Cənubi Qafqazdan keçən yol təkcə nəqliyyat marşrutuna deyil, həm də yeni müharibəni onun bütün iştirakçıları üçün həddən artıq baha edən qarşılıqlı öhdəliklər sisteminə çevrilə bilər
Ermənistan ərazisi ilə Azərbaycanın əsas hissəsindən ayrılan Naxçıvanda köhnə dəmir yolu onilliklər boyu Cənubi Qafqazın vahid məkanının dağılmasını xatırladıb. Relslər qalsa da, regional əlaqələr müharibə, blokada və qarşılıqlı etimadsızlıq nəticəsində qırılıb.
İndi məhz burada postsovet məkanının ən əhəmiyyətli infrastruktur təcrübələrindən biri başlaya bilər.
Avqustun 11-də Naxçıvana səfəri zamanı Prezident İlham Əliyev Naxçıvan dəmir yolunun yenidən qurulması üçün beynəlxalq konsorsiumun yaradıla biləcəyini bildirdi. O vurğuladı ki, nəzarət paketi Azərbaycan dövlətinə məxsus olmalıdır, lakin investorlar arasında xarici şirkətlər və təşkilatlar da yer ala bilər. Prezidentin sözlərinə görə, Avropa İttifaqı və bir neçə dövlət artıq layihəyə maraq göstərib.
Söhbət Naxçıvan ərazisindəki 194 kilometrlik dəmir yolundan gedir. Yolun illik yükötürmə qabiliyyətinin indiki 1,5 milyon tondan 15 milyon tona çatdırılması üçün modernləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Gələcək marşrutun Ermənistan hissəsi xeyli qısadır — 42 kilometr. Əliyev onun tikintisinə artıq 2026-cı ildə başlanmalı olduğunu bildirib. Prezidentin müsahibəsinin tam mətni göstərir ki, konsorsium təklifi ilk növbədə Naxçıvan dəmir yoluna aiddir, TRIPP-in Azərbaycan hissəsinin xaricilərə verilməsinə deyil.
Bu dəqiqləşdirmə vacibdir. TRIPP layihəsi — “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu” — rəsmi sənədlərdə Ermənistan ərazisindən keçən kommunikasiyalara aiddir. Lakin Əliyevin təklifi faktiki olaraq beynəlxalq iştirak ideyasının özünü genişləndirir: sərhədin hər iki tərəfində fərqli, amma bir-biri ilə əlaqəli infrastruktur idarəçiliyi modelləri formalaşır.
Ermənistanda aparıcı rol Ermənistan–ABŞ şirkətinə verilir. Azərbaycanda isə nəzarətin dövlətin əlində qalacağı konsorsium yaradıla bilər. Bu iki konstruksiya birlikdə yolu ərazi mübahisəsinin predmetindən beynəlxalq iqtisadi aktivə çevirə bilər.
Bir söz ətrafında mübahisə
2020-ci il Qarabağ müharibəsindən sonra “Zəngəzur dəhlizi” ifadəsi regional siyasətin ən mübahisəli formullarından birinə çevrildi.
Azərbaycan üçün bu, Naxçıvanla, oradan isə Türkiyə ilə maneəsiz əlaqə demək idi. Ermənistanda “dəhliz” sözü suverenliyə təhlükə — demək olar ki, Ermənistan ərazisində Yerevanın nəzarət etmədiyi ekstraterritorial zolaq yaratmaq tələbi kimi qəbul edilirdi.
Ermənistanın siyasi və ekspert dairələri bütün yüklərin, nəqliyyat vasitələrinin və sərnişinlərin Ermənistan sərhəd və gömrük nəzarətindən keçməsində israr edirdi. Bakı isə öz növbəsində zəmanətli və maneəsiz hərəkət tələb edirdi.
Bir neçə il ərzində mübahisə həllolunmaz görünürdü, çünki tərəflər yolu infrastrukturdan daha çox qələbə, məğlubiyyət və dövlət suverenliyi rəmzi kimi müzakirə edirdilər.
Kompromis Vaşinqtonda tapıldı.
Azərbaycan və Ermənistan 8 avqust 2025-ci il tarixli birgə bəyannamədə kommunikasiyaları dövlətlərin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və yurisdiksiyasına hörmət əsasında açmaq barədə razılığa gəldilər. Eyni zamanda sənəddə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında maneəsiz əlaqənin zəruriliyi və bunun Ermənistanın özü üçün də qarşılıqlı faydalar yaratması təsbit edildi.
