Yeni məktəbli forması tələbləri Azərbaycanın dünyəvi ənənəsi ilə bəzi ailələrin dini inanclarını yenidən üz-üzə qoyub. Lakin geyim mübahisəsinin arxasında daha sadə bir sual dayanır: hər bir qızın təhsilini davam etdirməsini necə təmin etmək olar?
Sosial şəbəkələrdə yayımlanan videolarda başörtülü məktəbli qızlar məktəbdən göz yaşları içində ayrılır: onlar dərslərə buraxılmayıblar.
İctimai müzakirələrdə şagirdlərin öz səsləri onların gələcəyi haqqında bəyanatlardan xeyli az eşidilir. Təkcə baş örtüyünə baxaraq qızın onu şəxsi inancına, ailə adətinə görə, yoxsa təzyiq altında taxdığını müəyyən etmək mümkün deyil. Eyni şəkildə, onun göz yaşlarına baxaraq münaqişənin bütün səbəblərini müəyyənləşdirmək olmaz. Məhz buna görə həll uşağa başqasının mövqeyini aid etməkdən deyil, onunla söhbətdən başlamalıdır.
Bəzi valideynlər üçün baş verənlər artıq təhsilə çıxış məsələsinə çevrilib. Sumqayıtda valideynlərdən biri AzadlıqRadiosuna bildirib: “Dini inanclarımıza görə uşaqlarımızı məktəbə buraxmırlar”. Bu, məhkəmənin müəyyən etdiyi hal deyil, valideynin ifadəsidir. Lakin həmin ailələrin əsas qorxusunu göstərir: geyim tələbi dərslərin itirilməsi ilə nəticələnə bilər.
Hicabın adının çəkilmədiyi qayda
Hazırkı mübahisə Nazirlər Kabinetinin 21 sentyabr 2026-cı il tarixli 309 nömrəli qərarından sonra yeni təkan alıb. Qərar məktəbli forması qaydalarına onun vahidliyini pozan və dünyəvi ümumi təhsil prinsipinə uyğun gəlməyən geyim elementlərinin qadağan olunmasını əlavə edib.
Bununla belə, sənəddə “hicab” sözü yoxdur. Tələblərə əməl olunması məsələləri məktəblərin pedaqoji şuralarına həvalə edilib, valideynlər isə övladlarının qaydalara əməl etməsini təmin etməlidirlər. Milli geyimdən və ya onun elementlərindən Azərbaycanın tarixinə və mədəniyyətinə həsr olunmuş tədbirlərdə pedaqoji şuranın icazəsi ilə istifadə oluna bilər.
Qərarın mətni ilə onun praktik tətbiqi arasındakı fərq əhəmiyyətlidir. Sənəd geyim tələblərini müəyyən edir, lakin məhz hicab taxmağa görə dərslərə buraxılmamaq barədə birbaşa norma ehtiva etmir. Buna görə hər belə hal ayrıca araşdırılmalıdır: qərarı kim verib, hansı əsasla, hansı formada və ailə ondan necə şikayət edə bilər?
Təhsil qurumlarının rəsmi mövqeyi nizam-intizam və bərabərlik üzərində qurulur. Bakı Şəhəri üzrə Təhsil İdarəsi məktəbli formasına əməl olunmasının monitorinqini elan edərkən məqsədin intizamlı, səliqəli və bərabər təhsil mühiti yaratmaq olduğunu bildirib. Nəzarət məktəb rəhbərliyinə, mübahisəli məsələlər isə pedaqoji şuralara həvalə olunur.
Bu mövqenin anlaşılan pedaqoji məntiqi var. Vahid forma maddi fərqlərin nümayişini azalda, məktəb qaydalarını sadələşdirə və eyni kollektivə mənsubiyyət hissini gücləndirə bilər. Lakin bir sual qalır: geyimin qalan hissəsi müəyyən edilmiş formaya uyğundursa, bu məqsədlərə çatmaq üçün baş örtüyünü qadağan etmək mütləqdirmi?
