ABŞ və İsrailin İrana endirdiyi zərbələrdən sonra, nəticədə ali rəhbər Əli Xamenei, SEPAH-ın baş komandanı Məhəmməd Pakpur, Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi Əli Laricani və hakimiyyətin ən yüksək eşelonundan bir sıra fiqurların öldürülməsi fonunda çoxlarına elə gəldi ki, İslam Respublikası geri dönüşü olmayan dağılma mərhələsinə daxil olub. Üstəlik, yeni ali rəhbər Müctəba Xamenei də ictimaiyyət qarşısına çıxmadı və bu, dərhal müxtəlif söz-söhbətlərə yol açdı: ağır xəstəlikdən tutmuş saray daxilində gizli çəkişmələrə qədər.

Amma hadisələr başqa cür inkişaf etdi. İran sistemi çökmədi. O, müharibəni davam etdirir, danışıqlar aparır və yenə də həm rejimin xarici rəqiblərini, həm də ölkə daxilindəki tənqidçilərini çıxılmaz vəziyyətə salan siyasi dözümlülük nümayiş etdirir. Qarşımızda sadəcə avtoritar dövlət yoxdur. Qarşımızda qan, qorxu, dini legitimlik, paralel institutlar, nəzarət altında siyasi rəqabət və daxili zorakılığa daimi hazırlıq üzərində qurulmuş bir mexanizm dayanır.

Bu rejimin niyə kənardan sarsıdılmasının çətin, daxildən sökülməsinin isə demək olar mümkünsüz olduğunu anlamaq üçün onun yaranma tarixçəsinə qayıtmaq lazımdır. İslam Respublikası əvvəlcədən çəkilmiş plan əsasında qurulmadı. O, inqilab xaosundan, müttəfiqlərin xəyanətindən, aparat uğrunda savaşdan, sui-qəsdlərdən, terror aktlarından, təmizləmələrdən, kompromislərdən və İran adından kimin danışacağı uğrunda bitməyən mübarizədən doğdu.

Vahid planı olmayan inqilab

1978-ci ildə şah Məhəmməd Rza Pəhləvi kütləvi etirazların qarşısında çıxılmaz vəziyyətə düşərək xalqa müraciət etdi. O, repressiyalara və korrupsiyaya son qoyacağını, sosial ədaləti bərpa edəcəyini, azad seçkilər keçirəcəyini və eyni zamanda hərbi hökumət yaradıldığını elan etdi.

Bu artıq strategiya yox, gecikmiş jest idi. Həmin vaxtadək şaha etimad demək olar ki, yox olmuşdu. Millətçilər və monarxiyanın mötədil əleyhdarları generalların hakimiyyətə gətirilməsini rejimin real siyasi transformasiyaya qadir olmadığının növbəti sübutu saydılar. Solçular bunu öz şüarlarının oğurlanması və inqilab dalğasının zəiflədilməsi cəhdi kimi qəbul etdilər. Şiə ruhaniləri isə baş verənləri monarxiyanın can verən son çırpınışı hesab etdilər.

Beləcə, antişah koalisiyası formalaşdı - son dərəcə rəngarəng, daxilən ziddiyyətli, amma bir məqsəd ətrafında birləşmiş qüvvə: Pəhləvini hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq.

Bu koalisiyanın ən gur səsi və ən təşkilatlanmış fiquru ayətullah Ruhullah Xomeyni idi. O, çoxdan şah üçün sadəcə rəqib deyil, barışmaz müqavimətin rəmzinə çevrilmişdi. Xomeyninin arxasında məscidlər, dini səfərbərlik şəbəkələri və bazar dayanırdı - İran tarixində dəfələrlə siyasi mühərrik rolunu oynayan tacirlər, vasitəçilər, kiçik və orta sahibkarlar təbəqəsi. Məhz ruhanilər və bazar ittifaqı ayətullaha təkcə mənəvi deyil, maliyyə, kadr və təşkilati dayaq verirdi. Xomeyni isə həmin dövrdə Paris sürgünündə idi və faktiki olaraq inqilabi hərəkatı oradan koordinasiya edirdi.

