Kremlə NATO ilə böyük müharibə lazım deyil. Moskva üçün hücumun özünün cəmi bir neçə dəqiqə çəkdiyi, alyansın 32 paytaxtının isə bundan sonra günlərlə nə baş verdiyini, bunun arxasında kimin dayandığını, təxribatla silahlı hücum arasındakı sərhədin haradan keçdiyini müzakirə etdiyi insident yaratmaq daha sərfəlidir. Bu məntiqdə dron, raket, diversiya və ya kiberhücum sırf zərbə vasitəsi olmaqdan çıxıb sınaq alətinə çevrilir: NATO nə qədər tez razılığa gələ, siyasi qərar verə və qeyri-müəyyənlik rəqibin xeyrinə işləməyə başlamamış cavab verə bilər?
15 noyabr 2022-ci ildə Ukrayna sərhədindən bir neçə kilometr aralıda yerləşən Polşanın Pşevoduv kəndində raket taxılqurutma məntəqəsinə düşdü və iki yerli sakin həlak oldu. Sonrakı sutkanı Avropa elə bir gərginlik içində keçirdi ki, diplomatlar bunu sonradan müharibənin başlanmasından bəri ən əsəbi gün adlandırırdılar. Varşava Vaşinqton müqaviləsinin 4-cü maddəsi üzrə məsləhətləşmələr tələb etməyə hazırlaşırdı, ictimai məkanda isə artıq 5-ci maddə ciddi şəkildə müzakirəyə çıxmışdı. Daha sonra məlum oldu ki, raket böyük ehtimalla Rusiyanın hücumunu dəf edərkən S-300 zenit-raket kompleksindən buraxılmış Ukrayna raketi olub. Böhran iki günə səngidi.
Pşevoduv dərsini hər iki tərəf yadda saxladı.
Alyans anladı ki, insidentdən sonrakı ilk saatlarda faktlar yox, versiyalar hökmranlıq edir. Moskva da eyni şeyi başa düşdü, sadəcə məsələyə qarşı tərəfdən baxdı. Təxminən dörd il sonra Polşanın baş naziri Donald Tusk Seymdə elə bir xəbərdarlıqla çıxış etdi ki, onu Qərbə qarşı çevrilmiş həmin dərsin təsviri kimi oxumaq mümkündür. Tuskun sözlərinə görə, Rusiya dronları və raketləri şərq cinahındakı bir və ya bir neçə ölkənin ərazisinə girə, hətta ziyan vura bilər, bundan sonra isə «rəsmi versiya bunun təsadüf olduğu olacaq».
Bu xəbərdarlıq Rusiya Dövlət Dumasına seçkilərin başa çatmasına bir neçə gün qalmış səsləndi. Təsadüf Avropa mətbuatında rahat bir sxem yaratdı: seçkilər bitdi, deməli, eskalasiya başlayır. Bu sxem düzgün deyil, amma tam mənasız da sayılmaz. Real təhlükə başqadır və bizcə, Avropa üçün Suvalki dəhlizi yaxınlığında tanklar barədə artıq adiləşmiş ssenaridən daha xoşagəlməzdir.
57 faiz və bir güllə belə atılmadan: 20 sentyabrda əslində nə başa çatdı...
Üçgünlük səsvermə sentyabrın 20-si axşam başa çatdı. Sentyabrın 21-i səhər, protokolların 90 faizdən çoxu emal edildikdən sonra Mərkəzi Seçki Komissiyası «Vahid Rusiya»ya partiya siyahıları üzrə 57,86 faiz verirdi. Rəsmi məlumata görə, seçici fəallığı 56,66 faiz olub ki, bu da 2016 və 2021-ci illərin göstəricilərindən yüksəkdir. Hakim partiyanın namizədləri 225 birmandatlı dairənin 208-də öndə gedirdi və yekun mandat sayı 450 yerdən 300-ü rahatlıqla keçirdi. «Yabloko» finişə çata bilmədi: Ali Məhkəmənin qərarı ilə partiya seçkidən kənarlaşdırıldı. Federal siyahının birinci nömrəsi Avropa haqqında bəyanatları çoxdan ayrıca ədəbi janra çevrilmiş Dmitri Medvedev idi.
Biz MSK-nın rəqəmlərinə sosiologiya kimi yox, siyasi sənəd kimi baxırıq. Uyğunsuzluğu lupasız da görmək mümkündür. Dövlətə məxsus VTsIOM-un exit-poll-u «Vahid Rusiya»ya 49,4 faiz, İNSOMAR isə 52,8 faiz verirdi. Hakimiyyətin əvvəldən axıra nəzarət etdiyi məsafədən elektron səsvermədə partiyanın nəticəsi 49,06 faiz oldu. Yekun nəticə Kremlin öz sorğularından 5-8,5 faiz bəndi yüksək çıxdı.
