Hörmüz boğazı bağlıdır, dəniz blokadası yenidən işə salınıb, ABŞ prezidenti isə Vaşinqtonun yarım əsrdir Fars körfəzində ən etibarlı vasitəçisi adlandırdığı Omanı bombalamaqla hədələyir. Dünya iqtisadiyyatına sutkada təxminən 17 milyon barellik tranzit itkisi bahasına başa gələn diplomatik fiaskonun anatomiyası.
2026-cı il iyunun 17-də Emmanuel Makronun ABŞ müstəqilliyinin 250 illiyi münasibətilə Versal sarayında təşkil etdiyi şam yeməyi zamanı Donald Tramp İran İslam Respublikası ilə qarşılıqlı anlaşma memorandumuna imza atdı. Səhnə qüsursuz qurulmuşdu: fransalı ev sahibi, vasitəçi və həmmüəllif qismində Pakistanın baş naziri, Tehrandan sənədi məsafədən təsdiqləyən İran prezidenti Məsud Pezeşkian. Ağ Ev fevralın 28-də başlayan müharibənin sonunun başlandığınıı elan etdi.
Düz altmış gün sonra, avqustun 17-də tərəflərin özlərinə ayırdığı vaxt pəncərəsi bağlandı. Bu müddətdə nüvə proqramı üzrə detallı danışıqlar bir dəfə də olsun başlamadı. Mayın sonunda götürülmüş İran limanlarının dəniz blokadası iyulun 14-dən yenidən bərpa edildi. Müharibədən əvvəl dünya neft ticarətinin təxminən beşdə birinin keçdiyi Hörmüz boğazı yenə faktiki olaraq qapadılıb: gəmi izləmə sistemlərinin məlumatına görə, avqustun bəzi günlərində boğazdan cəmi on gəmi keçib. Halbuki müharibədən əvvəl gündəlik norma 88-130 gəmi idi.
Administrasiya öz memorandumunun bir neçə əsas müddəasından açıq şəkildə geri çəkildi. Söhbət İranın bərpası üçün ən azı 300 milyard dollarlıq fondun yaradılmasından, İran neftinin dərhal satışına imkan verəcək sanksiya istisnalarından və naviqasiya rejimi ilə bağlı İran-Oman dialoqundan gedir.
Son nöqtəni isə bazar ertəsi Tramp qoydu. Fox News-a müsahibəsində o, Oman Hörmüz məsələsinə “qarışacağı” təqdirdə ölkəyə hərbi zərbə endiriləcəyi ilə hədələdi. Formal olaraq Oman ABŞ-ın Körfəzdə təhlükəsizlik tərəfdaşı olaraq qalır. Reallıqda isə boğazla bağlı heç olmasa hansısa danışıqların hazırda getdiyi yeganə meydandır.
Bu fiasko təsadüfi deyildi. Versal sənədinin konstruksiyası onu elə ilk gündən icrası mümkünsüz sənədə çevirmişdi.
Tərsinə yazılmış memorandum
Amerika mediasının ertəsi gün açıqladığı Versal mətninin 14 bəndi gələcək öhdəliklərin müqabilində əvvəlcədən verilmiş avansların siyahısını xatırladır.
Dördüncü bənd ABŞ-ı dərhal dəniz blokadasını yumşaltmağa başlamağa, 30 gün ərzində onu tam dayandırmağa, yekun razılaşma əldə edildikdən sonra isə qüvvələrini İran sahillərindən geri çəkməyə məcbur edirdi. Beşinci bənd İrandan 60 gün ərzində kommersiya gəmilərinin heç bir ödəniş tutulmadan təhlükəsiz keçidini təmin etməyi tələb edirdi.
Altıncı bənd Vaşinqtonun regional tərəfdaşlarla birlikdə İranın bərpası və iqtisadi inkişafı üçün həcmi ən azı 300 milyard dollar olan plan hazırlamaq öhdəliyini təsbit edirdi. Üstəlik, icra mexanizmi də həmin 60 gün ərzində razılaşdırılmalı idi. Yeddinci bənd bütün növ sanksiyaların, o cümlədən BMT Təhlükəsizlik Şurasının və MAQATE Rəhbərlər Şurasının qərarları ilə tətbiq edilən məhdudiyyətlərin ləğvini nəzərdə tuturdu.
Bunun əvəzində Tehran nüvə silahı yaratmaq niyyətindən imtinasını bir daha təsdiqləyir və yüksək zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarının zənginlik dərəcəsinin azaldılması prosesini MAQATE-nin monitorinqinə açmağa razılaşırdı.