Prezident Donald Tramp bəyannamənin şahidi oldu və marşrut onun adını aldı. Lakin Amerikanın rolu təkcə simvolik deyildi.
TRIPP-in çərçivə modelinə görə, Birləşmiş Ştatlar layihəni həyata keçirən şirkətdə 74 faiz, Ermənistan isə 26 faiz pay almalıdır. İnfrastrukturu inkişaf etdirmək hüququnun ilkin müddəti 49 il müəyyənləşdirilib. Müddət daha 50 il uzadılarsa, Ermənistanın payı 49 faizə yüksəlməlidir.
Özəl operatorlar “front-ofis” adlandırılan bölmədə sənədlərin toplanması, ödənişlər və istifadəçilərə xidmətlə məşğul ola biləcəklər. Lakin gömrük, təhlükəsizlik, miqrasiya və hüquq-mühafizə məsələləri üzrə yekun qərarlar Ermənistanın dövlət orqanlarında qalacaq. Başqa sözlə, beynəlxalq idarəçilik dövlət suverenliyindən ayrılır, lakin onu əvəz etmir.
Baş nazir Nikol Paşinyan TRIPP-i Birləşmiş Ştatların rəhbərlik etdiyi investisiya proqramı adlandırıb. O, Amerikanın uzunmüddətli iştirakını suverenliyin itirilməsi kimi deyil, Ermənistanın gələcək onilliklər ərzində müstəqil və dayanıqlı dövlət olaraq qalmasının təminatı kimi təqdim edib. Onun sözlərinə görə, dünyanın ən böyük gücünün iştirakı ölkə üçün 99 ilədək davam edə biləcək təhlükəsizlik perspektivi yaradır.
Beləliklə, Ermənistanda yaxın vaxtlaradək təhlükə sayılan ideya tədricən dövlətin gələcəyini sığortalayan alətə çevrilir.
“Əsrin müqaviləsi”nin dərsi
2021-ci ildə Gürcüstanda LINKS Europe-un himayəsi ilə Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan nümayəndələrinin iştirakı ilə keçirilən ekspert müzakirələrində məqalənin müəllifi də iştirak edib. Həmin görüşdə Ermənistanın yolun beynəlxalq statusunun tanınmasına qarşı çıxmasının yanlış yanaşma olduğunu ifadə etmişdim.
Mənim arqumentim Azərbaycanın neft-qaz layihələrinin təcrübəsinə əsaslanırdı.
Qarabağ müharibəsi zamanı ictimai məkanda Azərbaycanı Türkiyə və Avropa ilə birləşdirən neft və qaz kəmərlərinin hərbi hədəfə çevrilə biləcəyi barədə narahatlıq yaranmışdı. 2020-ci ilin oktyabrında Bakı Ermənistan tərəfini enerji infrastrukturuna hücum cəhdində ittiham etdi; Yerevan bunu təkzib etdi. Bununla belə, Azərbaycan nefti və qazını beynəlxalq bazarlara daşıyan kəmərlər üçün risklər ciddi qəbul olunurdu. Reuters həmin vaxt döyüşlərin genişlənməsinin regional enerji təchizatını poza biləcəyini qeyd edirdi.
Dinləmələrdə erməni həmkarlarıma dedim: siz bu kommunikasiyaları hədələmişdiniz, lakin onlara zərbə endirmədiniz, çünki kəmərlərin arxasında təkcə Azərbaycanın deyil, həm də transmilli şirkətlərin, xarici hökumətlərin və bir neçə dövlətdəki istehlakçıların dayandığını anlayırdınız.
Azərbaycanın 1994-cü ildə beynəlxalq neft konsorsiumu ilə bağladığı “Əsrin müqaviləsi” yataqlar və boru kəmərləri üçün formal hərbi müdafiə yaratmadı. O, başqa bir iş gördü: onların təhlükəsizliyini eyni vaxtda bir çox dövlətin marağına çevirdi.
Bu, mütləq qalxan deyil. Beynəlxalq mülkiyyət öz-özlüyündə müharibəni dayandıra bilməz. Lakin o, hücumun siyasi, diplomatik və iqtisadi qiymətini kəskin artırır. Bir ölkəyə məxsus obyektə zərbə ikitərəfli münaqişə olaraq qalır. Bir neçə böyük dövlətin şirkət və kapitallarının iştirak etdiyi infrastruktura zərbə isə zərərçəkənlərin və mümkün cavab tədbirlərinin dairəsini dərhal genişləndirir.
