Rusiya prezidenti qlobal fəlakətin qarşısını almağa çağırıb, eyni zamanda ölkəsinin nüvə arsenalını xatırladıb. Bəşəriyyətin gələcəyi barədə mülahizələrin arxasında konkret tələb görünür: yeni beynəlxalq nizam Kremlin öz təhlükəsizliyi haqqında təsəvvürlərini nəzərə almalıdır.
Vladimir Putin dünyanı həyatda qalmaq barədə düşünməyə çağırıb. Lakin onun Valday forumundakı çıxışında fəlakət barədə xəbərdarlıq Rusiyanın həmin fəlakəti yaxınlaşdıra biləcək vasitələrini xatırlatması ilə müşayiət olunub.
Oktyabrın 1-də klubun illik toplantısının plenar iclasında çıxış edən Rusiya prezidenti beynəlxalq sistemin dərin dönüş yaşadığını bildirib. Onun sözlərinə görə, əvvəlki institutlar artıq reallığa uyğun gəlmir, Qərbin təsiri azalır, texnoloji dəyişikliklər isə bəşəriyyətin nəticələrini hələ idarə etməyi öyrənmədiyi imkanlar yaradır. O, münaqişələrin davam etməsi ehtimalını yüksək qiymətləndirib.
Bu, daim keçmişə qayıdan gələcək haqqında çıxış idi. Putin indiki qarşıdurmanı yenidən Sovet İttifaqının dağılmasından sonra buraxılan səhvlər, Qərb dövlətlərinin davranışı və baş tutmayan razılaşmalarla izah edib. Belə təqdimatda Rusiya ilk növbədə başqalarının qərarlarına reaksiya verən tərəf kimi görünür.
Çıxışın ən mühüm xüsusiyyəti iki rolun birləşdirilməsi idi: beynəlxalq sabitliyin müdafiəçisi və qarşıdurmanın bədəlini kəskin artırmağa hazır olan dövlətin rəhbəri.
Kalininqrad barədə suala cavabında Putin bildirib ki, Rusiya ərazisinə birbaşa hücum bütün mövcud silahlardan istifadə məsələsini gündəmə gətirəcək. Moskvanın daha əvvəl müvafiq xəbərdarlıq göndərdiyi NATO alyansın müdafiə xarakterini vurğulayıb; onun baş katibi Mark Rutte isə nüvə təhdidlərini faydasız adlandırıb.
Bəyanatın şərtə bağlı olması əhəmiyyətlidir: Putin hücum baş verəcəyi halda atılacaq addımlardan danışıb. Lakin belə xəbərdarlığın siyasi təsiri göstərilən ssenarinin hüdudlarını aşır. Bu, Avropa paytaxtlarını hər hansı növbəti gərginləşməyə nüvə dövlətlərinin toqquşması ehtimalı prizmasından baxmağa məcbur edir.
Valday mesajının əsas ziddiyyəti də burada yaranır. Moskva eskalasiya təhlükəsini azaltmağa çağırır, eyni zamanda eskalasiya qorxusundan təsir vasitəsi kimi istifadə edir.
Ukrayna barədə danışarkən Putin müharibəyə dair əvvəlki izahını saxlayıb. O, Rusiyanın özünü müdafiə etməyə məcbur olduğunu bildirib, münaqişəni yenidən 2014-cü il hadisələri və Minsk razılaşmalarının yerinə yetirilməməsi ilə əlaqələndirib. Bu sözlər Kremlin mövqeyini ifadə edir. Onlar 2022-ci ilin fevralında Ukraynaya genişmiqyaslı hərbi müdaxilənin Rusiya rəhbərliyinin qərarı ilə başlaması faktını dəyişmir.
Putin Ukraynanın neytral statusunu Moskvanın məqsədlərindən biri adlandırıb. Bununla yanaşı, o, qarşılıqlı zərbələrin dayandırılması təkliflərini Qərb sanksiyalarının qüvvədə qalması ilə əlaqələndirərək hərbi və iqtisadi qarşıdurmanı eyni mübarizənin tərkib hissələri kimi təqdim edib.