Xarici siyasət baxımından isə bu hesabın demək olar ki, heç nəyi dəyişdirmir.
Kremlə lazım olan görüntü idi: müharibə aparan ölkə sakitcə gəlib mövcud kursa səs verir. Lazım olan görüntü əldə edildi. Daxili seçki dövrü bağlandı, növbəti federal mərhələ 2030-cu il prezident seçkiləridir. İki seçki arasında üç il yarımlıq dövr var və hakimiyyət bu müddətdə siyasi itkiləri minimuma endirməklə populyar olmayan qərarlar qəbul edə bilər.
Burada bugünkü tarix istənilən proqnozdan daha çox şey deyir. Düz dörd il əvvəl, 21 sentyabr 2022-ci ildə, vahid səsvermə günündən on gün sonra Vladimir Putin qismən səfərbərlik elan etdi. Bir il əvvəl, 2021-ci ilin sentyabrında əvvəlki Duma seçkiləri keçirilmişdi, artıq noyabrda isə Ukrayna sərhədi yaxınlığında bütün Qərb paytaxtlarının kəşfiyyat xidmətlərinin danışmağa başladığı hərbi qruplaşma dayanmışdı. Dekabrın 17-də Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi ABŞ və NATO ilə müqavilə layihələrini dərc edərək faktiki olaraq alyansın 1997-ci il sərhədlərinə geri çəkilməsini tələb etdi. İki ay sonra işğal başladı.
Bu presedent tarixin mütləq təkrarlanacağını sübut etmir. O, başqa bir şeyi göstərir: seçkidən sonrakı payız Kreml üçün səsverməyə qədər siyasi qiyməti həddən artıq yüksək ola biləcək qərarları qəbul etmək üçün ənənəvi fürsət pəncərəsidir. 2026-cı ildə həmin qərarların konkret nədən ibarət olacağını açıq mənbələr əsasında heç kim bilmir. Əksini iddia edən hər kəs əslində sahib olmadığı əminliyi satır.
Söndürülməyən zavod: hərbi iqtisadiyyat əsas arqument kimi
Avropanın hərbi qərargahları MSK-nın təqviminə yox, Rusiyanın müdafiə sənayesinin istehsal qrafiklərinə baxır.
Burada mənzərə kifayət qədər aydındır. Rəsmi büdcə sənədlərinə görə, 2025-ci ildə «Milli müdafiə» bölməsi üzrə xərclər təxminən 13,5 trilyon rubl, yəni ÜDM-in təqribən 6 faizi həcmində olub. Qapalı maddələri və əlaqəli xərcləri də nəzərə alan Qərb hesablamaları isə hələ 2024-cü il üçün ÜDM-in 7 faizindən çox, təxminən 149 milyard dollarlıq göstərici verirdi. Rəqəmlər fərqlənir, amma hər ikisi artıq beşinci ildir müharibə rejimində işləyən və sürətlə dinc iqtisadiyyata qayıtmaq mexanizmi olmayan sistemi təsvir edir.
2026-cı ilin yayında Vaşinqtonun aparıcı analitik mərkəzlərindən birinin araşdırması Rusiyanın hərbi-sənaye kompleksində genişmiqyaslı yenidənqurmanı qeydə aldı: istehsal gücləri təkcə itkiləri kompensasiya etmək üçün deyil, ordunun uzunmüddətli tələbatını ödəmək məqsədilə artırılır. Məntiq sadədir və xoşagəlməzdir. Zavodlar, işə götürülmüş fəhlələr, müdafiə müəssisələrinə verilmiş kreditlər, hərbi sifarişlər hesabına böyümüş regional büdcələr öz ətalətini yaradır. Belə sistem fasiləni sevmir.
Bunun ən bariz məhsulu zərbə dronlarıdır. 7 sentyabr 2025-ci il gecəsi Rusiya Ukraynaya təxminən 810 dron buraxaraq həmin dövr üçün rekord müəyyənləşdirmişdi. 2026-cı ilin payızında isə keyfiyyət dəyişib: Tusk əvvəlki «Geran»lardan daha sürətli və daha yüksəkdə uçan reaktiv pilotsuz aparatların kütləvi istifadəsinə birbaşa istinad etdi. Polşa baş naziri siyasətçilərin adətən ucadan demədiyi bir məqamı da etiraf etdi: hətta Polşanın özü hələ bütün yeni tip təhdidlərə effektiv cavab vermək üçün kifayət qədər vasitəyə malik deyil.
