İsrail Prezidentinin səfəri Azərbaycana xarici siyasətinin müstəqilliyini təsdiqləmək imkanı verir. Lakin münasibətlərin dərinləşdirilməsi Bakıdan İranın həssaslığını, İsraillə Türkiyə arasındakı gərginliyi və Asiya dialoqunun təşkilatçısı kimi öz rolunu nəzərə almağı tələb edəcək.

İsrail Prezidenti İsxak Hersoq oktyabrın 14-də Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin — AQEM-in VII Zirvə toplantısında iştirak etmək üçün Bakıya gəlib. Onun bir gün yarımlıq səfər proqramına İlham Əliyevlə danışıqlar, sammit iştirakçıları qarşısında çıxış, ikitərəfli görüşlər və Azərbaycanın yəhudi icmasının rəhbərləri ilə görüş daxildir. Çoxtərəfli formatın arxasında ayrıca siyasi məqsəd görünür: regional gərginlik şəraitində İsrail–Azərbaycan tərəfdaşlığının davamlılığını təsdiqləmək.

İsrail üçün bu səfər müsəlman ölkəsi ilə mühüm diplomatik əlaqələrin qorunduğunu nümayiş etdirmək imkanıdır. Azərbaycan üçün isə İsraillə münasibətlərin öz xarici siyasət strategiyasının bir hissəsi olaraq qaldığını göstərmək vasitəsidir. Bununla belə, səfərin əhəmiyyəti Bakının bu tərəfdaşlığı qonşuları ilə münasibətlərlə nə dərəcədə inandırıcı şəkildə uzlaşdıra biləcəyindən də asılıdır.

Bir görüş haqqında iki məlumat

Tərəflərin ictimaiyyətə açıqladığı məlumatlar arasındakı fərqlər səfərin siyasi çərçivəsini anlamağa kömək edir.

Azərbaycanın rəsmi məlumatında əsas diqqət ölkənin AQEM-ə sədrliyinə yönəldilib. Hersoq Azərbaycanın 2026–2028-ci illərdə sədrliyini davam etdirməsini və etimad tədbirlərinin gücləndirilməsi istiqamətində fəaliyyətini müsbət qiymətləndirib. İkitərəfli münasibətlər və regional məsələlər təfərrüatlar açıqlanmadan qeyd olunub.

“The Times of Israel” tərəfindən yayımlanan İsrail versiyası isə strateji münasibətlərin dərinləşdirilməsini ön plana çıxarır. Hersoqun dəftərxanası bu münasibətləri ortaq maraqlar, tarixi əlaqələr və regional sabitliyə sadiqliklə əlaqələndirir.

Bu vurğular diplomatik məqsədlərdə fərq olduğunu ehtimal etməyə imkan verir. İsrail üçün tərəfdaşlığın möhkəmliyinin ictimai şəkildə təsdiqlənməsi vacibdir. Azərbaycan üçün isə görüşü eyni zamanda beynəlxalq əməkdaşlıq üzrə daha geniş fəaliyyətin tərkib hissəsi kimi təqdim etmək əhəmiyyət daşıyır. Bakının məlumatındakı təmkin sammitin digər iştirakçıları ilə münasibətlər üçün imkanları qorumaq üsulu ola bilər. Bununla belə, həmin təmkin özlüyündə qapalı danışıqların məzmununu açıqlamır.

İsrail nəyi möhkəmləndirmək istəyir?

Münasibətlərin maddi əsasını energetika və müdafiə əməkdaşlığı təşkil edir. İsrail nəşrləri Azərbaycan neftinin İsrail üçün əhəmiyyətini və İsrailin Azərbaycana böyük silah təchizatçılarından biri kimi rolunu vurğulayır. Bu şəraitdə prezidentlər səviyyəsində siyasi təmas hər iki tərəf üçün praktik dəyəri olan münasibətləri dəstəkləyir.