Asimmetriya göz qabağındadır. Amerikanın bütün güzəştləri konkret idi, tarixləri müəyyənləşdirilmişdi və imza atılan kimi qüvvəyə minirdi. İranın öhdəlikləri isə deklarativ xarakter daşıyır və yoxlanmalı idi. Problem ondadır ki, bu yoxlamanı aparacaq mexanizm yox idi.
Agentliyin müfəttişləri hələ 2025-ci ildə İrandan çıxarılmışdı. MAQATE iyun hesabatında açıq şəkildə etiraf edirdi ki, İranın zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarının nə həcmi, nə tərkibi, nə də harada saxlanması barədə məlumat verə bilmir.
Söhbət giriş imkanının itirilməsindən əvvəl qeydə alınmış göstəricilərdən gedir: 60 faizə qədər zənginləşdirilmiş təxminən 440 kiloqram uran heksaflüorid və 20 faizə qədər zənginləşdirilmiş təxminən 184 kiloqram material. Abbas Əraqçi mart ayında bu materialın dağıdılmış obyektlərin xarabalıqları altında qaldığını deyirdi. Bu iddianı yoxlamaq isə heç kimin imkanında deyil.
Danışıqların bütün məntiqi alt-üst edilmişdi. Vaşinqton təzyiq rıçaqlarını, blokadanı, sanksiya rejimini, dondurulmuş aktivlərin açılması perspektivini özünün belə icrasını yoxlaya bilmədiyi vədlərlə dəyişmişdi.
Respublikaçı senator Rocer Uiker artıq iyunun 18-də açıq şəkildə bəyan etmişdi ki, memorandum Konqresdə “Epic Fury” əməliyyatı adlandırılan kampaniyanın hərbi nailiyyətlərini havaya sovurur və prezidentin özünün elan etdiyi məqsədlərlə ziddiyyət təşkil edir.
2015-ci il Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planı ilə müqayisə respublikaçının dilindən ittiham hökmü kimi səsləndi. Uikerin sözlərinə görə, Versalda söhbət gedən 300 milyard dolların fonunda Obama dövrü razılaşmasının “ödənişləri” xırda pul təsiri bağışlayır.
Sonrası əvvəlcədən görünürdü. Sənəd imzalanandan cəmi bir gün sonra Tramp Truth Social-da 300 milyard dollar barədə xəbərləri demokratların təbliğatı elan etdi. Vitse-prezident Cey Di Vens isə pulu Körfəzin ərəb monarxiyalarının verəcəyini bildirdi.
Həmin monarxiyaların heç biri belə bir öhdəliyi açıq şəkildə üzərinə götürməmişdi.
Bir sutka əvvəl imzalanmış sənəd öz müəlliflərinin gözü qarşısında dağılmağa başlamışdı.
Kranın başında əslində kim dayanır
Tehran müharibənin ilk həftələrindən bir strateji nəticə çıxardı və bu nəticə doğru çıxdı: Amerika Hərbi Hava Qüvvələri ilə döyüşmək mənasızdır, dünya fraxt bazarı ilə savaşmaq isə sərfəlidir.
Avqusta gəlib çatanda İran strategiyası artıq tamamilə hərbi mahiyyətini itirmiş, tarif strategiyasına çevrilmişdi. İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu dəniz döyüşündə qələbə qazanmağa çalışmır.
Keşikçilər gəmi yollarını minalayır, ticarət gəmilərini yoxlayır və onlara hücum edir, müəyyən ölkələrin tankerlərini seçmə qaydada öz ərazi sularından buraxır, gəmiçiliyin İranın müəyyən etdiyi marşrut və protokollarla həyata keçirilməsini tələb edirlər.
Bu konstruksiyanın məntiqi sonluğu keçid haqqıdır.
Hüquqi baxımdan bu modelin dayağı yoxdur. Hörmüz boğazına tranzit keçid rejimi şamil edilir. Beynəlxalq dəniz hüququ bu tip boğazlardan keçidə görə rüsum tutulmasına imkan vermir. Versal mətnində İranla Oman arasında gələcək razılaşmaların tətbiq edilən beynəlxalq hüquqa uyğun olması tələbi də məhz buna görə ayrıca qeyd edilmişdi.
Siyasi baxımdan isə tarif modeli Tehrana döyüş meydanında itirdiyini geri qaytarır: nə raket, nə də nüvə başlığı tələb edən, daimi və yenilənə bilən təsir aləti.
Avqustun 8-də İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası boğazın açılması üçün şərtlərini açıqladı. Siyahı maksimum tələblər paketindən ibarət idi: Amerikanın dəniz blokadasının aradan qaldırılması, sanksiyaların ləğvi, dondurulmuş aktivlərin açılması, müharibənin dayandırılması və vurulmuş zərərin ödənilməsi.