Şərq cinahı üçün bu, qərar verməyə ayrılan vaxtın azalması deməkdir. Yavaş dron növbədə olan HHM heyətinə onlarla dəqiqə vaxt verir. Reaktiv dronda isə söhbət bir neçə dəqiqədən gedir, sərhədə yaxınlaşanda isə daha azından. Rəqibin qazandığı hər dəqiqə NATO-nun mahiyyət etibarilə kollektiv və buna görə də ləng olan qərar prosedurundan kəsilir.
Tusk ssenarini açıqladı. O, işğaldan daha təhlükəlidir
Polşa baş nazirinin çıxışını qəzet xülasələri ilə yox, diqqətlə oxumağa dəyər.
Tusk Polşa sərhədində Rusiya tank diviziyasından danışmırdı. O, kritik adlandırdığı gec payız və qış dövründən, eləcə də Ukraynanı dəstəkləyən ölkələrə, ilk növbədə Polşaya dron və raketlərlə hibrid zərbələrin mümkünlüyünü göstərən kəşfiyyat məlumatlarından danışırdı. Onun sözlərinə görə, Polşa xidmətləri bu ssenarini yeganə olmasa da, ən ehtimal olunan variant hesab edir. Baş nazir Ukrayna ilə sərhəd-keçid məntəqələrinə çox yaxın yerləşən obyektləri ayrıca qeyd etdi. Deputatlara belə dedi: «Biz hücumların davam edəcəyindən çıxış etməliyik».
Bu konstruksiyanın mənası coğrafiyaya baxanda aydın görünür. Qərbin Kiyevə hərbi yardımının əsas hissəsi Polşa-Ukrayna sərhədindən keçir: dəmir yolu keçidləri, avtomobil terminalları, anbarlar, Jeşuv-Yasenka hava limanı. Rusiya bu logistika zəncirinin Ukrayna hissəsinə sistemli şəkildə zərbə endirir, lokomotivlərdən anbarlara qədər. Sərhəddən yüz metr aralıdakı anbara zərbə Polşa tərəfinə də toxunarsa, Moskva birdən-birə iki qazanc əldə edir: logistika pozulur, müttəfiqlər isə bunun NATO dövlətinə hücum olub-olmadığını müəyyənləşdirmək məcburiyyətində qalırlar.
Bu ssenarinin baş məşqi artıq olub. 2025-ci il sentyabrın 9-dan 10-na keçən gecə Varşavanın rəsmi hesablamasına görə, 19 Rusiya dronu Polşa hava məkanına daxil olub. Onların bir qismini Polşa və Niderlandın F-35 qırıcıları vurub, bir aparat isə Vıriki kəndində yaşayış evinə ziyan vurub. Polşa 4-cü maddə üzrə məsləhətləşmələr tələb etdi, sentyabrın 12-də isə NATO şərq cinahında hava hücumundan müdafiəni gücləndirmək üçün «Şərq keşikçisi» əməliyyatına başladı. Rusiya Müdafiə Nazirliyi cavabında Polşa ərazisindəki obyektləri vurmağın planlaşdırılmadığını bildirdi.
Doqquz gün sonra, 19 sentyabr 2025-ci ildə üç Rusiya MiQ-31 qırıcısı Vayndlo adası yaxınlığında təxminən 12 dəqiqə Estoniyanın hava məkanında qaldı. Tallin də 4-cü maddə üzrə məsləhətləşmə tələb etdi. Moskva ümumiyyətlə pozuntu faktını inkar etdi. Ardınca naməlum dronlar Kopenhagen və Oslo hava limanlarının üzərində göründü, bir qədər sonra Danimarkanın Olborq şəhərində, oktyabrda isə Münhen hava limanı bir neçə saatlıq fəaliyyətini dayandırdı. Bu epizodların atributasiyası indiyədək açıq şəkildə yekunlaşdırılmayıb. Əslində, bütün məsələ də bundadır.
Belə hər epizod rəqibə heç bir agentura şəbəkəsi ilə satın ala bilməyəcəyin məlumat verir. Hədəfin aşkarlanmasından atəş açmaq qərarınadək neçə dəqiqə keçir? Qərarı kim verir, milli komandir, yoxsa birləşmiş komandanlıq? Varşava, Berlin, Paris, London və Vaşinqtona ortaq formul hazırlamaq üçün nə qədər vaxt lazımdır? Təxribatla silahlı hücum arasındakı hüquqi sərhəd haradan keçir? İllərlə qabağa hesablayan baş qərargah üçün bu sualların cavabı on vurulmuş drondan daha qiymətlidir.
