil hərbi ekspertlərin qiymətləndirməsinə görə, uzaqmənzilli qanadlı raket ehtiyatlarının çatışmazlığı epizodik yox, artıq struktur xarakter alıb. Beş il əvvəl Amerika ekspert dairələrində belə qiymətləndirmə, yəqin ki, alarmist şişirtmə sayılardı.
Müttəfiqlər həyəcan siqnalını eşitdilər: Amerika köməyə gəlməyə bilər
Amerika nizamının ikinci dayağı, müttəfiqlərin etimadı da az zərbə almayıb.
Vaşinqtonun Fars körfəzindəki tərəfdaşları Trampın İran siyasətində bir-birini əvəz edən kəskin dönüşlər qarşısında çaşqın qalıblar və Amerikanın başladığı, amma uğurla sona çatdıra bilmədiyi müharibənin girovuna çevriliblər.
Onilliklər boyu öz təhlükəsizlikləri ilə başqasının müharibəsinə sürüklənmək qorxusu arasında balans qurmağa çalışan Körfəz monarxiyaları üçün bu, ağrılı dərs oldu: Vaşinqtonun zəmanətləri artıq əvvəlki kimi düzxətli və proqnozlaşdırılan görünmür.
Avropalı müttəfiqlər isə başqa, amma heç də az dağıdıcı olmayan dinamika ilə qarşılaşıblar.
Trampın köhnə tərəfdaşlardan ərazi güzəştləri almaq cəhdləri və hansısa səbəbdən xoşuna gəlməyən ölkələri taleyin ümidinə buraxmaqla bağlı vaxtaşırı səsləndirdiyi hədələr genişləndirilmiş çəkindirmənin öz məntiqini sarsıdıb. Halbuki 1949-cu ildən bəri transatlantik alyans məhz bu ideyanın üzərində dayanırdı.
Soyuq müharibənin klassik sualı belə idi: müttəfiqi qorumaq naminə nüvə eskalasiyasına gedilərsə, Vaşinqton Bonn uğrunda Nyu-Yorku riskə atmağa hazırdırmı?
Tramp dövründə sual daha sərt səslənir: əgər müttəfiq fəaliyyətdə olan prezidentin şəxsən xoşuna gəlmirsə, Vaşinqton ümumiyyətlə onu qorumağa hazırdırmı?
Trumendən Baydenə qədər əvvəlki nəsil Amerika liderləri illər, bəzən onilliklər ərzində öhdəliklərin inandırıcılığını formalaşdırmış, rəqiblərə böhran zamanı Amerikanın müttəfiqinin arxasında dayanacağını sübut etməyə çalışmışdılar.
Mövcud xarici siyasət qərarlarına baxanda indiki administrasiya sanki qəsdən bunun əksini nümayiş etdirir. Üstəlik, bunu eyni vaxtda bir neçə qitədə edir ki, kollektiv təhlükəsizlik sistemi üçün bundan dağıdıcı siqnal tapmaq çətindir.
İki ildən də az müddət üçün konkret sürtüşmələrin siyahısı kifayət qədər sıxdır.
Qrenlandiyaya israrlı ərazi iddiaları Vaşinqtonu Kopenhagenlə üz-üzə qoydu və digər Avropa paytaxtlarını ciddi şəkildə düşünməyə vadar etdi: ərazi toxunulmazlığı prinsipi doğrudanmı seçmə qaydada tətbiq olunur?
Formal müttəfiqlərlə, Kanada, Avropa İttifaqı və Cənubi Koreya ilə tarif savaşı əvvəllər strateji rəqiblərə münasibətdə işlədilən ritorika ilə aparıldı. Halbuki söhbət ortaq müdafiə strukturlarındakı tərəfdaşlardan gedirdi.
Oval kabinetdən NATO müqaviləsinin 5-ci maddəsinin avtomatik tətbiqinə dair mütəmadi səslənən şübhələr kollektiv müdafiəni potensial təcavüzkar üçün şübhə doğurmayan aksioma çevirmək naminə onilliklərlə görülmüş işi dəyərdən saldı.
Bu qərarların hər birini ayrılıqda konkret siyasətçinin üslubuna bağlamaq olar. Amma hamısı birlikdə Moskva və Pekinə davamlı bir mesaj verir: Amerika zəmanətlərini sınağa çəkməyin qiyməti xeyli ucuzlaşıb.