O, hələ o vaxt müsəlman hüququ bilicisinin nəzarəti altında islam idarəçiliyi ideyasını irəli sürürdü. Amma antişah koalisiyasının bir çox iştirakçısı üçün bu ideyalar ya qeyri-müəyyən, ya da ikinci planda görünürdü. Çoxları monarxiya devriləndən sonra Xomeyninin nə qədər irəli gedəcəyini ümumiyyətlə dərk etmirdi.

Şahı sevməyən, amma bir-birini anlamayanların ittifaqı

Xomeyni tərəfdarlarından başqa, antişah koalisiyasında digər qüvvələr də vardı. Milli Cəbhə təhsilli orta təbəqənin, tələbələrin və ziyalıların bir hissəsinin maraqlarını ifadə edirdi. Bu, inqilabın ən görünən liberal-demokrat qüvvəsi idi. Onların məqsədi real hakimiyyəti parlamentə qaytarmaq, avtoritarizmi məhdudlaşdırmaq və İranı xarici təzyiqlərdən daha müstəqil etmək idi. Burada əsas fiqurlardan biri Şapur Bəxtiyar idi. O, sonradan şahın hökumətə başçılıq təklifini qəbul edərək müxalifətin bir hissəsi ilə yollarını birdəfəlik ayıracaqdı.

Onların yanında Mehdi Bazərqan, Yədulla Səhabi və Mahmud Taleqani başda olmaqla “İran Azadlıq Hərəkatı” dayanırdı. Bu siyasətçilər Milli Cəbhədən daha çox dini ictimaiyyətə yaxın idilər və dini etika ilə təmsilçi institutların birləşdiyi özünəməxsus islam demokratiyasını müdafiə edirdilər.

Solçular isə ayrıca düşərgə idi. Amma onlar da vahid blok təşkil etmirdilər. Tudə Partiyası, maoçu “Peykar”, marksist “Xalq Fədailəri”, sol-islamçı “Xalq Mücahidləri” - bunların hamısı həm ideologiya, həm təşkilati mədəniyyət, həm də ölkənin gələcəyi barədə baxışlarına görə fərqlənirdi. Bəziləri islam ritorikasına söykənən sosializm arzulayırdı. Digərləri döyüşkən avanqardın rəhbərliyi altında xalq inqilabı modeli istəyirdi. Üçüncülər isə antiimperialist cəbhə məntiqi ilə düşünürdü.

Başqa sözlə, antişah koalisiyası yalnız monarxiyanın inkarında birləşmişdi. Şah devriləndən sonra İranın necə dövlətə çevriləcəyi barədə onların nə ortaq dili, nə ortaq layihəsi, nə də ortaq gözləntisi vardı.

Bir dövlətin içində iki dövlət

İnqilab qələbə çaldıqdan sonra antişah koalisiyasının iştirakçıları hakimiyyəti bölüşməyə başladılar. Formal olaraq müvəqqəti hökumətin başına Mehdi Bazərqan gətirildi. Onun kabinetində mötədil düşərgənin nümayəndələri yer aldı - millətçilər, islam liberalı qüvvələr, inqilabı konstitusion dövlətçiliklə uzlaşdırmağa çalışan siyasətçilər.

Amma eyni vaxtda Xomeyni və onun ətrafı paralel, qeyri-rəsmi, lakin qat-qat təsirli başqa bir hakimiyyət şaqulisi qururdu.

Ruhanilərin dominant olduğu İnqilab Şurası faktiki qərarvermə mərkəzinə çevrildi. İnqilab komitələri polisi əvəz edir, narazıları susdurmaqla məşğul olurdu. İnqilab məhkəmələri sürətlə repressiyaları “qanuniləşdirir”, mürəkkəb hüquqi prosedurlara ehtiyac duymurdu. Paralel şəkildə İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu yaradıldı - birbaşa Xomeyniyə tabe olan silahlı struktur. Bu qurum köhnə ordunun və mümkün alternativ güc mərkəzlərinin qarşısına sipər kimi çıxarılmışdı.

Beləliklə, İslam Respublikasının ilk aylarından ölkədə ikiqat hakimiyyət modeli yarandı. Biri formal, hökumətçi və dövlətçi xətt idi. Digəri isə inqilabi, ideoloji və güc strukturlarına söykənən xətt. Zaman keçdikcə ikinci birincini udmağa başladı.