“Amerika davranışını düzəltməyincə boğaz açılmayacaq” məzmunlu formul dövlət mediasında geniş tirajlandı. Ali rəhbərin hərbi müşaviri Möhsün Rezai aktivlərlə bağlı konkret rəqəm də səsləndirdi: 24 milyard dollar.
Xarici işlər nazirinin müavini Kazım Qəribabadi isə avqustun ortalarında doktrinanı açıq şəkildə ifadə etdi: boğaz İranındır, İranın əmri ilə açılır və İranın əmri ilə bağlanır.
Vaşinqtonun israrla qiymətləndirmədiyi əsas məqam da budur: sadalanan tələblər klassik mənada danışıqlar mövqeyi deyil.
Əraqçi avqustun 9-da açıq demişdi ki, Tehranla Vaşinqton arasında heç bir danışıq yoxdur, vasitəçilər yalnız onları yenidən başlatmağın yolunu axtarırlar.
İran bazarlıq etmir. İran hesabı masaya qoyur və qarşı tərəf üçün gözləməyin qiyməti güzəştin qiymətindən baha olana qədər gözləyir.
Oman tələsi
Trampın Maskata ünvanladığı hədə son həftələrin ən bariz səhvidir.
Oman onilliklər ərzində heç kimin görə bilmədiyi işi görüb: Vaşinqtonla Tehran arasında qapalı rabitə kanalı funksiyasını yerinə yetirib. Vaxtilə Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planına aparan təmaslar da Oman kanalları vasitəsilə qurulmuşdu.
Coğrafiya da öz sözünü deyir. Sultanlıq boğazın cənub sahilinə nəzarət edir və onun iştirakı olmadan işlək gəmiçilik mexanizmi qurmaq fiziki baxımdan mümkün deyil.
Avqustun 8-də Əraqçi İranın boğazda hərəkət qaydaları ilə bağlı Omanla razılaşmaya çox yaxın olduğunu bildirdi. Sultanlığın Xarici İşlər Nazirliyi danışıqları “müsbət və konstruktiv” adlandırdı, eyni zamanda gəmilərə davam edən hücumları pislədi, amma günahkar tərəfin adını çəkmədi.
Avqustun 15-də İranın Mehr agentliyi tərəflərin trafik sxemi üzrə razılığa gəldiyini yazdı. Birgə bəyanatın son detalları üzərində iş gedirdi.
ABŞ bu danışıqlarda iştirak etmir.
Ağ Evin reaksiyası isə hədə-qorxu ilə məhdudlaşdı.
Fox News müxbiri Trey Yinqsta telefonla müsahibəsində prezident bildirdi ki, Oman qarşıya çıxarsa, “bombalanacaq”. Tramp burada nalayiq ifadə də işlətmişdi. Telekanal müsahibənin audioyazısını yayımlamadı.
Daha sonra Oval kabinetdə jurnalistlərin suallarını cavablandıran Tramp Maskatın “özünü yaxşı aparmadığını” və onunla “işi həll etməyin çətin olmayacağını” təkrarladı.
Presedent də var idi. Mayda kabinet iclasında oxşar ifadə artıq səsləndirilmişdi.
Strateji nəticə isə verilən hədənin məqsədinin tam əksinə işləyir.
Hərbi zərbə təhdidi altında vasitəçilikdən sıxışdırılıb çıxarılan Oman İranla mümkün razılaşmada Amerika maraqlarını nəzərə almaq üçün stimulunu itirir.
Tehran isə bütün Körfəz üçün hazır təbliğat arqumenti əldə edir: Vaşinqton boğazı açmağa çalışan ərəb müttəfiqini bombalamaqla hədələyir, halbuki həmin boğazın açılması Amerikanın özünün əsas məqsədi elan olunub.
Daxili siyasi hesab da özünü çox gözlətmədi. Demokrat senator Tim Keyn bildirdi ki, Senat avqust tətilindən qayıdan kimi Omana qarşı hərbi əməliyyatları qadağan edən qətnamə təqdim edəcək.
Tramp ayrıca açıq şəkildə belə bir fikir də səsləndirib ki, İran üzərində qələbədən sonra Hörmüz boğazını ABŞ ərazisi elan edəcək.
Körfəz monarxiyalarının qulağında bu sözlər təhlükəsizlik zəmanəti kimi yox, yeni təhlükə mənbəyinin təsviri kimi səslənir.
Səksən səkkiz dollar seçki bülleteni kimi
Müharibənin iqtisadiyyatı artıq xarici siyasət mövzusu olmaqdan çıxıb, daxili siyasət probleminə çevrilib.
ABŞ Energetika İnformasiya Administrasiyasının avqustun 11-də yaydığı hesabat böhranın miqyasını rəqəmlərlə aydın göstərir.