Vaşinqton Çini dayandıracağını vəd etdi, amma öz çəkindirmə mexanizmini zəiflətdi
Rəsmi olaraq administrasiyanın əsas strateji layihəsi çoxdan gözlənilən Sakit okeana dönüş olmalı idi. Yəni resurs və diqqətin Yaxın Şərq və Avropadan Çinin çəkindirilməsinə yönəldilməsi.
Praktikada isə bu siyasət daxili ziddiyyət baxımından az qala öz parodiyasına çevrildi.
Amerikalı rəsmilər Yaponiyadan Tayvan böhranı baş verəcəyi halda mövqeyini açıq şəkildə bəyan etməyi tələb etdilər. Tokio bunu edən kimi isə Vaşinqton məhz həmin aydınlıqdan narazılıq göstərdi.
Tayvana silah tədarükü Pekinlə danışıqlarda alver predmetinə çevirmək bəhanəsi ilə donduruldu. Halbuki illər boyu belə tədarükün məhz vaxtında həyata keçirilməsi çəkindirmənin əsas elementlərindən biri sayılırdı.
Cənubi Koreya ilə birgə təlimlər ixtisar edildi. Formal səbəb Seula iradlar idi, qeyri-rəsmi səbəb isə Trampın Şimali Koreya lideri Kim Çen Ina qarşı qəribə şəxsi simpatiyası. Bu münasibət isə sonda denuklearizasiya üzrə heç bir real razılaşmaya çevrilmədi.
Nəticə paradoksaldır: ritorik olaraq Riçard Nikson dövründən bəri Çinə qarşıdurmaya ən çox fokuslanan administrasiya praktikada çəkindirməni real edən məhz həmin alətləri, silah tədarükünü, birgə təlimləri və diplomatik proqnozlaşdırıla bilənliyi zəiflədib.
Oxşar qeyri-ardıcıllıq Avstraliyanı ABŞ və Britaniya istehsalı atom sualtı qayıqları ilə təmin etməli olan üçtərəfli AUKUS müdafiə paktının taleyində də görünür.
Vaşinqtondan öz gəmiqayırma sənayesini qorumaq bəhanəsi ilə sazişin şərtlərinə yenidən baxıla biləcəyinə dair vaxtaşırı gələn eyhamlar Kanberranı açıq şəkildə belə bir sual verməyə məcbur edib: Avstraliya ona vəd edilmiş sualtı qayıqları ümumiyyətlə alacaqmı?
Bayden administrasiyası dövründə belə sualı təsəvvür etmək mümkün deyildi. O vaxt AUKUS qarşıdakı onilliklər üçün Sakit okean təhlükəsizlik arxitekturasının daşıyıcı konstruksiyası kimi təqdim olunurdu.
Cənubi Çin dənizində ABŞ-ın müqavilə əsasında yeganə müttəfiqi olan Filippin Skarboro dayazlığı və Sekond-Tomas rifi yaxınlığında öz gəmilərinə qarşı Çin təzyiqini izləyir. Eyni zamanda Manila Vaşinqtonun açıq hərbi toqquşma həddindən aşağı səviyyədə qalan insidentlərə münasibətdə qarşılıqlı müdafiə öhdəliyini nə dərəcədə hərfi tətbiq etməyə hazır olduğunu anlamağa çalışır.
Müdafiə xərclərini ÜDM-in iki faizinə çatdırmaq planını açıqlayan Tokio getdikcə daha çox belə bir məntiqdən çıxış edir: Yaponiya yalnız Amerika zəmanətlərinə güvənə bilməz, paralel olaraq öz çəkindirmə potensialını da artırmalıdır. Bu nəticə müharibədən sonrakı alyans modelinin məntiqinə tamamilə ziddir.
Əsas mina ABŞ-ın öz daxilində basdırılıb: 2026-cı il hələ başlanğıc ola bilər
İlk iki böhran 2026-cı il aralıq seçkiləri və 2028-ci il prezident seçkiləri yaxınlaşdıqca üçüncü böhranla, daxili siyasi sabitlik böhranı ilə birləşə bilər.