ABŞ səfirliyi: geri dönüşü olmayan nöqtə

Bazərqan hökuməti üçün həlledici zərbə Vaşinqtonla qeyri-rəsmi əlaqə kanalını qorumaq cəhdi oldu. 4 noyabr 1979-cu ildə o, Əlcəzairdə ABŞ prezidentinin müşaviri Zbiqnev Bjezinski ilə görüşdü. İran elitasındakı praqmatik dairələr üçün bu, məntiqli addım idi: inqilab inqilabdır, amma dövlət böyük güclərlə danışmağı bacarmalıdır.

Lakin radikallar üçün həmin görüşün fotoları kifayət etdi ki, mötədil düşərgənin siyasi edamı başlasın.

Elə həmin gün radikal tələbələr Tehrandakı ABŞ səfirliyini ələ keçirdilər və 66 nəfəri girov götürdülər. Onlar şahın təhvil verilməsini tələb edirdilər. Vaşinqton bundan imtina etdi. Xomeyninin oğlu zəbt edilmiş səfirlikdə mətbuat konfransı keçirərək bildirdi ki, tələbələrin addımını bütün İran xalqı dəstəkləyir. Xomeyni isə bunu “Amerikaya qarşı yeni inqilab” adlandırdı.

Bir neçə saat sonra Bazərqan istefa verdi. Bu, inqilabın mötədil mərhələsinin qəti sonu idi. Hakimiyyətin bütün rıçaqları İnqilab Şurasının əlinə keçdi.

Bundan sonra yeni konstitusiya üzərində iş başlandı. Müvəqqəti hökumətin hazırladığı ilkin layihə Xomeynini qane etmirdi. Orada ruhanilər üçün xüsusi status nəzərdə tutulmurdu, əsas institut isə prezidentlik idi. Onda islamçılar Ekspertlər Assambleyasını topladılar, mətni faktiki yenidən yazdılar və “vilayətül-fəqih” prinsipini təsbit etdilər - yəni dini avtoritetin dövlət üzərində ali hakimiyyəti. Bu prinsip teokratiyanı siyasi praktikadan çıxarıb konstitusion norma səviyyəsinə qaldırdı.

Xalq da artıq yenidən işlənmiş mətnə səs verdi.

Beləcə, İslam Respublikası sadəcə dini çalarları olan inqilabi hakimiyyət yox, ali siyasi legitimliyin seçki siyasətinin fövqünə çıxarıldığı sistemə çevrildi.

Respublika teokratiyanın içinə necə yerləşdirildi

1979-cu il Konstitusiyası İran sisteminin ikili mahiyyətini rəsmiləşdirdi. Bir tərəfdən ümumxalq səsverməsi ilə seçilən prezident, parlament və hökumət kimi respublika institutları mövcud idi. Digər tərəfdən onların üzərində geniş səlahiyyətlərə malik rəhbər - ali lider dayanırdı. O, güc strukturlarına nəzarət edir, əsas fiqurları təyin edir və ölkənin strateji kursunu müəyyənləşdirirdi.

Kağız üzərində bu, mürəkkəb balans kimi görünürdü. Praktikada isə xalq suverenliyinin daimi məhdudlaşdırılması üçün dövlətə yerləşdirilmiş mexanizm idi.

Çox keçmədən aydın oldu ki, belə model daxili toqquşmalar doğurmaya bilməz.

Birinci prezident və rejim daxilində ilk böyük savaş

1980-ci ildə İranda ilk prezident seçkiləri keçirildi. Böyük üstünlüklə Əbülhəsən Bənisədr qalib gəldi. O, Paris mühacirəti dövründən Xomeyninin çevrəsinə daxil idi, keçmiş iqtisadiyyat naziri idi, dünyəvi siyasətçi sayılırdı və ruhanilərdən deyildi. Üstəlik, ABŞ səfirliyinin zəbtini sərt tənqid etmişdi.

Başlanğıcda Bənisədr Xomeyninin açıq dəstəyindən yararlanırdı. Seçkidən sonra ona baş komandan səlahiyyətləri də verildi. Seçicilərin 75,6 faizi ona səs vermişdi. O da arxasında xalq dəstəyi olduğunu düşünərək özünü müstəqil güc mərkəzi kimi aparmağa başladı.

Məhz bu da onun siyasi hökmü oldu.