Məhz buna görə mən neft modelinin Zəngəzur marşrutuna tətbiqini təklif etdim. Mənim fikrimcə, Ermənistan beynəlxalq konsorsiumda Azərbaycandan az maraqlı olmamalıdır. Amerika, Avropa, regional və digər investorların iştirakı mübahisəli yol hissəsini təhlükəsizliyi Cənubi Qafqazın hüdudlarından çox uzaqlarda əhəmiyyət daşıyan obyektə çevirə bilərdi.
Bir neçə ildən sonra bu fikir nəzəri olmaqdan çıxdı.
Bir marşrutun iki modeli
Yaranmaqda olan sistem ciddi hüquqi mənada vahid beynəlxalq konsorsium deyil.
Ermənistan ərazisində ABŞ-ın nəzarət payına malik olduğu, lakin Ermənistan yurisdiksiyasının tam qorunduğu TRIPP fəaliyyət göstərəcək. Naxçıvanda isə Əliyev başqa formula təklif edir: beynəlxalq investorlar yolun modernləşdirilməsində iştirak edə bilər, amma nəzarət paketi Azərbaycanda qalacaq.
Zahirən bu modellər fərqlidir. Mahiyyət etibarilə isə onlar eyni vəzifəni həll edir: milli suverenliyi beynəlxalq maraqla birləşdirir.
Ermənistan üçün Amerikanın iştirakı marşrutun daha güclü qonşu tərəfindən qəbul etdirilmiş ekstraterritorial dəhlizə çevrilməyəcəyinə təminat olur. Azərbaycan üçün bu, Naxçıvanla maneəsiz əlaqə ehtimalını artırır. Birləşmiş Ştatlar üçün marşrut Xəzər dənizi, Türkiyə, İran və Rusiya arasındakı kəsişmə nöqtəsində uzunmüddətli mövcudluq deməkdir.
Türkiyə Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ilə daha qısa əlaqə əldə edir. Avropa İttifaqı isə Asiya ilə Avropa arasında yükləri Rusiyadan yan keçirməklə daşımağa imkan verən Orta Dəhlizin əlavə elementini qazanır. Ermənistan regional təcriddən çıxmaq, yeni dəmir yolu, avtomobil, enerji və rəqəmsal şəbəkələrə qoşulmaq imkanı əldə edir.
Lakin iqtisadi uğura təkcə 42 kilometrlik hissənin açılması ilə təminat verilmir.
Asiya ilə Avropa arasında yükdaşımaların müddətini təxminən 14 günədək azaltmaq imkanına dair bəyanatlar yalnız TRIPP-ə deyil, bütövlükdə Orta Dəhlizə aiddir. Belə müddətlərə nail olmaq üçün razılaşdırılmış tariflər, sürətli gömrük prosedurları, Xəzərdə kifayət qədər gəmi, liman və dəmir yollarının modernləşdirilməsi, eləcə də proqnozlaşdırıla bilən hərəkət cədvəli lazımdır.
Yol tez tikilə bilər. Onun səmərəli işləməsi üçün zəruri olan etimad isə xeyli yavaş qurulur.
İki hissədən vahid beynəlxalq layihəyə
Hələlik Naxçıvan və Zəngəzur hissələri fərqli siyasi və hüquqi konstruksiyalarda mövcuddur. TRIPP-in Ermənistan hissəsi ilə Ermənistan–ABŞ şirkəti məşğul olmalıdır, Naxçıvanda isə Əliyev nəzarət paketinin Azərbaycanda qalması şərtilə beynəlxalq konsorsiumun yaradılması ehtimalını irəli sürür.
Lakin layihənin inkişaf məntiqi göstərir ki, bu ayrılıq çox güman müvəqqəti olacaq.
Ermənistan ərazisindəki 42 kilometr və 194 kilometrlik Naxçıvan dəmir yolu iki müstəqil marşrut deyil. Onların hər biri yalnız Azərbaycanın əsas ərazisini Naxçıvan və Türkiyə ilə, daha geniş miqyasda isə Mərkəzi Asiya və Xəzər regionunu Avropa bazarları ilə birləşdirən vahid nəqliyyat zəncirinin hissəsi kimi iqtisadi məna qazanır.