Administrasiyanın səsvermənin nəticəsini öz xeyrinə saxlamaq üçün hüquqi çərçivədən kənar üsullara əl ata biləcəyi ilə bağlı narahatlıqlar Amerika ekspert dairələrində artıq marjinal fərziyyə kimi deyil, hadisələrin real inkişaf ssenarilərindən biri kimi müzakirə olunur.
Seçki sarsıntıları Amerikanı məhz xarici təhdidlərin səngimədiyi, əksinə daha da kəskinləşdiyi anda yaralı və daxili çəkişmələrə başı qarışmış supergücə çevirə bilər.
Tarixin ironiyası ondadır ki, ABŞ-da əvvəlki dərin daxili siyasi turbulentlik dövrləri, Uotergeyt və Klintonun impiçmenti nisbətən sakit beynəlxalq mərhələlərə təsadüf etmişdi.
İndiki sikl isə daxili legitimlik böhranını eyni anda bir neçə istiqamətdə xarici təzyiqin pik nöqtəsi ilə üst-üstə sala bilər. Brands da məhz bu kombinasiyanı ən təhlükəli ssenari adlandırır.
Problemin əlavə bir tərəfi Milli Qvardiyanın və federal hüquq-mühafizə resurslarının daxili siyasi məsələlərin həlli üçün istifadəsidir. Bu, ordunun partiya siyasətindən kənar institut kimi reputasiyasına ənənəvi olaraq böyük önəm verən peşəkar hərbçilər arasında artan narahatlıq doğurur.
Hərbi gücün daxili siyasi münaqişələrə cəlb edildiyi hər bir hal etimadı yalnız ölkə daxilində deyil, müttəfiqlərin gözündə də aşındırır. Çünki onlar tarixən Amerika siyasi sistemini institusional dayanıqlığın nümunəsi sayırdılar və bunun başlıca səbəblərindən biri ordunun nümayişkaranə şəkildə siyasətdən kənarda qalması idi.
İllərdir Vaşinqtonu xaricdə demokratik dəyərləri təşviq edərkən ikili standartlarda ittiham edən revizionist rejimlər isə belə epizodlarda hazır təbliğat materialı əldə edirlər. Həmin material Afrikadan Latın Amerikasınadək öz informasiya kampaniyalarında işə salınır.
Moskva, Pekin və Tehran zəif nöqtəni gördü, indi isə onu möhkəmlik sınağından keçirirlər
Bu üç böhranın eyni vaxta düşməsi 1991-ci ildən sonra formalaşmış dünya nizamını dəyişməkdə maraqlı olan dövlətlər üçün unikal fürsət anı yaradır.
Vladimir Putinlə Si Cinpin sabah durub böyük müharibəyə başlamayacaqlar. Birincisi hələ də Ukraynadakı müharibəni özü üçün qalib sonluğa çatdırmağa çalışır. İkincisi isə Rusiyanın və ABŞ-ın son hərbi uğursuzluqlarını diqqətlə izlədikdən sonra, görünür, iri hərbi avantüranın hansı miqyasda fəlakətə çevrilə biləcəyini yaxşı anlayır.
Vaşinqtonun zəifliyi və qeyri-ardıcıllığı bu rejimlərə birbaşa böyük müharibəyə hazırlaşmaqdan daha çox, taktiki addımlarda risk həddini artırmağa və periferiyada üstünlük uğrunda daha sərt oynamağa imkan verir.
İran hərbi eskalasiya təhlükəsini Trampa təzyiq aləti kimi əlində saxlayır və ona Tehranın Hörmüz boğazı üzərindəki təsir imkanlarını tamamilə sındırmağa imkan vermir.
Putin isə Avropa ölkələrinə qarşı hibrid hücumların miqyasını artırır. İnfrastruktur obyektlərində diversiyalar, kiberəməliyyatlar, NATO ölkələrinin hava məkanında təxribatlar bu taktikanın əsas alətlərinə çevrilib. Məqsəd alyansı birbaşa hərbi toqquşmaya girmədən qorxutmaq və geri çəkilməyə məcbur etməkdir.
Qərbdə bəzi hökumətlər ciddi şəkildə ehtiyat edirlər ki, Kreml Baltik regionunda məhdud ərazi işğalı ilə NATO-nun dözümlülüyünü sınağa çəkə bilər. Üstəlik, lokal səviyyədə hərbi qüvvələr nisbəti alyansın xeyrinə görünmür.