Parlamentə nəzarət edən İslam Respublikası Partiyası güclü prezidentlə barışmaq niyyətində deyildi. Partiyanın liderləri İran ruhaniliyinin ağır çəkili fiqurları və gələcək rejim sütunları idi - Məhəmməd Hüseyn Beheşti, Əli Əkbər Rəfsəncani, Əli Xamenei. Onlar üçün prezident simvolik fiqur olmalı idi, siyasi mərkəz yox. Bənisədr isə özünü həm xalq iradəsinin daşıyıcısı, həm də Xomeyni xəttinin şərhçisi kimi görürdü.

Toqquşma qaçılmaz idi.

İraqla müharibə başlayandan sonra Bənisədr ordunun real idarəsini ələ almağa çalışdı, amma parlament və partiya ruhaniləri onu davamlı şəkildə bloklayırdı. Hərbi uğursuzluqların məsuliyyəti də prezidentin üstünə yüklənirdi. Xomeyni zahirdə arbitr rolunu saxlayır, tərəfləri birliyə çağırırdı, amma sistem artıq parçalanmaya gedirdi.

1981-ci ilin aprelində prezidentlə baş nazir Məhəmməd Əli Rəcai arasında icra hakimiyyətinə kimin rəhbərlik etməsi barədə açıq mübahisə başladı. Konstitusiya müxtəlif yozumlara imkan verirdi. Deməli, söhbət şəxsi ambisiyadan yox, dövlət modelindən gedirdi.

İyun ayında parlament Bənisədrə impiçment proseduruna başladı, hətta bunun üçün lazım olan qaydalar proses gedə-gedə yazılırdı. Məclis onu siyasi cəhətdən səriştəsiz elan etdi, ertəsi gün isə Xomeyni vəzifədən uzaqlaşdırılması barədə fərman imzaladı. Ardınca həbs əmri verildi.

Bənisədr xalqı diktaturaya qarşı ayağa qalxmağa çağırdı. Tehranda doğrudan da etirazlar başladı. Amma rejim sonrakı onilliklərdə dəfələrlə tətbiq edəcəyi üsula əl atdı: güc. SEPAH-la toqquşmalarda onlarla insan öldürüldü, minə yaxın adam saxlanıldı. Az sonra Bənisədr gizlənməyə keçdi, sonra isə hərbi forma geyinmiş halda Fransaya qaçdı. Təyyarəni isə vaxtilə şahı ölkədən çıxarmış həmin Hərbi Hava Qüvvələri zabiti idarə edirdi.

Beləcə, İslam Respublikasının ilk ümumxalq seçkili prezidenti siyasi karyerasını mühacirətdə başa vurdu. Rejim isə vacib nəticə çıxardı: seçki legitimliyi yalnız müstəqil gücə çevrilmədiyi müddətdə qəbul edilə bilər.

Terror sistemi bərkitməyin yolu kimi 

Bənisədrin qovulmasından sonra ölkəni terror dalğası bürüdü. Məsuliyyət onunla müttəfiq sayılan sol-radikal “İran Xalq Mücahidləri Təşkilatı”nın üzərinə qoyuldu. 27 iyun 1981-ci ildə Əli Xameneiyə sui-qəsd edildi - yanında maqnitofona yerləşdirilmiş bomba partladı. O sağ qaldı, amma ağır yaralandı və sağ qolu ömürlük iflic vəziyyətində qaldı.

Ertəsi gün İslam Respublikası Partiyasının qərargahında partlayış baş verdi. Ayətullah Beheşti və yetmişdən çox yüksək vəzifəli şəxs həlak oldu. Daha iki ay sonra yeni prezident Rəcai və baş nazir də terror aktı nəticəsində öldürüldü.

Mücahidlərin məntiqi sistemi başsız qoymaq və yeni üsyan qaldırmaq idi. Amma nəticə əksinə oldu. Terror rejimi dağıtmadı, onu möhkəmləndirdi. Bu zərbələrdən sonra ruhanilər dövlət aparatına daha dərin yerləşdi, nəzarətin zəiflədilməsi barədə hər çağırış isə artıq respublikanın sağ qalmasına təhlükə kimi qəbul olunmağa başladı.

Məhz həmin qorxu, müharibə və səfərbərlik şəraitində Əli Xamenei zəif siyasətçidən tədricən rejimin simvoluna çevrilməyə başladı.