2026-cı ilin ikinci rübündə Hörmüz boğazından xam neft və maye karbohidrogen tranziti sutkada orta hesabla 4,9 milyon barel olub. 2025-ci ilin dördüncü rübündə isə bu göstərici 21,6 milyon barel idi.
Regionda hasilat itkisi iyulda sutkada 5,5 milyon barel səviyyəsində qiymətləndirilirdi. Yaxın Şərqdə neft hasilatının müharibədən əvvəlki səviyyələrə yaxın həddə qayıtması ən yaxşı halda 2027-ci ilin əvvəlinə proqnozlaşdırılır. Gələn ilin sonunadək isə sutkada təxminən 0,6 milyon barellik xroniki kəsirin qalacağı gözlənilir.
Qiymət qrafiki sanki diplomatiyanın kardiogramıdır.
İyulun 2-də Versal nikbinliyinin dalğasında Brent neftinin qiyməti bir barel üçün 69 dollara qədər geriləmişdi. İyulun 23-də tankerlərə hücumlar yenidən başlayandan və Bab əl-Məndəb istiqamətində Səudiyyə ixracına təhlükə yarandıqdan sonra qiymət 105 dollara çatdı.
Avqustun ortalarında etalon neft növü 87-91 dollar diapazonunda satılırdı. Bu, müharibədən əvvəlki səviyyədən təxminən dörddə bir yüksəkdir.
EIA üçüncü rüb üzrə Brent-in orta qiymət proqnozunu 85 dollara qaldırdı. Bu da iyul proqnozundan 11 dollar çoxdur.
Müharibənin qiymət siyahısı təkcə birjadakı kotirovkalardan ibarət deyil.
Boğazdan keçid üçün müharibə risklərinə qarşı sığorta tarifləri müharibədən əvvəlki dövrlə müqayisədə dəfələrlə artıb. Qarşılıqlı məsuliyyət sığortası klublarının bir qismi isə ümumiyyətlə təminatı dayandırıb.
Nəticədə gəmi sahibləri üçün əsas məhdudiyyət fiziki təhlükənin özü yox, məhz sığorta məsələsi olub.
Tankerlərin bir qismi transponderlərini söndürərək hərəkət edir. Buna görə real trafik görünən rəqəmlərdən yüksək ola bilər. Bu vəziyyət həm blokadadan yan keçərək neft satan Tehranı, həm də təzyiq mexanizminin işlədiyini göstərmək istəyən Ağ Evi eyni dərəcədə qane edir.
Dünyanın iri konteyner operatorları Maersk, MSC, CMA CGM və Hapag-Lloyd tranziti hələ müharibənin ilk günlərində dayandırmışdı. Yüzlərlə tanker boğazdan keçmək əvəzinə onun girişində lövbər atmışdı.
Konvoylar hərbi müşayiətlə hərəkət edir. Bu faktın özü danışıqların nəticəsindən asılı olmayaraq bazarın bütün iştirakçıları üçün logistikanın bahalaşması deməkdir.
Amerikalı seçici üçün bütün bunların yekunda çevrildiyi cəmi bir ölçülə bilən rəqəm var: yanacaqdoldurma məntəqəsində benzinin qiyməti.
Marist Universitetinin İctimai Rəy İnstitutunun direktoru Li Mirinqoff siyasi mexanizmi dəqiq ifadə edib: seçicinin şüurunda müharibə iqtisadiyyatla birləşib, boğazın bağlanması yanacağın qiymətini qaldırıb və nəticədə üç suala birdən aydın cavab yoxdur: “Niyə girdik?”, “İşlər necə gedir?”, “Buradan necə çıxacağıq?”.
Sosiologiya Tramp üçün ən ağrılı nöqtədə, öz partiyasının daxilində aşınmanı qeydə alır.
Ötən həftə açıqlanan Economist-YouGov sorğusuna görə, prezidentin respublikaçılar arasındakı reytinqi 79 faizə düşüb. Bu, ikinci prezidentlik müddətinin ən aşağı göstəricisidir və hakimiyyət müddətinin əvvəlindən 15 faiz bəndi azdır.
Trampın fəaliyyətini “qətiyyətlə dəstəkləyən” respublikaçıların payı 68 faizdən 48 faizə çöküb.
Washington Post-Ipsos-un iyul ölçümündə amerikalıların cəmi 15 faizi prezidentin fəaliyyətini qəti şəkildə dəstəkləyib. Bu sorğu seriyasında ilk dəfə olaraq Tramp tərəfdarlarının yarıdan xeyli çoxu onu yalnız qismən dəstəklədiyini bildirib.