İsrail tərəfinin üç ehtimal olunan məqsədini ayırmaq mümkündür.

Birincisi, tərəfdaşlığın etibarlılığını təsdiqləməkdir. Əliyevlə şəxsi görüş ikitərəfli dialoqun davam etdiyini və yüksək siyasi səviyyəsini qoruduğunu göstərir.

İkincisi, diplomatik imkanları genişləndirməkdir. Sammit Hersoqa münasibətlərin yaxınlıq dərəcəsi fərqli olan dövlətlərin nümayəndələri ilə təmaslar üçün platforma təqdim edir. Bu, səfərin dəyərini sırf Azərbaycan istiqamətindən kənara çıxarır.

Üçüncüsü, regional təhlükəsizliyi müzakirə etməkdir. Bu mövzu danışıqlar haqqında İsrail məlumatında birbaşa göstərilib. Lakin konkret təhdidlər, razılaşmalar və ya əməkdaşlıq mexanizmləri ictimaiyyətə açıqlanmayıb. Buna görə də yeni hərbi sazişlərin bağlanması və ya üçüncü ölkəyə qarşı fəaliyyətlərin razılaşdırılması barədə danışmaq üçün hələlik əsas yoxdur.

İran: əsas şərh məsələsi

Səfərin ən həssas tərəfi İranla bağlıdır. Azərbaycan İranla həmsərhəddir və Azərbaycan–İsrail münasibətlərinin inkişafı İsrail–İran qarşıdurması kontekstində qaçılmaz olaraq əlavə məna qazanır.

“The Times of Israel” səfər haqqında məlumatına İsrail hərbçilərinin İrana qarşı əməliyyatlar üçün Azərbaycanda olduğu barədə digər mənbələrin iddialarına istinadlar daxil edib. Nəzərdən keçirilən materiallarda bu iddialar müstəqil şəkildə təsdiqlənməyib. Onları müəyyən edilmiş fakt və ya hazırkı səfərin məqsədlərinin sübutu hesab etmək olmaz. Lakin bu iddiaların nəşrdə yer alması ikitərəfli diplomatiyanın Tehranla münaqişə kontekstinə nə qədər sürətlə daxil edildiyini göstərir.

Burada Bakı üçün mümkün problem yaranır: sabitliyə töhfə kimi təqdim olunan danışıqlar belə qonşu dövlət tərəfindən əks mənada yozula bilər. İsraillə sıx münasibətlər Azərbaycanın maraqlarına uyğundur. Lakin bu münasibətlərin İrana təzyiqin açıq rəmzinə çevrilməsi diplomatik xərcləri artırardı.

İran mediasında əlçatan işıqlandırma hələlik Tehranın geniş reaksiyasından danışmağa imkan vermir. Al-Alam Hersoqun gəlişi, Əliyevlə planlaşdırılan görüşü və sammitdə çıxışı barədə məlumat verərək “sionist rejimin başçısı” ifadəsindən istifadə edib. Bu terminologiya nəşrin siyasi mövqeyini əks etdirir, lakin xəbərin özündə Azərbaycana ünvanlanmış yeni rəsmi xəbərdarlıq yoxdur.

Səfərin nəticələrini qiymətləndirmək üçün gəliş haqqında ilk xəbərlərin tonundan daha çox sonrakı bəyanatların və praktik qərarların məzmunu əhəmiyyətli olacaq.

Türkiyə: yeni mübahisə üçün imkan

Türkiyə amili fərqli görünür. “Sözcü” qəzeti yenilənmiş başlığında Hersoqun iştirakını Rəcəb Tayyib Ərdoğanın iştirak etməməsi ilə müqayisə edib və Türkiyəni xarici işlər naziri Hakan Fidanın təmsil etdiyini bildirib. Eyni materialda nəşr səfəri məktəblərdə hicab məsələsi ətrafında Azərbaycanın hakim partiyası ilə Türkiyə siyasətçiləri arasında baş vermiş son polemika ilə əlaqələndirib.