Çin də paralel olaraq Filippinə dəniz təzyiqini artırır, Yaponiyaya qarşı iqtisadi və hərbi məcburetmə siyasəti yürüdür, Tayvanın potensial blokadası üçün isə zəmin hazırlayır.
Hər üç oyunçunun məntiqi demək olar ki, eynidir: onlar hesab edirlər ki, Vaşinqton strateji yorğunluqdan və böyük müharibənin fəlakətli nəticələri qorxusundan zəifləyib. Buna görə də ABŞ əvvəlki kimi sərt və sürətli davranmaq əvəzinə tərəddüd edəcək, vaxt itirəcək və sonda addım-addım geri çəkiləcək.
Diqqətçəkən məqam odur ki, bu üç revizionistdən heç biri mütləq güc mövqeyindən çıxış etmir.
Rusiya iqtisadiyyatı artıq dördüncü ildir Ukrayna müharibəsinin ağır yükünü daşıyır. Çin iqtisadi artımı daşınmaz əmlak bazarındakı böhran və əlverişsiz demoqrafiya ilə məhdudlaşır. İran iqtisadiyyatı isə illərdir sanksiya təzyiqi altında yaşayır və bu, Tehranın uzunmüddətli qarşıdurma aparmaq imkanlarını xeyli daraldır.
Elə buna görə də söhbət zəfər yürüşündən yox, hesablanmış opportunizmdən gedir. Hər üç oyunçu məhdud resurslarının imkan verdiyi çərçivədə lokal qazancı maksimuma çıxarmağa çalışır və qarşılarındakı supergücün eyni anda bir neçə istiqamətə bölünməsindən faydalanır.
Rəqibin zəifliyi onların öz zəifliyini kompensasiya edir. Məhz bu baxımdan indiki vəziyyət keçmişin klassik imperiya qarşıdurmalarından fərqlənir. O dövrlərdə, adətən, yüksələn güclə enişdə olan güc qarşılaşırdı.
İndi isə demək olar ki, bütün böyük oyunçular eyni vaxtda zəifləyib. Bu da ümumi rəqabətin nəticəsini xüsusilə qeyri-müəyyən edir.
Böyük dövlətlər bir-birini tükəndirdikcə Cənubi Qafqaz tarixi şans qazanır
Hörmüz boğazı ətrafındakı böhran ayrıca diqqətə layiqdir. Çünki bu böhran bir hegemonun hərbi zəifliyinin üçüncü tərəflər üçün necə dərhal logistika və iqtisadi üstünlüyə çevrildiyini aydın göstərir.
Dünya neft və mayeləşdirilmiş qaz tədarükünün kritik hissəsi bu boğazdan keçir. Onun bağlanması ilə bağlı istənilən təhdid gəmiçilik şirkətləri və sığortaçılar üçün risk əlavəsini dərhal yüksəldir.
Belə şəraitdə illərlə ikinci dərəcəli layihə statusunda qalan alternativ nəqliyyat marşrutlarına baxış dəyişir.
Orta Dəhliz, yəni Çin və Mərkəzi Asiyanı Xəzər, Cənubi Qafqaz və Türkiyə üzərindən Avropa bazarlarına bağlayan, həm Rusiya, həm də İran ərazisindən yan keçən marşrut ənənəvi dəniz və quru arteriyalarının regional münaqişələrin girovuna çevrildiyi bir vaxtda əlavə strateji çəki qazanır.
İllərdir Transxəzər marşrutunu logistika alternativi kimi irəli aparan Azərbaycan, Gürcüstan və Mərkəzi Asiya ölkələri başqalarının qeyri-sabitliyindən qazanan tərəfə çevrilirlər. Üstəlik, özləri ənənəvi dəhlizləri sarsıdan münaqişələrə birbaşa qoşulmadan.
Əlbəttə, Orta Dəhlizdə yük axınının avtomatik şəkildə bir neçə dəfə artacağını gözləməyə dəyməz. İnfrastruktur məhdudiyyətləri, Xəzər limanlarının buraxılış qabiliyyəti və dəmir yolu qovşaqlarının imkanları hələ də real əngəllər olaraq qalır.