Memorandumun müddəti bitəndə Konqresə nəzarətin taleyini həll edəcək aralıq seçkilərinə cəmi 78 gün qalırdı.
Respublikaçıların hər iki palatadakı çoxluğu minimaldır.
Prezidentin özü isə vaxt təzyiqi altında olduğunu açıq şəkildə inkar edir. Fox News-a müsahibəsində Tramp bildirib ki, onun heç bir qrafiki yoxdur, tələsmək fikrində deyil və aralıq seçkilərinin hesablamalarına aidiyyəti yoxdur.
Bu bəyanatın maraqlı tərəfi odur ki, onu Trampın öz partiyasının davranışı təkzib edir.
İtkiləri hesablayan Konqres
Fevralın sonundan iyulun sonunadək müharibədə ABŞ Silahlı Qüvvələrinin 18 hərbçisi həlak olub. Onlardan dördü yalnız iyulun 17-dən sonrakı bir həftə ərzində həyatını itirib.
Pentaqonun məlumatına görə, yaralıların sayı 500-ə yaxınlaşırdı. Onların təxminən 100-ü iyulun cəmi iki həftəsinin payına düşüb.
USS Abraham Lincoln aviadaşıyıcısı avqusta qədər San Dieqodan yola düşdüyü gündən etibarən artıq 250 gündən çox idi ki, yerləşdirmədə qalırdı. Təchizatın tükənməsi və ekipajın mənəvi durumunun zəifləməsi barədə xəbərləri prezident “feyk” adlandırmışdı.
Konqres müharibə səlahiyyətləri məsələsini on dəfə səsə qoyub.
İyunun 3-də Nümayəndələr Palatası qətnaməni 215 səs lehinə, 208 səs əleyhinə olmaqla qəbul etdi. Dörd respublikaçı demokratlara qoşuldu.
İyunun 24-də Senat analoji tədbiri 50 səsə qarşı 48 səslə təsdiqlədi.
Bir ay sonra, iyulun 23-də Nümayəndələr Palatası yenidən səsvermə keçirdi. Nəticə 214-208 oldu. Yenə eyni dörd respublikaçı - Uorren Devidson, Brayan Fitspatrik, Tom Barret və Tomas Massi demokratların mövqeyini dəstəklədi.
Həmin gün Senatdakı qətnamə 47 səsə qarşı 49 səslə bloklandı.
Bu qərarların hüquqi qüvvəsi yoxdur. Administrasiya isə ümumiyyətlə Müharibə Səlahiyyətləri Aktının konstitusiyaya uyğunluğunu mübahisələndirir.
Amma siyasi məna başqadır.
Səsvermələr göstərir ki, “sonsuz müharibələrə son qoymaq” şüarını öz elektoral fundamentinə çevirmiş partiyada çat əmələ gəlib. Üstəlik, bu parçalanma açıq, adbaad və seçki ilində baş verir.
Nümayəndələr Palatasının Xarici İşlər Komitəsinin respublikaçı sədri Brayan Mast iyul debatlarında həlak olmuş hərbçilərin fotolarını zalda nümayiş etdirirdi.
Palatada bu mövzunun əsas təşəbbüskarlarından olan demokrat Pramila Cayapal kampaniyanı aydın missiyası, strategiyası və son məqsədi olmayan müharibə kimi xarakterizə edirdi.
Formal baxımdan bunlar partiya ritorikasıdır.
Mahiyyət isə daha ağırdır: tərəflərdən heç biri qələbənin konkret meyarını göstərə bilmədi.
Xameneisiz Tehran
İqtisadi boğmanın İran sistemini sındıracağına dair hesablamalar müharibənin ilk günlərində baş vermiş struktur dəyişikliklə toqquşur.
Əli Xamenei kampaniyanın ilk günü, fevralın 28-də öldürüldü. Martda onun oğlu Müctəba Xamenei ali rəhbər oldu.
Avqustun 8-də dövlət mediası təyinatdan sonra ilk dəfə onun iştirakı ilə video yayımladı. Videonun nə vaxt çəkildiyi göstərilmirdi.
Avqustun 9-da Pezeşkianın ali rəhbərlə görüşdüyü bildirildi, lakin bunu təsdiqləyən hər hansı sübut təqdim edilmədi.
Ali rəhbərin ictimai məkanda görünməməsi fonunda hakimiyyət vertikalının bütöv qalması qərarvermə mərkəzinin güc blokuna və Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasına sürüşdüyü konfiqurasiyanı yaradır.
Praktik nəticə budur: danışıqlar masasının qarşı tərəfində kimin oturduğu daha qeyri-müəyyən, həmin tərəfin mövqeyi isə eyni zamanda daha sərt olub.