5-ci maddə tanklar üçün yazılmışdı. Onu dronlarla sınağa çəkəcəklər
Vaşinqton müqaviləsi 1949-cu ilin aprelində imzalanıb və onun 5-ci maddəsi hücumun sərhədi keçən hərbi texnika kolonu kimi göründüyü bir dövrün məhsuludur. Alyansın 77 illik tarixində 5-ci maddə cəmi bir dəfə, 12 sentyabr 2001-ci ildə Nyu-York və Vaşinqtondakı terror aktlarından sonra işə salınıb. O vaxt hücumun kim tərəfindən törədildiyi barədə ciddi şübhə yox idi.
Alyans dünya ilə birlikdə bu mənzərənin dəyişdiyini çoxdan anlayır. 2014-cü ildə Uels sammitində müttəfiqlər kiberhücumun 5-ci maddənin tətbiqinə əsas ola biləcəyini sənədə saldılar. 2016-cı ildə Varşavada eyni yanaşma hibrid fəaliyyətlərə də şamil edildi. Amma formulun əsas məqamı həmişə açıq qaldı: qərar konkret situasiyaya uyğun və konsensusla qəbul edilir.
İlk böyük sınaq indiki müharibədən xeyli əvvəl baş vermişdi. 2007-ci ilin yazında Tallində Bürünc Əsgər abidəsinin yerinin dəyişdirilməsindən sonra Estoniya bir neçə həftə ərzində parlamentin, nazirliklərin, bankların və KİV-in saytlarına qarşı kütləvi kiberhücumları dəf etməyə çalışdı. 5-ci maddə tətbiq edilmədi. Estoniyada hücumların haradan qaynaqlandığına ciddi şübhə olmasa da, onların Rusiya dövləti ilə birbaşa əlaqəsini açıq şəkildə sübut etmək mümkün olmadı. Əsas institusional nəticə Tallində NATO-nun Kibermüdafiə Mərkəzinin yaradılması oldu. Faydalı strukturdur, amma rəqibə verilən cavab deyil.
İkinci presedent artıq birbaşa hərbi təmasla bağlıdır. 24 noyabr 2015-ci ildə Türkiyənin F-16 qırıcısı Suriya sərhədi yaxınlığında Rusiyanın Su-24 bombardmançısını vurdu. NATO fövqəladə iclas keçirdi, Ankaraya həmrəyliyini bildirdi və eyni zamanda tərəfləri deeskalasiyaya çağırdı. Müttəfiqlər həmin gün çox aydın göstərdilər ki, həmrəylik və müharibəyə hazır olmaq eyni şey deyil.
Bakıda «təsadüf» mexanizmini öz acı təcrübəmizdən yaxşı bilirik. 25 dekabr 2024-cü ildə Bakıdan Qroznıya uçan AZAL-a məxsus Embraer təyyarəsi Çeçenistan səmasında zədələndi, Xəzərin üzərindən Aktauya yönəldi və şəhər yaxınlığında qəzaya uğradı. 38 nəfər həlak oldu. İlk günlər Rusiya mənbələri quş sürüsündən, qaz balonundan danışırdı. Dekabrın 28-də Putin faciənin Rusiya hava məkanında baş verdiyinə görə üzr istədi, amma məsuliyyəti etiraf etmədi. Yalnız 2025-ci ilin oktyabrında Düşənbədə o, təyyarənin yaxınlığında Rusiya HHM raketlərinin partladığını etiraf etdi və baş verənləri texniki nasazlıqla əlaqələndirdi. Qəzadan etirafa qədər təxminən on ay keçdi və mənim qənaətimə görə, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin sərt və ardıcıl mövqeyi olmasaydı, bu etiraf ümumiyyətlə səslənməyə bilərdi.
NATO üçün bu epizod hazır modeldir. Mülki təyyarənin məhv edilməsi ilə bağlı aşkar faktı on ay mübahisələndirən dövlət Xelm yaxınlığındakı anbara düşən dronun mənşəyini də rahatlıqla şübhə altına ala bilər. Alyans da eyni şəraitdə cavab verməli olacaq: atributasiya tam deyil və hər iki istiqamətdə səhvin qiyməti böyükdür.
Kabellər, yanğınlar, spufinq: artıq gedən müharibə
Hibrid qarşıdurmanın olub-olmaması barədə mübahisə artıq bitib. Son iki ilin xronikası hipotezdən çox istintaq dosyesini xatırladır.