Lakin logistika operatorlarının məlumatları və sahə analitiklərinin qiymətləndirmələri göstərir ki, Hörmüz ətrafında hər yeni gərginlik dalğası iri yük sahiblərinin yüksək risk zonalarından yan keçən alternativ marşrutlara marağını daha da artırır.
Qocalan hegemon ətrafındakı geosiyasi turbulentlik paradoksal şəkildə iyirmi il əvvəl yalnız tranzit periferiyası kimi görünən regional oyunçuların mövqelərinin güclənməsinə xidmət edir. Onlar artıq tədricən müstəqil güc mərkəzi keyfiyyəti qazanırlar.
Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Azərbaycanın və Qazaxıstanın Xəzərdəki liman imkanları, Çin logistika operatorlarının Yeni İpək Yolunun Cənubi Qafqazdan keçən quru hissəsinə artan marağı illərdir məhz belə ssenari üçün sığorta mexanizmi kimi inkişaf etdirilib. Yəni Hörmüz və Süveyş üzərindən keçən ənənəvi dəniz marşrutlarının sual altına düşəcəyi gün üçün.
Öz hərbi potensialı böyük dövlətlərlə müqayisə oluna bilməyən region ölkələri üçün belə logistika subyektliyi, əslində, böyük güclərin münaqişələrinə birbaşa qoşulmadan geosiyasi çəkini artırmağın az qala yeganə real alətidir.
İndiki məqamın paradoksu da məhz bundadır: qocalan Amerika hegemonu ətrafındakı böhran nə qədər kəskinləşirsə, əvvəldən geosiyasi qarşıdurma yox, risklərin şaxələndirilməsi məntiqi ilə qurulmuş regional arxitekturaların üstünlüyü bir o qədər aydın görünür.
Amerika bütün dünya üçün sığortaçı olmaqdan çıxsa, nə baş verəcək...
Təsvir olunan problemlərin sadə həlli yoxdur.
Trampın müttəfiqləri sıxışdırmaqdan əl çəkməsi və Pentaqonun resurslarını başqa istiqamətlərə yaymaq əvəzinə Baltik regionunda və ya Şimal-Şərqi Asiyada birgə təlimlərlə həmrəylik nümayiş etdirməsi daha məntiqli olardı.
Onun bu məsləhətə əməl edəcəyi isə inandırıcı görünmür.
Onsuz da məhdud olan Amerika resurslarının yeni, könüllü seçilmiş müdaxilələrə səpələnməsinə son qoymaq həyati əhəmiyyət daşıyır. Siyasi irs naminə elan olunan Kuba kampaniyası kimi avantüralardan uzaq durmaq, Qrenlandiya ilə bağlı Don Kixotvari iddialarla demokratik dünyanı parçalamamaq lazımdır.
Demokratlar aralıq seçkilərində uğur qazansalar belə, prezidentin bu tövsiyələri nəzərə alacağına zəmanət yoxdur. Xarici siyasət ABŞ-da icra hakimiyyətinin demək olar ki, bölünməz üstünlüyünü saxladığı sahələrdən biri olaraq qalır.
Problemin iqtisadi tərəfi hərbi-diplomatik böhranı yumşaltmır, əksinə, onu daha da ağırlaşdırır.
Administrasiyanın strateji rəqiblərlə yanaşı müttəfiqlərə də az qala eyni sərtliklə tətbiq etdiyi tarif siyasəti Vaşinqtonun bəzi tərəfdaşlarını dollar xaricində hesablaşma mexanizmlərini daha fəal müzakirə etməyə sövq edib. Halbuki yaxın keçmişədək belə söhbətlər yalnız dar iqtisadçı çevrələrinin nəzəri məşqi təsiri bağışlayırdı.
ABŞ dollarının əsas rezerv valyutası statusu hələ də möhkəmdir və onun qarşısında dərhal təhlükə yoxdur. Amma belə müzakirələrin təkcə Vaşinqtonun ənənəvi geosiyasi rəqibləri arasında deyil, formal müttəfiqlərinin içində də ortaya çıxması Amerika iqtisadi siyasətinin proqnozlaşdırıla bilməsinə inamın daha geniş miqyasda aşınmasının simptomudur.