Son baş nazir və icra hakimiyyətinin mənası uğrunda uzun duel

Terror aktları və siyasi qətllərdən sonra yeni prezident Əli Xamenei oldu. Amma o dövrdə belə prezident postu hələ də nisbətən zəif, demək olar mərasim xarakterli idi. Parlament Xameneiyə baş nazir kimi Mir-Hüseyn Musəvini qəbul etdirdi - texnokrat, memarlıq təhsilli, öz siyasi üslubu və dövlət barədə ayrıca baxışı olan fiqur.

Onların qarşıdurması İranın institusional tarixində əsas epizodlardan birinə çevrildi.

İraqla müharibə şəraitində Musəvi iqtisadiyyatı sərt dövlət nəzarəti rejiminə keçirməyə başladı. O, möhtəkirliyə qarşı mübarizə aparır, dövlətin rolunu artırır, prezident nəzarətindən kənar idarəetmə mexanizmləri qururdu. Bununla da təkcə iqtisadi siyasətə yox, həm də bazarın və mühafizəkar ruhaniliyin maraqlarına toxunurdu.

1985-ci ildə ikinci müddətə seçilən Xamenei Musəvini kənarlaşdırmaq qərarına gəldi. O bildirirdi ki, xalq tərəfindən seçilən prezident dövlətin vəziyyətinə görə məsuliyyət daşıyır və buna görə hökuməti formalaşdırmaq hüququna malik olmalıdır. Tarixin ironiyası ondadır ki, az əvvəl eyni arqumentləri devrilmiş Bənisədr səsləndirirdi.

Lakin Xomeyni Musəvini müdafiə etdi. Müharibə vaxtı baş naziri dəyişmək istəmirdi. Bunu isə ona xas üsulla etdi - diplomatik, ikibaşlı, müxtəlif yozumlara açıq şəkildə. Elə bu qeyri-müəyyənlik də İslam Respublikasında ali arbitrajın siyasi üslubu idi.

Münaqişə illərlə uzandı. Yalnız 1989-cu ildə, ömrünün son həftələrində Xomeyni Konstitusiyaya yenidən baxılmasına təşəbbüs göstərdi. Baş nazir postu ləğv olundu, səlahiyyətlərinin böyük hissəsi prezidentə verildi. Amma eyni zamanda ali rəhbərin fiquru daha da gücləndirildi. Yəni sistem liberallaşmadı, sadəcə rıçaqları öz daxilində yenidən bölüşdürdü.

Musəvi tarixə İslam Respublikasının son baş naziri kimi düşdü.

Xomeynidən sonra sistem niyə dağılmadı...

1989-cu ildə Xomeyni öldü. İstənilən personalist rejim üçün qurucunun ölümü ölümcül risk anıdır. Amma İslam Respublikası bu keçidi də adladı.

Mübarizə iki müstəvidə gedirdi. Birincisi - ümumiyyətlə yeni ali rəhbər lazımdırmı, yoxsa ölkəni kollektiv orqan idarə etməlidir. İkincisi - rəhbər postunu konkret kim tutmalıdır.

Qalib Əli Xamenei oldu. Bunun üçün konstitusion meyarları dəyişmək lazım gəldi. Çünki qüvvədə olan hüquqa görə ali rəhbər yalnız böyük ayətullah ola bilərdi, Xamenei isə hətta ayətullah da deyildi. Əvvəl vəzifə adama uyğunlaşdırıldı, sonra dini rütbə vəzifəyə çatdırıldı. O, yalnız 1994-cü ildə böyük ayətullah elan edildi.

Bu tarixçə rejimin mahiyyəti barədə çox şey deyir. İranda teologiya siyasəti diktə etmir. Əksinə, lazım gələndə siyasət teologiyanı yenidən yazır.

Rəhbər olduqdan sonra Xamenei nəzarət olunan rəqabət modelini qorumağa çalışdı. O, fraksiyalar arasında mübarizəyə imkan verən, amma yalnız özü cızdığı meydan daxilində hakim rolunu oynayırdı. Bu model gözlənilməz dərəcədə dayanıqlı çıxdı: düz xətt üzrə vertikal yox, qarşılıqlı məhdudiyyətlər, ehtiyat mexanizmləri və paralel məcburetmə mərkəzləri üzərində qurulmuş çoxqatlı sistem idi.