İran əhalisinin çəkdiyi əziyyətlər barədə arqumentlər əvvəlki liderlə birlikdə tarixə qovuşmuş sistemə qarşı işləyirdi. İndi isə həmin məntiqin ünvanı dəyişib.
2015-ci il razılaşmasını hazırlayan danışıqlar qrupunun üzvü olmuş keçmiş amerikalı diplomat, hazırda Middle East Institute-da çalışan Alan Eyr vəziyyəti illüziyasız qiymətləndirir.
Onun fikrincə, müharibə hərbi əməliyyatdan iqtisadi təzyiq kampaniyasına çevrilib və bu təzyiqin əsas ağırlığını sərtləşən rejim yox, ilk növbədə İran vətəndaşları daşıyacaq.
Eyrin ifadəsi ilə desək, mürəkkəb sistem sındırılıb və artıq əvvəlki vəziyyətinə qayıtmayacaq.
Guya mövcud olan qapalı kommunikasiya kanalları ilə bağlı epizod da əlamətdardır.
Bazar ertəsi Tramp Fox News-a bildirdi ki, arxa kanallar vasitəsilə İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun nümayəndələri ilə danışıqlar aparılır.
Korpusun mətbuat nümayəndəsi, briqada generalı Hüseyn Mohebbi Tasnim agentliyi vasitəsilə bu bəyanatı təkzib etdi və onu müharibədəki məğlubiyyət və ümidsizliyin nəticəsi adlandırdı.
Təkzib cəmi bir neçə saat ərzində gəldi.
Bu sürət Tehranın hazırda nə qədər çox “əyilməyən tərəf” reputasiyasına ehtiyac duyduğunu və nə qədər az “razılaşmağa hazır tərəf” kimi görünmək istədiyini bütün çılpaqlığı ilə göstərir.
Heç nə imzalamayan İsrail
Fiaskonun ayrıca bir qatı da Versal öhdəlikləri ilə bağlı olmayan müttəfiqdir.
Benyamin Netanyahu sənəd imzalanandan dərhal sonra açıq şəkildə anlatdı ki, İsrail özünü memorandumun şərtlərinə əməl etməyə borclu saymır. Hüquqi baxımdan bu mövqe qüsursuzdur: İsrail sənədin tərəfi olmayıb. Praktikada isə bu o demək idi ki, Amerikanın bütün cəbhələrdə hərbi əməliyyatları dayandırmaq öhdəliyi yalnız yarıyadək yerinə yetirilə bilərdi. İsrailin istənilən addımı isə Tehran üçün avtomatik olaraq Amerikanın etibarsızlığının sübutuna çevrilirdi.
Razılaşmanın necə dağıldığı da bu konstruksiyanı təsdiqləyir. Təxminən iyunun 17-dən boğaz rüsumsuz keçid üçün açıldı, amma trafik yenə də normadan xeyli aşağı qaldı. İyulun 6-7-də üç kommersiya gəmisinə hücum edildi. İyulun 7-də Tramp atəşkəsin artıq mövcud olmadığını elan etdi. İyulun 14-də dəniz blokadası bərpa olundu.
Tərəflər bir-birini qarşılıqlı pozuntularda ittiham edirdilər və formal baxımdan hər ikisinin arqumenti vardı: sənəddə nə yoxlama mexanizmi, nə mübahisələrin həlli proseduru, nə də arbitr nəzərdə tutulmuşdu. İmzalanma zamanı vasitəçi rolunu oynayan Pakistanın isə tərəfləri öhdəliklərə məcbur etmək üçün heç bir real aləti yox idi.
Bağlı boğazdan kim qazanır
Hörmüz diplomatiyasının çöküşü Avrasiyanın logistika xəritəsini yenidən çəkir. Qazananlar isə artıq görünür.
Səudiyyə Ərəbistanı ixracın əhəmiyyətli hissəsini Qırmızı dənizdəki Yanbu limanına çıxan Şərq-Qərb boru kəmərinə yönəldib. Bab əl-Məndəb boğazından keçən neft və maye karbohidrogenlərin ümumi həcmi 2025-ci ilin dördüncü rübündə sutkada 5,4 milyon bareldən 2026-cı ilin ikinci rübündə 8,1 milyon barelə yüksəlib.
Amma Qırmızı dəniz marşrutunun özü də təzyiq altındadır. Husilər hücumları yenidən bərpa edərək 2025-ci ilin oktyabrındakı atəşkəsdən sonra əldə olunmuş sabitliyi faktiki olaraq heçə endiriblər.
İkinci qazanan daha şimaldadır.
Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu, yəni Orta Dəhliz illərlə hazırlaşdığı tələblə üzləşib və buna baxmayaraq, infrastrukturu yenə də tam hazır görünmür.
