Azərbaycanda güclü yağış getdikcə adi təbiət hadisəsindən lokal fövqəladə vəziyyətə çevrilir. Bir neçə on dəqiqə ərzində küçələr su altında qalır, nəqliyyatın hərəkəti pozulur, zirzəmilər və binaların birinci mərtəbələri su ilə dolur. Kənd təsərrüfatı rayonlarında isə leysan və dolu fermerin bütün mövsüm ərzində yetişdirdiyi məhsulu bir saat içində məhv edə bilər.
Hökumət kommunal infrastrukturun yenilənməsi, su axarlarının təmizlənməsi və digər uzunmüddətli layihələrlə məşğuldur. Lakin tam işlək infrastruktur belə ekstremal yağıntıları istisna etmir və onun modernləşdirilməsi vaxt tələb edir. Buna görə başqa bir sual meydana çıxır: Azərbaycana təhlükəli bulud sistemlərini fasiləsiz izləyən və onlar zərər vurmamışdan əvvəl tədbir görən ixtisaslaşmış xidmət lazımdırmı?
Söhbət növbəti hava proqnozu verən qurumun yaradılmasından getmir. Ölkəyə meteoroloji monitorinqi, çox qısamüddətli proqnozu, ünvanlı xəbərdarlığı və texniki baxımdan mümkün olduğu hallarda dolu buludlarına aktiv təsiri birləşdirən operativ xidmət lazım ola bilər.
Proqnozla fəaliyyət arasındakı boşluq
Milli Hidrometeorologiya Xidməti artıq məlumat toplayır və təhlil edir. Azərbaycanın Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatına təqdim etdiyi materiallara əsasən, xidmətin nəzdində radarlar və avtomatik stansiyalardan daxil olan məlumatların mərkəzləşdirilmiş qaydada toplandığı situasiya mərkəzi yaradılıb. Müşahidə şəbəkəsi, o cümlədən Doppler radarlarının və radiozond sistemlərinin quraşdırılması hesabına genişləndirilir. Bu, daha dəqiq müşahidə üçün texnoloji bazanın tədricən formalaşdığını göstərir.
Lakin məlumatın mövcudluğu zərərin avtomatik olaraq azalması demək deyil. Radar ekranında təhlükəli siqnalın görünməsi ilə su basma ehtimalı olan tunelin bağlanması, texnikanın çökəklikdən çıxarılması və ya dolu əleyhinə əməliyyatın başlanması arasında əvvəlcədən müəyyən edilmiş qərarlar zənciri olmalıdır.
Hazırda güclü yağış barədə xəbərdarlıqlar çox vaxt ümumi xarakter daşıyır: ölkənin müəyyən rayonları, yağıntının təxmini davametmə müddəti və şimşək ehtimalı göstərilir. Operativ müdafiə üçün bu kifayət deyil. Kommunal xidmətlər, fermerlər, polis və əhali təhlükənin konkret harada yaranacağını, nə vaxt başlayacağını, nə qədər davam edəcəyini və hansı tədbirlərin görülməli olduğunu bilməlidirlər.
İxtisaslaşmış xidmət proqnozla praktiki reaksiya arasındakı bu boşluğu aradan qaldıra bilər.
Sovet sistemini deyil, itirilmiş funksiyanı bərpa etmək
Azərbaycanda əvvəllər mütəşəkkil doludan müdafiə sistemi mövcud olub. Ölkədə dərc edilmiş məlumatlara görə, bu sistem 1967–1991-ci illərdə fəaliyyət göstərib, daha sonra isə onun işi dayandırılıb. Sonrakı illərdə də dolu əleyhinə bölmələrin bərpası məsələsi qaldırılıb.
Lakin sovet sisteminin sadəcə bərpası səhv olardı. Ötən onilliklər ərzində meteoroloji avadanlıq, rabitə vasitələri, aviasiya təhlükəsizliyi tələbləri və atmosfer proseslərinin təhlili üsulları dəyişib. Köhnə təşkilatı deyil, itirilmiş funksiyanı — dövlətin təhlükəli hadisədən dərhal əvvəl və onun baş verdiyi vaxt fəaliyyət göstərmək qabiliyyətini bərpa etmək lazımdır.