Təhsil ictimaiyyətində vahid şərh yoxdur. Ekspert Elçin Əfəndi Referans Media-ya açıqlamasında məktəbli formasına əməl etməyin və dini təsəvvürlərin digər şagirdlərə təlqin edilməsinə yol verməməyin zəruriliyini vurğulayır. Onun həmkarı Ramin Nurəliyev isə qərarda başın örtülməsinə birbaşa qadağa olmadığını qeyd edir. “Qızın baş örtüyü taxması məktəbli formasından kənara çıxmaq demək deyil”, — o, AzEdu-ya bildirib.
Burada mühüm bir sərhəd var: şəxsi dini ifadə ilə ətrafdakılara təzyiq fərqli qiymətləndirilməlidir. Xarici görünüş özlüyündə inancları başqalarına qəbul etdirmək cəhdini sübut etmir.
Baş örtüyü, çadra və ailə yaddaşı
Azərbaycanda qadın baş örtüyü haqqında mübahisə istər-istəməz tarix barədə söhbətə çevrilir. Bəziləri müasir hicabı dini təcrübəyə qayıdış kimi, digərləri isə anaların və nənələrin alışılmış görünüşündən fərqlənən geyimin yayılması kimi görür.
Tarixi fərq mövcuddur, lakin onu “əvvəllər hicab yox idi” ifadəsi ilə izah etmək çətindir.
Hicab tək bir dəyişməz geyim formasını bildirmir. Müasir gündəlik danışıqda bu söz çox vaxt saçları və boynu örtən yaylıq mənasında işlənir; daha geniş dini istifadədə isə bədənin örtülməsi normalarını ifadə edir. Kəlağayı, adi yaylıq və çadra eyni zamanda mədəni, məişət və dini məna daşıya bilən konkret geyim əşyalarıdır.
Azərbaycan ənənəsi müxtəlif olub. Milli portal kəlağayı, digər yaylıqlar və baş geyimlərini, onların birgə istifadəsini və regional xüsusiyyətlərini təsvir edir. Bəzən saçlar əvvəlcə bir örtüyün altında toplanır, onun üzərindən isə ipək yaylıq bağlanırdı. Parçalar, naxışlar və geyinmə üsulları fərqlənirdi.
Gənc qadınların parlaq, yaşlı qadınların isə daha tünd rəngli yaylıqlar taxması barədə müşahidə Azərbaycan Respublikasının UNESCO üzrə Milli Komissiyasının materiallarında əksini tapıb. Lakin rəng həm də şəraitdən — toy, yas, bayram və ya gündəlik həyatdan asılı idi. Kəlağayının hazırlanması və geyinilməsi sənətini 2014-cü ildə qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edən UNESCO bu ənənəni həm mədəni kimlik, həm də dini adətlərlə əlaqələndirir.
Çarşab da adlandırılan çadra baş örtüyündən fərqlənirdi: başı və bədənin böyük hissəsini örtən daha geniş örtük idi. Buna görə XIX əsrin və XX əsrin əvvəllərinin fotoşəkillərini və rəsmlərini diqqətlə nəzərdən keçirmək lazımdır. Şəhər geyimi kənd geyimindən, bayram geyimi gündəlik geyimdən, bir bölgənin geyimi isə digərinin geyimindən fərqlənə bilərdi. 
Bu təsvirlər keçmişin müxtəlifliyini göstərir. Onlar bir geyinmə üsulunu milli mənsubiyyətin yeganə məcburi ifadəsi elan etməyə əsas vermir.
Emansipasiya sovet dekretlərindən əvvəl başlayıb
Azərbaycan qadınlarının azadlaşmasını çadranın çıxarıldığı ana endirmək olmaz. Bu proses təhsili, işləmək, ictimaiyyət qarşısında çıxış etmək, ictimai həyatda iştirak etmək və ailə daxilində qərar vermək imkanlarını əhatə edirdi.
1920-ci illərin sovet kampaniyaları qadın geyimini dəyişikliklərin ən görünən simvollarından birinə çevirdi. Çadra köhnə quruluşu, onun çıxarılması isə yeni həyata qədəm qoymağı ifadə etməyə başladı. Cəfər Cabbarlının 1928-ci ildə səhnəyə qoyulmuş “Sevil” pyesi bu münaqişəyə tanış insan obrazı verdi.