2024-cü ilin mayında Varşavadakı Marywilska 44 ticarət mərkəzi yandı və Polşa hökuməti sonradan bildirdi ki, yanğın Rusiya xüsusi xidmət orqanlarının sifarişi ilə törədilib. Həmin ilin yayında Leypsiq və Birmingemdə DHL logistika mərkəzlərində alışdırıcı qurğular olan bağlamalar alışdı. Qərb xüsusi xidmətləri bunu yük təyyarələrində yanğın törətmək sxeminin sınağı hesab edirdi. 25 dekabr 2024-cü ildə Finlandiya körfəzində Finlandiya ilə Estoniyanı birləşdirən Estlink 2 enerji kabeli zədələndi və Finlandiya sahil mühafizəsi Kuk adaları bayrağı altında üzən, sözdə kölgə donanması ilə əlaqələndirilən Eagle S tankerini saxladı. 2025-ci ilin yanvarında alyans sualtı infrastrukturun mühafizəsi üçün «Baltik keşikçisi» əməliyyatı ilə cavab verdi.
2025-ci ilin payızında, noyabrda Ukraynaya yük daşınan Varşava-Lyublin dəmir yolu xəttində relslər partladıldı. Tusk hadisəni diversiya adlandırdı və bildirdi ki, icraçılar, Ukrayna vətəndaşı olan iki nəfər Rusiya xidmətlərinin tapşırığı ilə işləyib və Belarusda gizlənib.
Messencerlər vasitəsilə qurulan işəgötürmə modeli atributasiyanı hüquqi baxımdan demək olar ki, mümkünsüz edir. İcraçı, çox vaxt xırda cinayət keçmişi olan və ya borca düşmüş adam, heç vaxt görmədiyi, əslində kimin üçün işlədiyini bilmədiyi anonim kuratordan tapşırıq və kriptovalyuta ilə ödəniş alır. İcraçı sifarişçini tanımır. Sifarişçi iz qoymur. Prokurorluq isə ortada bir dənə də yazılı sənəd olmayan zəncir üzrə dövlət sifarişini sübut etməyə çalışır.
Ayrı bir kateqoriya Baltik üzərində peyk naviqasiyasının boğulması və siqnalın saxtalaşdırılmasıdır. Finlandiya, Estoniya, Latviya və Litvanın aviasiya orqanları bunu illərdir qeydə alırlar.
Burada dürüstlük naminə bir düzəliş vacibdir. 31 avqust 2025-ci ildə Ursula fon der Lyayenin Bolqarıstanın Plovdiv şəhərinə uçan təyyarəsi ilə bağlı böyük səs-küyə səbəb olmuş və Rusiya GPS-spufinqi kimi təqdim edilmiş hadisə sonradan açıq uçuş monitorinqi məlumatları ilə şübhə altına alındı. Belə hallar Avropanın öz mövqeyinə zərbə vurur: sübuta yetirilməmiş hər ittihamdan Moskva daha sonra sübut olunmuş faktları gözdən salmaq üçün istifadə edir.
2026-cı ilin iyulunda NATO Rusiyanın müttəfiq və tərəfdaşlara qarşı davam edən zərərli kiberfəaliyyətini, o cümlədən dövlət strukturlarına və kritik infrastruktura hücumları rəsmi şəkildə pislədi. Avropa İttifaqının öz hibrid təhdid siyahısı var: kiberhücumlar, informasiya müdaxiləsi, diversiya və yanğınlar, sualtı kabellərin zədələnməsi, hava məkanının pozulması, miqrasiya axınlarından alət kimi istifadə. Moskva bütün bu ittihamları ardıcıl şəkildə rədd edir.
18 sentyabr 2026-cı ildə Emmanuel Makron Yelisey sarayının qorunan böhran zalında parlament partiyalarının liderlərini, 2027-ci il seçkilərində namizəd olmaq istəyən siyasətçiləri və xüsusi xidmət rəhbərlərini topladı. Görüşdən sonra o bildirdi ki, son həftələr Rusiyadan gələn hibrid təhlükə həm Avropa, həm də Fransa üçün artıb. Makron Parisin fiziki hibrid əməliyyatlarla bağlı sənədləşdirilmiş və atributasiya edilmiş faktlara malik olduğunu vurğuladı. Prezident dedi: «Hökumətə kritik infrastrukturumuzun müdafiəsi üçün plan hazırlamağı tapşırdım».
Fransa telekanallarına sızan məlumatlara görə, xüsusi xidmətlər genişmiqyaslı hücumların pik nöqtəsini 2027-ci ilin payızına gözləyir, halbuki əvvəlki qiymətləndirmələr təhlükəni 2030-cu ilə qədər uzadırdı. Bu tip sızmalara ehtiyatla yanaşıram: onlar həm xüsusi xidmətlərə, həm də Yelisey sarayına sərf edir. Amma qiymətləndirmənin birdən-birə üç il irəli çəkilməsi özü ayrıca diqqətəlayiq göstəricidir.