Onilliklər boyu ABŞ-ın əsas qeyri-hərbi təsir vasitəsi olan sanksiya aləti də o qədər intensiv və seçici şəkildə işə salınır ki, Vaşinqtonun rəsmi rəqibləri sayılmayan bəzi ölkələr belə gələcəkdə özlərinin də məhdudiyyətlərə məruz qala biləcəyi ehtimalına qarşı müdafiə mexanizmləri qurmağa başlayırlar.
Ədalət naminə demək lazımdır ki, administrasiya müdafiə büdcəsinin ciddi artırılmasını və tükənmiş silah ehtiyatlarının təcili şəkildə bərpası üçün tədbirlər təklif edib.
Amma bu təşəbbüslər tam həcmdə reallaşdırılsa belə, nəticə dərhal hiss olunmayacaq. Müasir silah sistemlərinin istehsal dövrü aylarla yox, illərlə ölçülür. Pentaqon qarşıdakı bir neçə təhlükəli ili hazırda əlində olan arsenal ilə keçirməli olacaq.
Brands hələ 2022-ci ildə həmkarı Maykl Bekli ilə birlikdə xəbərdarlıq etmişdi ki, Çinlə qarşıdurma riskinin artması fonunda Amerika bu onilliyin sonuna doğru yüksək təhlükə zonasına daxil olacaq.
Proqnoz müəlliflərin özlərinin gözlədiyindən daha tez və daha sərt şəkildə gerçəkləşdi.
Təhlükə zonası artıq gəlib çatıb və onun miqyası qlobaldır: Baltikdən Tayvan boğazınadək, Hörmüzdən Cənubi Çin dənizinədək.
Baş verənlərin əsas nəticəsi sırf hərbi məntiqdən kənardadır.
Hegemonluq yalnız aviadaşıyıcıların və raket komplekslərinin sayı ilə ayaqda qalmır. Onun digər dayağı proqnozlaşdırıla bilməsidir. Müttəfiqlər də, rəqiblər də böhran anında supergücün necə reaksiya verəcəyini əvvəlcədən hesablaya bilməlidirlər.
Məhz bu proqnozlaşdırıla bilmə qabiliyyətini indiki administrasiya itirilmiş etimadın yerinə real hərbi güc yığmağa macal tapmamış sürətlə dağıdıb.
Moskva, Pekin və Tehrandakı revizionistlər Amerika nizamına birbaşa meydan oxumaqdansa, əvvəllər sınamağa belə cəsarət etmədikləri nöqtələrdə onu metodik şəkildə möhkəmlik sınağından keçirirlər.
Tarixdə hegemon statusunu bir həlledici döyüşdə yox, ayrı-ayrılıqda idarəolunan görünən xırda güzəştlər silsiləsində itirmiş dövlətlər kifayət qədərdir.
Amerika indi məhz belə bir silsilədən keçir. Sual artıq böyük müharibənin başlayıb-başlamayacağında deyil. Sual budur ki, sistem bu kiçik məğlubiyyətlərin neçəsinə tab gətirə bilər və onlardan hansı sonuncu olacaq.
Dünyanın qalan hissəsi üçün bundan çıxan nəticə nəzəri yox, son dərəcə praktikdir.
İllər boyu xarici siyasətini Amerika zəmanətlərinin etibarlılığı üzərində quran orta ölçülü dövlətlər öz təhlükəsizlik arxitekturasını yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur olurlar. Bir patrona bel bağlamaq əvəzinə eyni vaxtda bir neçə güc mərkəzi ilə ehtiyat əlaqə kanalları qurmaq, başqasının çətirindən tam asılı olmaq əvəzinə öz logistika və müdafiə imkanlarına yatırım etmək artıq zərurətə çevrilir.
Vaşinqtonun proqnozlaşdırıla bilməsini dəyişməz həqiqət kimi qəbul edib onilliklər sonrasını buna əsasən planlaşdırmaq mümkün olan dövr hansısa bir böyük fəlakətlə bitmədi. O dövr ayrı-ayrılıqda lokal epizod təsiri bağışlayan qərarların yavaş-yavaş üst-üstə yığılması nəticəsində sona çatdı.
Bu qərarlar birlikdə yeni reallıq yaradır. Qocalan hegemon hələ də lövhədə ən güclü oyunçudur, amma artıq niyyətləri əvvəlcədən hesablanmalı olan yeganə oyunçu deyil.(BakuNetwork)