Lakin dəyişikliklər müxtəlif şəkildə baş verirdi. Ədəbiyyatşünas Kamal Talıbzadənin xatirələrində bəzi Bakı ailələrinin çadradan imtinanı dəstəklədiyi, digərlərinin isə onun saxlanılmasında israr etdiyi göstərilir. Onun şahidliyi ümumi şüarın arxasında ailə mübahisələrinin, ləyaqət və ədəb haqqında fərqli təsəvvürlərin dayandığını göstərir.
Tədqiqatçı Qalib Bəşirov postsovet Azərbaycanında hicab siyasəti haqqında araşdırmasında sovet emansipasiyasının ikili xarakterinə diqqət çəkir: qadınların təhsildə və əmək fəaliyyətində iştirakının genişlənməsi dövlətin onların xarici görünüşünə müdaxiləsi ilə müşayiət olunurdu. O, həmçinin “müasir — geridə qalmış” və “milli — yad” qarşılaşdırmalarının din və qadın geyiminin mürəkkəb tarixini sadələşdirdiyini göstərir.
Bu tarixi təcrübə müasir Azərbaycan qarşısında çətin bir sual qoyur: geyimi barədə qərar evdə və ya dövlət müəssisəsində onun əvəzinə verilirsə, qadın nə dərəcədə azaddır?
Örtüyün çıxarılması müstəqilliyi ifadə edə bilər. Yaylıq taxmaq da şüurlu seçim ola bilər. Azadlığı qiymətləndirmək üçün yalnız geyimi görmək deyil, şəraiti bilmək lazımdır.
İranla müqayisə niyə dəqiqlik tələb edir?
İranla tarixi və dini əlaqələr onu təbii müqayisə nöqtəsinə çevirir. Lakin “İranda hicab deyil, yaylıq və çadra taxırlar” iddiası konkret geyim adını daha geniş anlayışla qarışdırır.
Tarixçi Həmid Alqar Encyclopaedia Iranica-da İran çadrasını bədənin örtülməsi ilə bağlı İslam tələblərinə əməl etmək üçün istifadə olunan geyim əşyalarından biri kimi nəzərdən keçirir. Bununla yanaşı, onun forması zamanla dəyişib.
Azərbaycan mübahisəsi üçün başqa məsələ daha əhəmiyyətlidir: mədəni oxşarlıq özlüyündə məktəbin hansı qaydaları müəyyən etməli olduğunu göstərmir. Geyimin mənşəyi vicdan azadlığı, seçimin könüllülüyü və təhsilin məhdudlaşdırılmasının yolverilənliyi barədə suallara cavab vermir.
Eyni şəkildə, yeni geyim formasının yayılması xarici siyasi təsirin yetərli sübutu deyil. Belə iddialar ayrıca faktlar tələb edir. Başörtülü qız avtomatik olaraq ehtimal edilən xarici gündəliyin nümayəndəsinə çevrilməməlidir.
Bir qapı qarşısında üç konstitusiya prinsipi
Hüquqi vəzifə bir neçə təminatı uzlaşdırmaqdan ibarətdir. Azərbaycan Konstitusiyası dövlət təhsil sisteminin dünyəvi xarakterini, təhsil hüququnu və vicdan azadlığını təsbit edir. Dünyəvilik konstitusion əhəmiyyət daşıyır; dini inanclar və təhsil almaq imkanı da belədir.
Dini etiqad azadlığı bütün ümumi qaydalardan azad olmaq demək deyil. Lakin dünyəviliyə istinad da hüquqi təhlili başa çatdırmır. İnsan hüquq və azadlıqlarının həyata keçirilməsinin tənzimlənməsi haqqında Konstitusiya Qanunu məhdudiyyətlərin qanuni məqsəd daşımasını və həmin məqsədə mütənasib olmasını tələb edir.
Bu, mübahisəni şüarlar müstəvisindən konkret suallar müstəvisinə keçirir. Baş örtüyü tədris prosesinə necə mane olur? Təhlükəsizlik riski yaradırmı? Digər uşaqlara təzyiq göstərildiyinə dair sübut varmı? Yaranmış problemi şagirdi dərslərdən uzaqlaşdırmadan həll etmək mümkündürmü?