Kremlə niyə NATO ilə böyük müharibə lazım deyil...
İndi isə Avropa ritorikasının adətən tez-tələsik keçdiyi məsələyə baxaq.
Avqustun 30-da NATO nümayəndəsi Qərb mətbuatına açıqlamasında alyansın Rusiyanın birbaşa hücumu ilə bağlı yaxın perspektivdə təhlükə görmədiyini bildirdi, eyni zamanda Rusiyanın hibrid fəaliyyətinin artdığını qeyd etdi. Bütün sentyabr informasiya tufanında ən vacib cümlə məhz bu idi. Amma demək olar ki, heç kim onu sitat gətirmədi.
Moskvanın hesabı aydındır. Alyans üzvünə birbaşa hücum o blokla müharibə deməkdir ki, onun Avropadakı üzvləri və Kanada Ankara sammitinin bəyannaməsinə əsasən, təkcə 2025-ci ildə əsas müdafiə ehtiyaclarına yatırımları 139 milyard dollardan çox artırıb. 2026-cı il 7-8 iyul sammitində 50 milyard dollardan artıq yeni silah alışları da elan edildi. 2025-ci ilin Haaqa qərarlarına görə, müttəfiqlər 2035-ci ilədək müdafiə və təhlükəsizlik xərclərini ÜDM-in 5 faizinə çatdırmalıdır, bunun 3,5 faizi əsas hərbi xərclərin payına düşür.
2023-cü ilin aprelindən Finlandiyanın qoşulması hesabına Rusiyanın NATO ilə sərhədi 1300 kilometrdən çox uzanıb, 2024-cü ilin martında İsveç alyansa daxil olub və Baltik faktiki olaraq blokun daxili dənizinə çevrilib. Litvada Bundesverin 45-ci tank briqadası yerləşdirilir. Bu, İkinci Dünya müharibəsindən sonra Almaniyanın xaricdəki ilk daimi hərbi birləşməsidir.
Paralel olaraq Rusiya Ukraynaya qarşı böyük resurs tələb edən müharibə aparır və bu müharibə onun ordusu ilə büdcəsi üçün əsas prioritet olaraq qalır. Birinci cəbhəni bağlamadan iqtisadi baxımdan dəfələrlə güclü rəqibə qarşı ikinci cəbhə açmaq yalnız bir halda rasional görünə bilər: rəqibin cavab verməyəcəyinə tam əminlik varsa. Kreml belə əminliyə malik deyil.
Amma müharibə həddinin altında qalan alətlər var və onlar ucuzdur. Dron on minlərlə dollara başa gəlir, onu vurmaq üçün buraxılan raket isə yüz minlərlə, bəzən milyonlarla dollara. Messencer vasitəsilə işə götürülmüş yanğın törədən adama bir aylıq maaşa yaxın məbləğ kifayət edə bilər. Hər belə epizod Avropanı HHM-ə, kabellərin, dəmir yollarının, limanların və enerji şəbəkələrinin mühafizəsinə milyardlarla vəsait xərcləməyə məcbur edir. Münaqişə iqtisadiyyatı baxımından bu asimmetriya ən azı qısa müddətdə Moskvanın xeyrinə işləyir.
Üstəlik, xırda insidentlər zənciri qarşı tərəfin reaksiyasını dəqiq ölçməyə imkan verir. Anbara ziyan vuran drona alyans sadəcə bəyanatla cavab verirsə, növbəti dronu obyektə bir az da yaxın göndərmək olar. Sərt cavab gələndə isə həmişə «texniki səhv» versiyasını işə salıb heç nə itirmədən bir addım geri çəkilmək mümkündür. Klassik çəkindirmə nəzəriyyəsində buna «salamini dilimləmək taktikası» deyirlər: heç bir ayrıca dilim müharibəyə dəymir, amma bu gedişlə salami yavaş-yavaş tükənir.
Sərfəli qorxu: Avropaya gurultulu xəbərdarlıqlar niyə lazımdır...
Dürüst analiz Avropa paytaxtları üçün xoşagəlməz bir məqamı da qəbul etməlidir. Təhlükə barədə yüksək tonlu ritorika onların özlərinə də sərf edir.