Danışmağa icazə verən, qaydaları dəyişməyə imkan verməyən islahatlar

1997-ci ildə İran prezidenti Məhəmməd Xatəmi oldu. Onun hakimiyyətə gəlişi imkan pəncərəsinin açılması kimi qarşılandı. Xatəmi hələ prezident olmazdan əvvəl mədəniyyət naziri kimi nisbətən liberal xətti ilə tanınmışdı: senzuranı yumşaldır, mətbuat, kino və ictimai diskussiya üçün meydan açırdı.

Onun dövründə onlarla yeni nəşr yarandı və əvvəllər demək olar qadağan sayılan mövzular müzakirəyə çıxarıldı - ruhaniliyin hakimiyyət həddi, İslam Respublikasının mahiyyəti, açıq tənqidin sərhədləri. Kinematoqrafiyada da mühafizəkarları qıcıqlandıran süjetlər meydana çıxdı. “Sevgi vaxtı” filmi ətrafındakı qalmaqal mədəni savaşın yalnız bir epizodu idi. Xatəmi o zaman sənətin kilsə-ideoloji hökmə yox, öz qiymətləndirməsinə haqqı olduğunu müdafiə edirdi.

Məhz buna görə gənclər, ziyalılar və şəhər təbəqələri onda sistemin yumşaq təkamülü üçün şans gördülər.

Amma Xatəminin problemi o idi ki, o, rejimi təməlini sındırmadan islah etmək istəyirdi. İslam Respublikasının məntiqini içəridən dəyişmək istəyirdi, onun nüvəsi ilə həlledici savaşa girmədən. Nəticədə demək olar bütün institusional islahatları müqavimətlə üzləşdi. O, prezident səlahiyyətlərini ciddi şəkildə genişləndirə bilmədi, Mühafizəçilər Şurasının özbaşınalığını məhdudlaşdıra, konstitusiya normalarını güc və nəzarət strukturları üzərində real alətə çevirə bilmədi.

Bununla belə, onun dövrü cəmiyyəti dəyişdi. Qadınlar siyasətə və ictimai həyata daha görünən çıxış əldə etdilər. Gənclər siyasi iştirakın dadını hiss etdilər. Mətbuat əvvəllər verilməyən sualları verməyi öyrəndi. Məhz bu da sistemi Xatəmidən ehtiyatlandırdı.

SEPAH siyasətə tam daxil olanda

1990-cı illərin sonu İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun inkişafında dönüş nöqtəsi oldu. SEPAH artıq təkcə hərbi və ya mühafizə strukturu deyildi. O, getdikcə siyasi subyekt roluna iddia edirdi.

1998-ci ildə jurnalistlərin əlinə SEPAH komandanı Yəhya Rəhim Səfəvinin qapalı çıxışının yazısı keçdi. Orada islahatçı mətbuat və Xatəminin müttəfiqləri “Xalq Mücahidləri” ilə əlaqələndirilir, milli təhlükəsizliyə təhdid elan edilirdi. Orada qorxunc bir formul da səslənmişdi: “Birilərinin boğazını kəsməli, başqalarının dilini qoparmalıyıq. Qılınc bizim gücümüzdür”.

Sonradan SEPAH bu sitatın kontekstdən çıxarıldığını bildirdi, amma tam mətni təqdim etmədi. Daha sonra Xamenei də mətbuata təzyiqə qoşularaq qəzetləri azadlıqdan sui-istifadədə suçladı.

Xatəmi cavab zərbəsi vurmağa çalışdı. 1999-cu ilin yanvarında dissident və siyasətçilərin silsilə qətllərini araşdırmaq üçün komissiya yaratdı. Hakimiyyət təzyiqi altında xüsusi xidmət orqanları iştirakı etiraf etməyə məcbur qaldı. Bir neçə nəfər cəzalandırıldı. Amma burada da sistem yalnız bir addım geri çəkildi ki, sonra mövqelərini geri alsın. Cinayətlərin sifarişçiləri heç vaxt açıqlanmadı, iki il sonra isə hökmlər yüngülləşdirildi.

Bu, İran üçün xarakterik model idi: qismən etiraf, amma qüvvələr balansında fundamental dəyişiklik yox.