2025-ci ildə marşrut üzrə konteyner daşımaları təxminən 15 faiz artaraq 42 min TEU təşkil edib. Müharibə isə bu dinamikanı kəskin şəkildə sürətləndirib.
Ələtdə yerləşən Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı hazırda 150 min TEU-dək konteyner emal edə bilir, gələcəkdə isə bu gücün 260 min TEU-ya çatdırılması planlaşdırılır.
KazMunayQaz ilə SOCAR arasında əldə olunmuş razılaşmaya əsasən, Qazaxıstan nefti 2023-cü ildən etibarən Bakı-Tbilisi-Ceyhan sistemi ilə daşınır. Ötən il həcmlər 1,5 milyon ton olub, 2027-ci ilədək isə ciddi artım nəzərdə tutulur.
Dünya Bankı 2026-cı ilin əvvəlində Qazaxıstan Dəmir Yolları üçün 1,4 milyard dollarlıq maliyyələşməni təmin edən 846 milyon dollarlıq zəmanəti təsdiqləyib.
Fiziki infrastrukturla yanaşı, institusional çərçivə də paralel qurulur.
Apreldə Astanada Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu Beynəlxalq Assosiasiyasının Şurası və Baş Assambleyası Qazaxıstan, Çin, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyənin iştirakı ilə 2026-cı il üzrə iş planını təsdiqlədi. Əsas diqqət nəqliyyat prosedurlarının rəqəmsallaşdırılmasına yönəldildi.
Müharibədən əvvəl texniki məsələ kimi görünən bu vəzifə indi marşrutun real ötürücülük qabiliyyətini müəyyənləşdirən əsas amillərdən biridir.
Azərbaycan, Gürcüstan və Qazaxıstan hələ 2023-cü ildə Middle Corridor Multimodal birgə müəssisəsini yaratmışdı. 2025-ci ilin avqustunda Çinin China Railway Container Transport şirkəti də bu struktura qoşuldu.
Bakı 2025-ci ildə Mərkəzi Asiyanın beşlik formatına daxil olaraq onu altılığa çevirdi və bu mexanizmin ilk qeyri-regional iştirakçısı oldu.
Məhdudiyyətlər də məlumdur. Xəzərin dayazlaşması artıq Bakı-Kurık istiqamətində bərə daşımalarını azaldıb. Suyun səviyyəsinin uzunmüddətli enməsi ilə bağlı proqnozlar isə Aktau və Kurık limanlarının mövcud körpü və terminal konfiqurasiyasını sual altına alır.
Məntiq aydındır.
Hörmüzün bağlı qaldığı hər ay proqnozlaşdırıla bilən marşrutların qiymətini artırır. Bu gün həmin proqnozlaşdırılanlığı nə İran ərazisindən, nə də atəş altında olan boğazlardan keçən yollar təklif edir.
Cənubi Qafqaz və Xəzər artıq ehtiyat variant olmaqdan çıxaraq Avropa ilə Çinin enerji və ticarət təhlükəsizliyinin struktur elementinə çevrilir. Üstəlik, tranzit ölkələri tərəfindən bircə güllə belə atılmadan.
Üçüncü qazanan isə kölgədə qalır.
Rusiya və Çin Körfəzdə Amerika təsirinin zəifləməsini, bahalı nefti və nüvə problemlərinin güc yolu ilə həll edilməsinin nə ilə nəticələndiyini canlı nümunə kimi əldə edir. Bu arqument gələcəkdə nüvə silahlarının yayılmaması ilə bağlı istənilən danışıqlarda işlədiləcək.
Dörd ssenari və... yaxşısı yoxdur
Razılaşmasız dondurulma.
Noyabra qədər ən real görünən ssenari budur. Blokada qalır, İran boğazı yarıbağlı vəziyyətdə saxlayır, ABŞ iri quru əməliyyatlarından yayınır, Brent isə 85-100 dollar diapazonunda qalır.
Tramp seçkiyə çıxış planı olmayan müharibə ilə gedir. Partiya çoxluğunun bir hissəsini itirir və bundan sonra Konqresdə kampaniyanın maliyyə bazasını dəyişdirə biləcək siyasi təzyiq yaranır.
Vaşinqtonun başı üzərindən Oman kompromisi.
İran və Oman gəmiçiliyin konkret sxemini razılaşdırır. Daşıyıcılar və sığortaçılar faktiki olaraq bu qaydaya qoşulurlar, çünki istənilən işlək sxem ümumiyyətlə qaydasızlıqdan daha yaxşıdır.
ABŞ seçim qarşısında qalır: imzalamadığı razılaşmanı qəbul etmək, yoxsa onu güc yolu ilə pozmaq.