Müasir xidmət sutka ərzində fasiləsiz işləməlidir. Onun əsasını Doppler meteoroloji radarları, avtomatik stansiyalar, ildırım detektorları və peyk müşahidələri təşkil edə bilər. Toplanan məlumatlar vahid mərkəzə daxil olmalı, mütəxəssislər isə potensial təhlükəli hər bir bulud sisteminin inkişafını izləməlidirlər.
Adi proqnoz gün ərzində havanın necə olacağı sualına cavab verir. Operativ proqnozlaşdırma — nowcasting — konkret fırtına hüceyrəsinin növbəti 15 dəqiqə, yarım saat və ya iki saat ərzində hara hərəkət edəcəyini göstərməlidir. İtkiləri məhz bu qısa müddətdə azaltmaq mümkündür.
İki təhlükə — iki fərqli reaksiya üsulu
Praktiki tədbirlər baxımından leysan və dolunu eyni kateqoriyaya aid etmək olmaz.
Konkret şəhər rayonu üzərində güclü leysan yağışını dayandırmağa və ya “dağıtmağa” imkan verən etibarlı texnologiya yoxdur. Bu halda xidmətin vəzifəsi zərbənin yerini mümkün qədər tez müəyyənləşdirmək və əvvəlcədən hazırlanmış reaksiya ssenarisini işə salmaqdır.
Subasma təhlükəsi yarandıqda siqnal avtomatik olaraq yol polisinə, Fövqəladə Hallar Nazirliyinə, kommunal müəssisələrə və yerli icra hakimiyyəti orqanlarına ötürülməlidir. Mobil nasoslar və qəza briqadaları yağış başlamamışdan əvvəl təhlükəli ərazilərə yönəldilməlidir. Tunellərdən, yeraltı keçidlərdən və çökəkliklərdən hərəkət müvəqqəti məhdudlaşdırıla bilər. Konkret məhəllələrin sürücü və sakinləri bütün Bakı və ya bütöv iqtisadi rayon üçün nəzərdə tutulan ümumi xəbərdarlıq deyil, ünvanlı bildirişlər almalıdırlar.
Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatı effektiv erkən xəbərdarlığı yalnız müşahidə və proqnozdan deyil, həmçinin aydın siqnalın yayılmasından və xəbərdarlığı alan tərəfin hərəkətə hazır olmasından ibarət sistem kimi qiymətləndirir. Xəbərdarlıq yalnız insan və ya məsul xidmət onu aldıqdan sonra nə etməli olduğunu bildiyi halda faydalıdır. Bu yanaşma ÜMT-nin “Early Warnings for All” qlobal təşəbbüsünün prinsiplərinə uyğundur.
Dolu ilə bağlı vəziyyət fərqlidir. Bir sıra ölkələrdə dolu buludlarına raketlər, aviasiya və ya reagentləri bulud sisteminə çatdıran yerüstü generatorlar vasitəsilə təsir göstərməyə çalışırlar. Nəzəriyyəyə görə, çoxlu sayda kiçik buz hissəciyinin yaranması xüsusilə iri dolunun yağması ehtimalını azalda bilər.
Lakin bu texnologiya zəmanətli nəticə vermir. Dolu əleyhinə əməliyyatın təsirini buludun təbii dəyişməsindən ayırmaq çətindir, çünki tamamilə eyni fırtına şəraitində iki paralel təcrübə aparmaq mümkün deyil.
Müasir elmi tədqiqatlar dolunun aktiv şəkildə zəiflədilməsinə dair sübutların birmənalı olmadığını və bəzi metodların təsir mexanizminin tam müəyyənləşdirilmədiyini göstərir. Məsələn, fazalı radarların tətbiqinə dair araşdırmada müdaxilənin nəticəsini dəqiq ölçəməyə imkan verən müşahidələrin çatışmazlığı qeyd olunur.
Deməli, yeni xidmət “buludları dağıtmağı” vəd etməməlidir. Onun vəzifəsi daha məhdud və real olmalıdır: uyğun meteoroloji şəraitdə dolu dənələrinin ölçüsünü və mümkün zərərin ağırlığını azaltmağa çalışmaq, eyni zamanda hər əməliyyatın nəticələrini qeydə almaq.