Universitet, qəzet, küçə - və icazə verilənin sərhədi

1999-cu ilin yayında “Salam” qəzeti kəşfiyyat rəsmisinin mətbuat üzərində nəzarəti sərtləşdirmək planını əks etdirən məktubunu dərc etdi. Qəzet dərhal bağlandı. Ardınca polis və SEPAH-la bağlı “Bəsic” qüvvələri tələbə müxalifətinin simvolu olan Tehran Universitetinə hücum etdi. Bu, kütləvi etirazların detonatoruna çevrildi.

Toqquşmalar universitet divarlarını aşdı. Bunlar 1979-cu il inqilabından sonrakı ən böyük etirazlar idi. Elə həmin vaxt SEPAH Xatəmiyə 24 komandanın imzaladığı məşhur məktubu göndərdi. Məna tam aydın idi: prezident böhranı boğmasa, bunu güc strukturları özü edəcək.

Xatəmi geri çəkildi. O, tələbələri dağılışmağa çağırdı və bununla onları repressiv maşınla üz-üzə qoydu. Bundan sonra prezidentin qarşısını ala bilmədiyi islahatçı mətbuatın darmadağın edilməsi başladı.

2005-ci ilə qədər onun islahatlarının böyük hissəsi ya bloklandı, ya da qismən söküldü. Amma oyatdığı ictimai enerjini yenidən arxivə qaytarmaq mümkün olmadı. Gənclər, şəhər sinifləri, qadınlar, ziyalılar - hamısı başqa cür ictimai həyatın mümkünlüyü barədə siyasi yaddaşı qorudu.

On il sonra həmin yaddaş yenidən küçələrə qayıdacaqdı.

Yaşıl Hərəkat: sistem daxilindən son böyük çağırış

2009-cu ildə keçmiş baş nazir və Xameneinin köhnə rəqibi Mir-Hüseyn Musəvi islahatçıların namizədi kimi böyük siyasətə qayıtdı. Xatəmi ona yol verdi. Onunla yanaşı başqa tanınmış islahatçı Mehdi Kərrubi də seçkiyə qatılmışdı. O, Konstitusiyaya yenidən baxılmasını, mətbuata təzyiqin azalmasını və Mühafizəçilər Şurasının səlahiyyətlərinin məhdudlaşdırılmasını tələb edirdi.

Musəvi İran siyasətində uğurlu kampaniyanın uzun müddət əsas şərti sayılan qeyri-rəsmi ali rəhbər razılığını almadı. Əksinə, Xamenei açıq şəkildə hazırkı prezident Mahmud Əhmədinejada rəğbət göstərirdi.

Buna baxmayaraq hakimiyyət Musəvini seçkiyə buraxdı. Kampaniya inqilabdan bəri ən açıq siyasi yarışa çevrildi. Plakatlar, mitinqlər, küçə təbliğatı, sosial şəbəkələr - bütün bunlar real siyasi həyat təəssüratı yaradırdı. Yaşıl rəng hərəkatın simvoluna çevrilmişdi, Musəvinin həyat yoldaşı Zəhra Rəhnəvərd isə gəncləri və qadınları kampaniyaya cəlb edərək prosesi aparat qruplarının savaşından daha böyük hadisəyə çevirdi.

Rəsmi nəticələrə görə, 12 iyun 2009-cu ildə Əhmədinejad səslərin 62 faizi ilə qalib gəldi. Xamenei nəticələri sürətlə təsdiqlədi. Amma Musəvi bunu tanımadı. Onun tərəfdarları genişmiqyaslı saxtakarlığın baş verdiyinə inanırdılar. Üç gün sonra küçələrə yüz minlərlə insan çıxdı.

Əvvəl bu, oğurlanmış seçkilərə etiraz idi. Sonra isə rejimin öz məntiqinə qarşı etiraza çevrildi.

Bir neçə günlük qarşıdurmadan sonra Xamenei yenidən rəsmi nəticələri təsdiqlədi və sonrakı etirazları öz hakimiyyətinə çağırış elan etdi. Bundan sonra SEPAH və xüsusi polis nümayişçilərə atəş açdı. Onlarla insan öldürüldü, minlərlə adam həbs edildi.