İkinci variant ərəb müttəfiqinə zərbə endirmək və Amerikanın Körfəzdəki mövqeyinin çökməsi deməkdir.
Yeni eskalasiya dalğası.
Çoxsaylı insan tələfatına səbəb olan tanker hücumu, Körfəz infrastrukturuna zərbə və ya çoxlu sayda amerikalı hərbçinin ölümü yeni bombardman dalğasını işə sala bilər.
Neftin qiyməti 100 dolları keçir. Avropa Komissiyasının mart hesablamalarına görə, Brent uzun müddət bu səviyyədə qalsa, Avropa İttifaqında inflyasiya 3 faizi keçə, 2026-cı il iqtisadi artımı isə 0,4 faiz bəndinədək itki verə bilər.
Səsverməyə 11 həftə qalmış Ağ Ev üçün siyasi baxımdan bundan pis ssenari tapmaq çətindir.
İranın şərtləri ilə sürətli razılaşma.
Administrasiyanın açıq şəkildə istisna etdiyi, amma noyabra qədər ölçülə bilən nəticə verə biləcək yeganə variant budur: blokadanın və sanksiyaların bir hissəsinin götürülməsi, dondurulmuş aktivlərin açılması müqabilində boğazın açılması və MAQATE müfəttişlərinin geri qayıtması.
Bunun siyasi qiyməti də ağırdır: etiraf etmək lazım gələcək ki, Versal sənədi iyunda avqustdakından daha icraolunan idi və bu 60 gün Vaşinqtonun öz mövqeyini daha da zəiflətməsinə sərf olunub.
Nəticə: məqsədini itirən müharibə
Altmış günün əsas nəticəsi danışıqların iflasa uğraması deyil.
Əsas fiasko qələbənin özünün nə demək olduğunun itirilməsidir.
Kampaniyanın elan edilmiş məqsədi İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaq idi. Amma yarım illik müharibədən sonra bu məqsədin icrasını yoxlamaq müharibədən əvvəlkindən daha çətin olub.
MAQATE-nin ölkəyə çıxışı yoxdur. Yüzlərlə kiloqram yüksək zənginləşdirilmiş uranın harada olduğu bilinmir. Yoxlama mexanizmi yoxdur.
İkinci məqsəd, Hörmüz boğazının açılması isə öz əksinə çevrilib. Amerikanın dəniz blokadası hazırda trafikə İran minaları ilə eyni istiqamətdə təsir edir: gəmilərin hərəkətini azaldır.
Versal razılaşması İranın etibarsız çıxmasına görə çökmədi. Trampın kifayət qədər sərt olmaması da səbəb deyil.
Fiasko sənədin öz konstruksiyasına tikilmişdi.
Bir tərəfin bütün güzəştlərinin avtomatik işə düşdüyü, digər tərəfin bütün öhdəliklərinin isə mövcud olmayan yoxlama mexanizminə bağlı olduğu sənəd razılaşma deyil.
Bu, müqavilə kimi qablaşdırılmış niyyət bəyannaməsidir. Televiziya kadrı üçün seçilmiş dekorasiyada imzalanmış və Fars körfəzinin reallığı ilə ilk təmasda dağılıb tökülmüş siyasi sənəddir.
Siyasi kimliyini başqalarının müharibələrini bitirmək vədi üzərində quran prezident indi öz müharibəsini aparır.
Artıq altıncı aydır.
Aydın ifadə olunmuş son məqsəd olmadan.
İnsan həyatı ilə ölçülən hesab böyüyərkən.
Benzinin qiyməti xarici siyasəti daxili siyasət məsələsinə çevirərkən.
Omanı bombalamaq hədəsi güc nümayişi deyil. Əksinə, mövcud alətlərin tükəndiyinin əlamətidir. Danışıqlar üçün rıçaq qalmayanda son arqument hələ də danışmağa hazır olanları hədələmək olur.
Bu arada dünya Vaşinqtonu gözləmədən bağlı boğazın ətrafında özünü yenidən qurur.
Neft Yanbu üzərindən gedir.
Konteynerlər Xəzəri keçir.
Sığorta tarifləri yenidən yazılıb.
Marşrutlar uzunmüddətli müqavilələrlə bərkidilib.
Alan Eyrin danışdığı mürəkkəb sistem doğrudan da sınıb.
Və artıq heç kim onu əvvəlki formasında bərpa etməyə hazırlaşmır.
Bu müharibədə uduzan tərəf danışıqlar masasına ilk oturan olmayacaq.
Uduzan o olacaq ki, masanın çoxdan başqa yerə aparıldığını hamıdan gec anlayacaq.(BakuNetüork)