Qonşu ölkələrin təcrübəsi
Azərbaycana ən yaxın nümunə Gürcüstandır. 2015-ci ildə Kaxetidə meteoroloji radar, mərkəzləşdirilmiş idarəetmə və onlarla avtomatlaşdırılmış raket qurğusundan ibarət dolu əleyhinə sistem bərpa edildi. Kaxetinin seçilməsi təsadüfi deyildi: bu, üzümçülüyün və digər yüksək dəyərli kənd təsərrüfatı sahələrinin cəmləşdiyi bölgədir. Bir güclü dolu hadisəsi burada böyük iqtisadi itkilərə səbəb ola bilər.
Gürcüstan modeli göstərir ki, doludan müdafiəni ayrı-ayrı fermerlərin istifadə etdiyi pərakəndə qurğular toplusu deyil, vahid mərkəzdən idarə olunan əməliyyat kimi təşkil etmək mümkündür. Bununla belə, sistem operatorunun açıqladığı yüksək effektivlik göstəricilərini müstəqil elmi qiymətləndirmənin nəticələrindən fərqləndirmək lazımdır.
Ermənistanın təcrübəsi isə xəbərdarlıq rolunu oynayır. Ölkədə yüzlərlə yerüstü dolu əleyhinə stansiya quraşdırılıb, lakin onların effektivliyi mübahisə mövzusu olaraq qalır. Ermənistan baş nazirinin sədrliyi ilə 2025-ci ilin iyununda keçirilmiş müşavirədə təqdim olunan araşdırmaların nəticələrinə görə, istifadə edilən qazgenerator qurğularının kifayət qədər elmi əsaslandırması yoxdur. Hakimiyyət dolu əleyhinə torları və sığortanı məhsulun qorunmasının daha effektiv vasitələri kimi göstərib.
Bu, Azərbaycanın aktiv təsirdən imtina etməli olduğu anlamına gəlmir. Nəticə başqadır: pilot layihə, elmi yoxlama və nəticələrin nəzarət əraziləri ilə müqayisəsi aparılmadan minlərlə qurğu almaq olmaz.
Azərbaycan xidməti necə işləyə bilər?
Optimal variant tamamilə müstəqil bürokratik struktur deyil, aydın səlahiyyətlərə malik milli operativ mərkəz ola bilər. Bu mərkəz hidrometeorologiya xidmətinin müşahidə şəbəkəsindən istifadə etməli, eyni zamanda Fövqəladə Hallar Nazirliyi, yol polisi, yerli icra hakimiyyəti orqanları, su təsərrüfatı xidmətləri və Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi ilə birbaşa qarşılıqlı fəaliyyət protokollarına malik olmalıdır.
Mərkəzin işi dörd təhlükə səviyyəsi əsasında qurula bilər:
yaşıl səviyyə — atmosfer şəraitinin adi monitorinqi;
sarı səviyyə — potensial təhlükəli bulud sisteminin formalaşması;
narıncı səviyyə — konkret ərazidə leysan və ya dolu ehtimalının yüksək olması;
qırmızı səviyyə — müdafiə tədbirlərinin dərhal başlanması.
Hər bir səviyyə yeni müzakirəni deyil, əvvəlcədən təsdiqlənmiş tədbirlər siyahısını işə salmalıdır. Narıncı xəbərdarlıq zamanı fermer risk zonasının koordinatlarını və dolunun gözlənilən vaxtını almalıdır. Kommunal xidmətlər personalı, nasosları və digər texnikanı hazır vəziyyətə gətirməlidirlər.
Qırmızı səviyyədə təhlükəli yol sahələri bağlanmalı, mobil qruplar fəaliyyətə başlamalı, müvafiq icazə və münasib meteoroloji şərait olduqda isə dolu əleyhinə bölmə əməliyyata başlamalıdır.
Belə sistem mobil operatorlarla inteqrasiya edilməlidir. Xəbərdarlıqlar əvvəlcədən abunə tələb edilmədən təhlükəli zonada yerləşən bütün telefonlara göndərilməlidir. Bildiriş qısa və aydın olmalıdır: təhlükənin yeri və vaxtı, onun xarakteri və insanların görməli olduğu tədbir.