Buradan mühüm siyasi nəticə çıxır: Kreml zorakılığın azaldılmasına yönələn ayrı-ayrı tədbirləri daha geniş razılaşma çərçivəsində nəzərdən keçirir. Bu isə danışıqlar üçün əlavə çətinlik yaradır. Bir paketdə nə qədər çox məsələ birləşdirilərsə, insan itkilərini azalda biləcək hətta məhdud razılaşmaya nail olmaq da bir o qədər çətinləşər.
Çıxışının bütün sərtliyinə baxmayaraq, Putin bir neçə diplomatik istiqaməti açıq saxlayıb. O, məzmunlu gündəlik olacağı təqdirdə Donald Tramp və Si Cinpinlə görüşün mümkünlüyünü qəbul edib, strateji silahlar barədə dialoqa və Avropa dövlətləri ilə əməkdaşlığın bərpasına hazır olduğunu bildirib.
Bu bəyanatlar çıxışı danışıqlardakı mövqeyi gücləndirmək cəhdi kimi şərh etməyə imkan verir. Rusiya danışmağa hazır olduğunu nümayiş etdirir, eyni zamanda qarşıdurmanı davam etdirmək gücündə olduğunu düşündüyünü vurğulayır. Razılaşma imkanı qalır, lakin onun müzakirə şərtləri Rusiyanın qüvvələr nisbətinə verdiyi qiyməti əks etdirməlidir.
Putin BMT islahatı mövzusu vasitəsilə daha geniş auditoriyaya müraciət edib. O, Asiya, Afrika və Latın Amerikasının rolunun artırılmasını müdafiə edərək beynəlxalq idarəçiliyin mövcud strukturunun müasir dünyanın müxtəlifliyini yetərincə əks etdirmədiyini bildirib.
Burada Rusiya diplomatiyası real təmsilçilik probleminə müraciət edir. Lakin yerlərin və təsir imkanlarının daha ədalətli bölüşdürülməsi özlüyündə güclü dövlətlərə hansı məhdudiyyətlərin tətbiq olunacağı sualını cavablandırmır. Kiçik ölkələr üçün çoxqütblülük ilk növbədə onların seçim azadlığını genişləndirdiyi və təzyiqdən qoruduğu zaman dəyərlidir.
Çıxışının texnologiyaya həsr olunmuş hissəsində Putin rəqəmsal totalitarizm və qərarların süni intellektə həvalə edilməsi təhlükəsi barədə xəbərdarlıq edib. O, silahlı qarşıdurmaların qaydalarının yenidən müzakirə olunmasının zəruriliyindən də danışıb.
Belə məsələlər beynəlxalq əməkdaşlıq tələb edir. Lakin bu əməkdaşlığa etimad iştirakçıların bəyan etdikləri məhdudiyyətləri öz hərəkətlərinə tətbiq etməyə hazır olmasından asılıdır. Qaydalar müəyyənləşdirmək çağırışı yoxlanıla bilən öhdəliklərlə müşayiət olunduqda inandırıcı olur.
Valday çıxışı Kremlin qlobal məsuliyyət barədə müzakirəni Rusiyanın beynəlxalq sistemdə xüsusi yerinin tanınması tələbi ilə necə birləşdirmək istədiyini göstərib. Putin razılığa gəlməyi təklif edir, lakin razılaşmadan imtinanın nə qədər təhlükəli ola biləcəyini də xatırladır.
Dünya üçün həlledici olan növbəti addımdır: bu sözlər risklərin azaldılmasına yönələn konkret tədbirlərə çevriləcəkmi? Hələlik fəlakət barədə xəbərdarlıqla öz təzyiq vasitələrini məhdudlaşdırmağa hazır olmaq arasında diplomatiyanın doldurmalı olduğu boşluq qalır.
Turan analitik xidməti
Qeyd: Başlıqdakı illüstrasiya Putinin “Valday”dakı çıxışını, danışıqlar masasını, dünya nizamının kövrəkliyini və nüvə təhlükəsini birləşdirir. Süni intellektin köməyi ilə yaradılıb.