Hökumətlər seçicilərə izah etməlidirlər ki, büdcə kəsiri və sosial problemlər fonunda müdafiə xərcləri niyə artır. Fransa çoxdan Maastrixt meyarındakı ÜDM-in 3 faizlik kəsir həddini aşan büdcə ilə yaşayır, qarşıda isə 2027-ci il prezident seçkiləri var. Sentyabrın 18-də Yelisey sarayındakı görüş enerji daşıyıcılarının qiymətlərinin kəskin yüksəldiyi bir vaxtda keçirilirdi. «Milli Birlik» liderləri Marin Le Pen və Jordan Bardella elə ertəsi gün öz bəyanatları ilə çıxış etdilər və xarici təhlükə sürətlə daxili siyasi mübarizənin mövzusuna çevrilir.
2025-ci ilin yekunlarına görə hərbi xərcləri ÜDM-in 4 faizini keçən və iqtisadiyyatın həcminə nisbətdə alyans daxilində ən yüksək səviyyədə qalan Polşa da bu mövzunun müttəfiqlərin gündəmində qalmasında maraqlıdır.
Ayrıca faktor Vaşinqtondur. Tramp administrasiyası avropalılardan müdafiə yükünü daha çox öz üzərlərinə götürməyi tələb edir, Pentaqonun ABŞ-ın Avropadakı hərbi mövcudluğunu yenidən nəzərdən keçirməsi isə şərq müttəfiqlərini ciddi narahat edir. Hələ 2025-ci ilin payızında amerikalılar Rumıniyadakı rotasiya qüvvələrinin sayının azaldıldığını elan etmişdilər. Ankara sammitinin yekun bəyannaməsi cəmi altı bənddən ibarət idi və ən azı son 25 ilin ən qısa sənədi sayılırdı. Orada ilk dəfə növbəti sammitin keçiriləcəyi yer də göstərilməmişdi. NATO sənədlərini peşəkar şəkildə oxuyan insanlar üçün bu, istənilən nitqdən daha gur siqnaldır.
Avropa narahatlığı eyni anda bir neçə vəzifəni yerinə yetirir: Moskvanı çəkindirir, müttəfiqləri səfərbər edir, cəmiyyəti yeni xərclərə hazırlayır və amerikalıları Avropada saxlamağa çalışır. Buradakı siyasi maraq təhlükənin özünü ləğv etmir. İstehsalçının həddindən artıq ucadan reklam etdiyi yanğın siqnalı da real tüstü görəndə işə düşə bilər.
Zəif həlqə sərhəd yox, konsensusdur
NATO-nun əsas zəif yeri Belarusla Kalininqrad vilayəti arasında uzanan təxminən 65 kilometrlik Suvalki dəhlizi deyil. O zəif yer qərarların yekdilliklə qəbul olunduğu Şimali Atlantika Şurasının zalındadır.
Otuz iki dövlət rəqibin qəsdən mübahisəli hala gətirdiyi hadisə barədə eyni siyasi nəticəyə gəlməlidir. Estoniya və ya Litva üçün öz ərazisində görünən dron ekzistensial məsələdir. Portuqaliya və ya İspaniya üçün eyni hadisə qitənin o biri başında baş verən narahatedici xəbərdir.
Daxili siyasətini Ukraynaya dəstəyə skeptik münasibət üzərində quran hökumətlər əlavə sübutlar tələb etmək, yekun bəyanatın dilini uzatmaq və öz seçicilərinə alyansın bir dənə düşmüş drona görə özünü başqasının müharibəsinə sürükləməsinə imkan verməməli olduğunu izah etmək üçün əlverişli fürsət əldə edirlər.
Bratislavadan gələn xəbərlərə görə, Slovakiyanın baş naziri Robert Fiko sentyabrın 18-də bildirib ki, Rusiya ilə müharibə olacağı halda ölkəsi NATO-ya yardım etməyəcək. Bu sözlər kontekstdən çıxarılmış olsa belə, Moskva onları heç bir qeyd-şərt olmadan eşidib.
Hibrid əməliyyatın dəyəri onun yaratdığı sualların sayındadır. Müttəfiqlər Brüsselin bağlı qapıları arxasında bu suallara nə qədər uzun cavab axtarırsa, həmin sualları yaradan tərəf onların real həmrəyliyinin dərinliyi barədə bir o qədər çox məlumat əldə edir.
Aparatı kim buraxdı?
Sübut kifayət edirmi?
5-ci maddə tətbiq olunurmu?
Hərbi cavab verilsin, yoxsa diplomatların qovulması ilə kifayətlənilsin?
Hər sual bir gün, bəzən bir həftə müzakirə deməkdir. Hər belə müzakirə həmrəyliyin sərhədlərini açıq şəkildə göstərir. Bu baxımdan Kreml üçün ideal insident o insidentdir ki, ondan sonra alyans cavab verməkdən daha çox mübahisə etsin.