Hüquqşünas Ümid Hüseynov Referans Media-ya açıqlamasında geyim qaydasına əməl etmək tələbini faktiki olaraq təhsildən məhrum edilmədən ayırır. Onun qiymətləndirməsinə görə, məktəb qaydalara əməl olunmasını tələb edə bilər, lakin bu tələbin tətbiqi uşağın icbari ümumi təhsildən kənarlaşdırılmasına gətirməməlidir.
Belə yanaşma məktəbli formasını ləğv etmir. Onun təmin olunma üsulunun nəticələrini qiymətləndirməyi tələb edir. Münaqişə davam edirsə və qız evdə qalırsa, dövlət ona məhz müstəqilliyini və öz seçimini etmək qabiliyyətini inkişaf etdirməli olan təhsili vermək imkanını itirmək riski ilə üzləşir.
Praktikada yoxlanıla bilən kompromis
Mümkün həll vahid və aydın qaydalardan başlayır. Dünyəvilik haqqında müddəanı hər məktəb müstəqil şərh etdiyi müddətdə eyni geyim müxtəlif müəssisələrdə fərqli qiymətləndirilə bilər. Bu həm valideynlər, həm də direktorlar üçün qeyri-müəyyənlik yaradır.
Müzakirə üçün variantlardan biri məktəbli formasına uyğun sadə, birrəngli yaylığa icazə verilməsi, üzün açıq qalması, bədən tərbiyəsi dərslərində və laboratoriyalarda isə ayrıca təhlükəsizlik tələblərinin tətbiqidir. Bu, təklifdir, qüvvədə olan qərarla müəyyən edilmiş icazə deyil.
Onun üstünlüklərini praktik olaraq qiymətləndirmək olar: vahid görünüş saxlanılırmı, dərslərə maneə yaranırmı, münaqişələr azalırmı, qızlar məktəbə gəlməyə davam edirmi?
Eyni zamanda məcburiyyətdən müdafiə zəruridir. Məktəb dini geyim taxmaq tələbi ilə göstərilən təzyiqə, başörtülü şagirdlərin təqibinə və baş örtüyü taxmayan qızların alçaldılmasına reaksiya verməlidir. Seçimin könüllülüyü barədə söhbət uşağın yaşını nəzərə almaqla məxfi aparılmalıdır; onun inancları sinif yoldaşlarının qarşısında ictimai şəkildə araşdırılmamalıdır.
Mübahisəli qərarın yazılı əsası, aydın şikayət qaydası və baxılma müddətləri olmalıdır. Münaqişənin həlli dövründə təhsilin davam etməsi təmin edilməlidir. Əks halda inzibati qeyri-müəyyənliyin əvəzini uşaq buraxdığı dərslərlə ödəyir.
Məktəbin dünyəvi xarakteri təhsilin məzmunu, müəllimlərin peşəkarlığı və dini məcburiyyətin olmaması ilə qorunur. Bunun üçün şagirdin şəxsi baş örtüyünün məhdudlaşdırılmasının nə dərəcədə zəruri olması aydın əsaslandırma tələb edən məsələdir.
Azərbaycan tarixində yaylıq yaşın, ailə adətinin, yasın, gözəlliyin və ya inancın ifadəsi ola bilərdi. Bu gün məktəb qapısında o, həm də böyüklərin qızın gələcəyi barədə verdiyi qərarın predmetinə çevrilib.
Bu qərarın uğuru konkret meyarlarla ölçüləcək: qız sinfə qayıdıbmı, təzyiqdən qorunurmu və necə yaşayacağını tədricən özü müəyyən etmək imkanı əldə edibmi?
Qeyd: 1901-ci ilin oktyabrında neft sənayeçisi və xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağıyevin vəsaiti hesabına Bakıda Aleksandrinski rus-müsəlman qız məktəbi — Qafqazda ilk müsəlman qız məktəbi açıldı. Başlıqdakı foto məhz onda çəkilib. Qara geyimli Tağıyev mərkəzdə - Bakı müsəlman qız məktəbinin şagirdləri və müəllimləri arasındadır.