Yaşıl Hərəkat uzun prosesin kulminasiyası oldu. Cəmiyyət göstərdi ki, kütləvi səfərbərliyə qadirdir. Rejim isə daha vacib bir şeyi nümayiş etdirdi: istənilən çağırışa istənilən qiymətə cavab verməyə hazırdır və hər siyasi böhranı güc nüvəsinin daha da möhkəmlənməsi üçün bəhanəyə çevirməyi bacarır.

Nəticədə islahatçı düşərgə, demək olar, hakimiyyət institutlarından tamamilə sıxışdırıldı. Xamenei və SEPAH-ın mövqeləri isə daha da gücləndi.

Hər daxili savaş niyə sistemin qələbəsi ilə bitir...

İslam Respublikasının tarixi monolit diktatura tarixi deyil. Bu, ruhanilər tərəfindən boğulmuş demokratiyanın da hekayəsi deyil. Bu, məhdud siyasi rəqabəti özünümühafizə mexanizminə çevirməyi öyrənmiş hibrid rejimin tarixidir.

Bazərqan hökumətinin darmadağın edilməsi. Bənisədrin uzaqlaşdırılması. 1980-ci illərdə Xamenei ilə Musəvinin savaşı. Xatəmi islahatlarının boğulması. Yaşıl Hərəkatın əzilməsi. Bu böhranların hamısı zahirdə İranın gələcəyi uğrunda mübarizə idi. Amma, demək olar, hər dəfə qalib gələn konkret siyasətçi yox, sistemin özü oldu.

Onun gücü bir hakimiyyət mərkəzinə bağlanmamasındadır. Seçilən institutlar var, amma onların üstündə seçilməyənlər dayanır. Ordu var, amma paralel olaraq SEPAH da mövcuddur. Məhkəmələr var, amma inqilabi cəza məntiqi də yaşayır. Parlament var, amma parlament siyasətinin mənasını ləğv edə bilən strukturlar da mövcuddur. Prezident var, amma rəhbər də var. Seçkilər var, amma seçkiyə buraxılış filtri də var. Açıq siyasət var, amma onun sərhədlərini cəmiyyət yox, müqəddəs və güc mərkəzli üstqurum müəyyən edir.

Bu elementlərin hər biri keçmiş böhrana cavab olaraq yaranıb. Hər yeni qarşıdurma sistemi sındırmayıb, əksinə onu daha çoxqatlı, daha şübhəçi, daha sərt və daha dözümlü edib.

Qorxu, yaddaş və paralel mexanizmlər üzərində qurulan sabitlik

İran rejimi ona görə dayanıqlı deyil ki, cəmiyyət onu sevir. Ona görə də yox ki, qüsursuz səmərəlidir. O, ona görə davamlıdır ki, hakimiyyəti rəqabət aparan, amma bir-birinə bağlı institutlar arasında bölüşdürməyi bacarır, xarici təhlükə qarşısında daimi səfərbərlik yaradır, repressiyanı idarəçilik vərdişinə çevirib və kritik anda idarəni ələ alacaq orqan, struktur və ya ideoloji mərkəz həmişə tapılır.

Bu mənada İslam Respublikası zirvəsinə zərbə ilə uçurula bilən piramidaya yox, bir-birini sığortalayan düyünlər şəbəkəsinə bənzəyir. Məhz buna görə ən yüksək fiqurların sıradan çıxarılması belə avtomatik kollaps demək deyil. Sistem əvvəldən sui-qəsdləri, qiyamları, qətlləri, terroru, müharibələri, küçə üsyanlarını və elita daxilində parçalanmaları adlatmaq üçün qurulmuşdu.

Təxminən yarım əsrdir bu konstruksiya daimi siyasi fövqəladə vəziyyət rejimində formalaşıb. Buna görə bugünkü İran sadəcə teokratiya və ya sadəcə respublika deyil. Bu, böhranı normaya, münaqişəni idarə üsuluna, zorakılığı isə institusional sabitliyin mexanizmlərindən birinə çevirdiyi üçün sağ qalan rejimdir.

Və indiyədək nə xarici zərbələr, nə də daxili etirazlar bu arxitekturanı tam sındıra bilməyib. O silkələnə bilər, simaları dəyişə bilər, simvolik zirvələrini itirə bilər, amma hər dəfə yenidən əvvəlki formaya qayıdır - qəddar, mürəkkəb və öz məntiqi daxilində qorxuducu dərəcədə rasional.(BakuNetwork)