Beynəlxalq yük göndərən üçün iki hissə arasındakı inzibati sərhəd vahid tariflər, razılaşdırılmış cədvəl, uyğun texniki standartlar, yüklərin rəqəmsal izlənməsi və aydın məsuliyyət mexanizmi qədər əhəmiyyətli deyil. Marşrutun müxtəlif hissələri pərakəndə idarə olunarsa, hər sərhəddə gecikmələr, ziddiyyətlər və əlavə xərclər yarana bilər. Buna görə iqtisadi məntiq tərəfləri vahid idarəetmə sistemi yaratmağa sövq edəcək.
Mən hesab edirəm ki, perspektivdə Naxçıvan və Zəngəzur hissələri ümumi konsorsiumun, yaxud milli operatorları birləşdirən koordinasiya şirkətinin idarə etdiyi vahid beynəlxalq layihədə birləşə bilər. Belə bir strukturda Azərbaycan və Ermənistan xarici idarəetmənin obyektləri deyil, ortaq operatorlar, ortaq mülkiyyətçilər və ya, ən azı, əsas oyunçular olmalıdırlar.
Məhz hər iki ölkənin strateji qərarların qəbulunda iştirakı layihənin yaşamaq qabiliyyətini təmin edə bilər. Azərbaycan Naxçıvanla zəmanətli əlaqə əldə etməli, Ermənistan isə öz ərazisində suverenliyini, yurisdiksiyasını və təhlükəsizlik üzərində nəzarətini qorumalıdır. Beynəlxalq konsorsium investisiyaların cəlbi, infrastrukturun tikintisi və saxlanması, tariflərin razılaşdırılması, logistika, texniki standartlar və yüklərin rəqəmsal müşayiətinə cavabdeh ola bilərdi.
Ən real model bütün yolu bir xarici şirkətə vermək deyil, milli törəmə operatorları olan fövqəlmilli idarəetmə strukturunun yaradılmasıdır. Ermənistan və Azərbaycan hissələri öz hüquqi statusunu qoruyar, ümumi konsorsium isə marşrutun vahid nəqliyyat sistemi kimi fəaliyyətini əlaqələndirərdi.
Bu struktura Birləşmiş Ştatlar, Avropa İttifaqı, Çin, Türkiyə, Rusiya, Iran, Mərkəzi Asiya ölkələri və Orta Dəhlizin inkişafında maraqlı olan digər dövlətlərin şirkətləri və maliyyə institutları daxil ola bilərdi. Onların iştirakı təkcə kapital deyil, həm də yolun sabit işləməsində siyasi maraq təmin edərdi.
Belə bir model Azərbaycanın beynəlxalq neft-qaz layihələrinin arxitekturasını xatırladardı: yataqlar və infrastruktur milli yurisdiksiya altında qalır, beynəlxalq iştirak isə onların təhlükəsizliyində və fasiləsiz işləməsində maraqlı olan dövlətlərin dairəsini genişləndirir.
Vahid konsorsium həm də tərəflər arasında praktiki bərabərlik mexanizminə çevrilə bilərdi. Azərbaycan və Ermənistan əvvəllər münaqişəyə səbəb olan məsələləri — hərəkət qaydalarını, tarifləri, texniki standartları, infrastrukturun təhlükəsizliyini və fövqəladə halların aradan qaldırılmasını — birgə həll etmək imkanı qazanardılar.
Nəticədə yol bir tərəfin qələbəsi, digərinin isə güzəşti kimi qəbul edilməzdi. O, işinin pozulması həm iki ölkəyə, həm də bütün beynəlxalq iştirakçılara zərər vuran ümumi aktivə çevrilərdi.
TRIPP-in əsas potensialı məhz bundadır. Layihə fərqli idarəetmə modellərinə malik iki milli hissədən vahid beynəlxalq nəqliyyat orqanizminə doğru yol keçə bilər. Azərbaycan və Ermənistan bu sistemdə ortaq operatorlar və əsas oyunçular kimi yer alsalar, dəhliz təkcə Şərqlə Qərb arasında yol deyil, həm də onilliklər sürən münaqişədən sonra iki dövlətin ilk böyük birgə sistemi ola bilər.
Qeyd: Başlıqdakı şəkil Sİ tərəfindən yaradılıb