Pilot layihədən başlamaq
Bir dəfəyə ümummilli raket sisteminin yaradılması bahalı və elmi baxımdan riskli qərar olardı. Dolu hadisələrinin tez-tez baş verdiyi və məhsulun yüksək dəyərə malik olduğu bir kənd təsərrüfatı rayonunu seçmək daha məqsədəuyğundur.
Seçim zamanı bağların və üzüm plantasiyalarının sahəsi, dolu hadisələrinin statistikası, əvvəlki itkilərin həcmi və radiolokasiya örtüyünün keyfiyyəti nəzərə alınmalıdır.
Pilot layihəyə radar müşahidəsi, dolu təhlükəsi yaradan buludların avtomatik müəyyənləşdirilməsi, regional idarəetmə məntəqəsi və icazə verilmiş təsir vasitələrindən biri daxil edilməlidir. Nəticələrin qiymətləndirilməsi üçün qonşu və müqayisə edilə bilən ərazi nəzarət zonası kimi istifadə oluna bilər.
Leysanlarla bağlı ayrıca pilot layihə Bakı və ya müntəzəm olaraq su basan sahələri olan başqa şəhərdə həyata keçirilə bilər. Burada buludlara təsir deyil, bütün reaksiya zəncirinin sürəti yoxlanılmalıdır: təhlükənin aşkarlanması, proqnozun dəqiqliyi, xəbərdarlığın ötürülməsi, texnikanın hazırlanması, hərəkətin məhdudlaşdırılması və sakinlərin məlumatlandırılması.
Nəticələr ölçülə bilən göstəricilər əsasında qiymətləndirilməlidir: xəbərdarlıqların dəqiqliyi, buraxılmış və yanlış həyəcanların sayı, dövlət qurumlarının reaksiya müddəti, dolu dənələrinin ölçüsü, zədələnmiş əkin sahəsi və qarşısı alınmış zərərin ehtimal edilən dəyəri. Hesabatlar hər mövsümdən sonra dərc edilməlidir.
Hərəkətsizliyin qiyməti
Əsas maneə radarların və ya reagentlərin qiyməti deyil, qurumlararası parçalanma ola bilər. Meteoroloqlar atmosferi müşahidə edir, FHN nəticələrə reaksiya verir, yerli hakimiyyət orqanları ərazilərə, kommunal strukturlar suötürməyə, aqrar qurumlar isə fermerlərin vəziyyətinə cavabdehdirlər. Lakin fırtına buludu qurumlararası yazışmalardan daha sürətlə inkişaf edir.
İxtisaslaşmış xidmət yalnız bütün iştirakçıların əvvəlcədən razılaşdırılmış tədbirlərini işə salmaq hüququna malik olduğu halda məna daşıyacaq. Əks halda yeni mərkəz vaxtında verilən, lakin müdafiə tədbirlərinə çevrilməyən proqnozların daha bir mənbəyinə çevrilə bilər.
Azərbaycan leysanları və dolunu aradan qaldıra bilməz. Ölkə dövlət siyasətini hava şəraitinin tam idarə olunması vədi üzərində də qurmamalıdır. Lakin təhlükənin aşkarlanması ilə tədbirlərin başlanması arasındakı müddəti bir neçə saatdan bir neçə dəqiqəyə endirmək mümkündür.
Yeni xidmətin praktiki mahiyyəti məhz həmin dəqiqələrdədir: insanları və avtomobilləri təhlükəli zonadan çıxarmaq, nasosları hazırlamaq, fermerləri xəbərdar etmək və elmi cəhətdən yoxlanılmış texnologiya imkan verdiyi halda dolunun dağıdıcı gücünü azaltmaq.
Belə sistem təbiət hadisələrinə qarşı mübarizənin bahalı rəmzi kimi deyil, zərərin azaldılması üçün ölçülə, yoxlanıla və ictimaiyyət qarşısında hesabatı verilə bilən şəffaf mexanizm kimi yaradılmalıdır.
Turan Analitik Xidməti
Qeyd: Başlıqdakı şəkil Sİ tərəfindən yaradılıb