Belə müqayisə redaksiya şərhidir. Bu, Ərdoğanın iştirak etməməsinin Hersoqun gəlişi və ya Bakı ilə mübahisə ilə bağlı olduğunu sübut etmir. Lakin müxtəlif mövzuların vahid siyasi mənzərədə birləşdirilməsinin mümkünlüyünü göstərir: Azərbaycan Türkiyə hakimiyyətinin ayrı-ayrı nümayəndələri ilə fikir ayrılıqları fonunda İsraillə əlaqələrini möhkəmləndirir.

Türkiyənin digər media xəbərləri xeyli təmkinlidir. Anadolu səfər proqramına və ikitərəfli əməkdaşlığın tarixinə diqqət yetirib, Haberler.com isə prezidentlərin görüşü haqqında rəsmi məlumatı təqdim edib. Buna görə də Türkiyə mediasının vahid mənfi reaksiyasından danışmaq düzgün olmazdı.

Azərbaycan üçün mümkün problem onun İsraillə bağlı siyasətinin müstəqilliyinin Türkiyənin ictimai məkanında təzyiq mövzusuna çevrilə bilməsidir. Səfərin özü Ankara ilə münasibətlərə yenidən baxıldığını göstərmir, lakin iki müttəfiqin xarici siyasət həmrəyliyinin sərhədlərini müzakirə etmək üçün əlavə səbəb yaradır.

Sammit diplomatik qoruyucu və sınaq kimi

Çoxtərəfli format Bakıya səfərin həssaslığını idarə etməyə kömək edir. Hersoq İsrail, İran, Türkiyə və digər regional dövlətlərin iştirak etdiyi foruma gəlir. Təşkilatçı onun iştirakını beynəlxalq dialoq və iştirakçıların platformaya bərabər çıxışı məntiqi ilə izah etmək imkanı qazanır.

Eyni zamanda, sədrlik Azərbaycana qarşı tələbləri artırır. Bakı bir iştirakçı ilə münasibətləri möhkəmləndirərkən digərlərinin onun təşkilatçı roluna etimadını qorumalıdır. Səfər regional blokun nümayişi kimi nə qədər güclü qəbul edilərsə, qarşılıqlı etimad platforması obrazını saxlamaq bir o qədər çətinləşəcək.

Buna görə də səfərin ən ehtimal olunan siyasi nəticəsi mövcud tərəfdaşlığın təsdiqlənməsi və ünsiyyət kanallarının qorunmasıdır. Prezidentlərin görüşü haqqında nəzərdən keçirilən məlumatlarda yeni sazişlər elan edilməyib.

İsrail üçün uğur nüfuzlu regional tərəfdaşın qorunması və diplomatik təmasların genişləndirilməsi demək olacaq. Azərbaycan üçün meyar daha mürəkkəbdir: əməkdaşlıqdan praktik fayda əldə etmək və eyni zamanda İran və Türkiyə ilə münasibətlərin əlavə gərginləşməsinin qarşısını almaq.

Hersoqun səfəri Bakının İsrail üçün siyasi dəyərini göstərir. Onun nəticələri isə hər bir tərəfdaşlığın başqalarının qarşıdurması prizmasından qiymətləndirildiyi regionda Azərbaycanın bu dəyəri öz təsirinə çevirməyə və fəaliyyət azadlığını qorumağa nə dərəcədə qadir olduğunu göstərəcək.

Turan analitik xidməti

Qeyd: Başlıqdakı illüstrasiya -  İsxak Hersoq və İlham Əliyevin görüşü, iki ölkənin bayraqları və Bakı panoraması Azərbaycan ilə İsrail arasında strateji tərəfdaşlığı simvolizə edir. İllüstrasiya real foto əsasında süni intellektin köməyi ilə yaradılıb.