Yaza qədər nə olacaq: yoxlanması mümkün dörd proqnoz
Yoxlanıla bilən proqnozları olmayan analitika publisistikaya çevrilir. Ona görə dörd qiymətləndirməni tarixləri ilə birlikdə qeyd edirik.
Birinci. 31 mart 2027-ci ilə qədər ən azı bir insident baş verəcək və həmin hadisədə Rusiya mənşəli və ya mənşəyi müəyyən edilməmiş dron, yaxud raket Polşa, Rumıniya, Slovakiya və ya Baltik ölkələrindən birinin ərazisində maddi ziyan vuracaq. Moskva ya hadisəyə aidiyyəti olmadığını deyəcək, ya da bunu Ukraynaya zərbələrlə bağlı təsadüf kimi təqdim edəcək.
İkinci. 2027-ci ilin sonunadək belə insidentlər nə qədər çox olsa da, 5-ci maddə işə salınmayacaq. 2027-ci ilin mart ayının sonunadək isə 4-cü maddə üzrə məsləhətləşmələrin ən azı bir dəfə tələb olunması ehtimalını 50 faizdən yuxarı hesab edirik.
Üçüncü. 31 dekabr 2026-cı ilədək Kreml 2022-ci il nümunəsində yeni açıq səfərbərlik dalğası elan etməyəcək. Seçkidən sonra açılan geniş imkan pəncərəsindən başqa cür istifadə olunacaq: müqaviləli hərbçi cəlbi və büdcə qərarları hesabına, yüz minlərlə kişini yenidən ölkə xaricinə göndərəcək qərar vasitəsilə yox.
Dördüncü. 1 fevral 2027-ci ilədək NATO və ya Aİ «Şərq keşikçisi» əməliyyatının genişləndirilməsini, yaxud şərq cinahında dronlarla mübarizə üçün ayrıca maliyyələşdirilən yeni mexanizmi elan edəcək. Cavab siyasi yox, müdafiə və texniki xarakter daşıyacaq.
Əgər yaza qədər birinci proqnoz doğrular, ikinci isə doğrulmazsa, deməli, bütün bu analiz səhv çıxıb və biz bunu açıq şəkildə etiraf edəcəyik.
Bizim cavabını bilmədiyimiz sual isə budur: Alyans ard-arda neçə «təsadüfü» hələ də təsadüf saymağa hazırdır?
Santimetr-santimetr yerini dəyişən xətt
Rusiyadakı seçkilər heç nəyi işə salmır. Onlar sadəcə Ukraynaya qarşı müharibənin davam etdiyi, hərbi sənayenin genişləndirilmiş rejimdə işlədiyi, Avropanın tələsik silahlandığı və Vaşinqtonla Avropa paytaxtları arasında məsuliyyət bölgüsünün açıq bazarlıq predmetinə çevrildiyi bir vaxtda daxili siyasi dövrü bağlayır.
Yaxın aylarda Rusiya ilə NATO arasında birbaşa müharibə ehtimalını açıq məlumatlar təsdiqləmir və alyansın özü də belə təhlükədən danışmır. Hibrid fəaliyyətin genişlənməsi isə kifayət qədər faktla təsdiqlənir: yanğınlar, relslərin partladılması, zədələnmiş kabellər, hava limanlarının üzərində görünən dronlar.
Bu iki fikri bir-birinə qarışdırmaq ya cəmiyyəti olmayan müharibə ilə qorxutmaq, ya da rəqib artıq işlədiyi halda insanları arxayın salmaq deməkdir.
Qarşıdakı qışın real riski zahirən kiçik görünür və məhz buna görə təhlükəlidir. Moskvaya qırmızı xətti keçmək lazım deyil. Ona hər dəfə bir az da yaxınlaşmaq, müttəfiqlərin həmin xətti əslində harada çəkdiyini və bunun barədə öz aralarında razılaşmaq üçün nə qədər vaxta ehtiyac duyduqlarını yoxlamaq kifayətdir.
Fevralın hansısa günü Xelm və ya Dorohusk yaxınlığında növbədə olan Polşa HHM operatoru ekranda şərqdən gələn və ötənilki dronlardan daha sürətli hərəkət edən bir işarə görəcək. Onun cəmi bir neçə dəqiqəsi olacaq.
Bundan sonra 32 paytaxtın hər şeyə vaxtı çatacaq. Ən vacib şeydən başqa: həmin işarənin kimə məxsus olduğu barədə tez bir zamanda razılığa gəlməyə.
Kremldə məhz bu zaman fərqinə arxalanırlar.(BakuNetwork)
