Мəktəbli formasına dair mübahisə Azərbaycanı dini baş örtüyü taxmaq hüququndan daha geniş bir sualla üz-üzə qoydu. Dərsliklərin məzmunu və müəllimlərin şəxsi inancları bəzən elmi biliklərlə ziddiyyət təşkil edirsə, dövlət məktəbi dünyəvi təhsil prinsiplərini nə dərəcədə ardıcıl müdafiə edir?
Azərbaycan məktəblərində hicab taxılması ətrafında yaranmış münaqişə tədricən səngiyir. Məktəbli forması ilə bağlı tələblərə əməl etməkdən imtina edən şagird və müəllimlərin əksəriyyəti dərslərə qayıdıb. Lakin əvvəlcə dindar ailələrlə dövlət arasında qarşıdurma kimi qəbul edilən mübahisə daha dərin bir problemi üzə çıxardı: dünyəvi məktəbdə uşaqların dünyagörüşünü kim və hansı prinsiplər əsasında formalaşdırır?
Təxminən 1500 uşağın təhsil aldığı, Azərbaycan və rus bölmələri olan Bakı məktəblərindən birində münaqişədən sonra əvvəllər hicab taxan 30 qız dərslərə qayıdıb. Daha iki şagird icazə verilmiş uyğunlaşma dövrü çərçivəsində məktəbə baş örtüyü və ya kapüşonla gəlməkdə davam edir.
Adının açıqlanmasını istəməyən məktəb müəlliminin sözlərinə görə, iki müəllimə hələlik işə qayıtmayıb, digər yeddi müəllimə isə parik taxaraq dərslərini bərpa edib.
Sosial şəbəkələrdə yayılan məlumatlara əsasən, bəzi qızlar baş örtüyünü valideynlərinin təkidi ilə taxdıqlarını bildiriblər. Bu ifadələri müstəqil şəkildə yoxlamaq mümkün olmayıb. Bununla belə, onlar mühüm sual doğurur: ailənin dini inancları uşağın gündəlik həyatında məcburi qaydalara çevriləndə onun seçimi nə dərəcədə azaddır?
Lakin problemin başqa tərəfi də var. Dini inanclar özlüyündə radikal ideyalara bağlılıq demək deyil. Hicab taxmaq istəyən qız mütləq təzyiq altında olmaya bilər və dini ənənələrə riayət etmək ekstremizmlə eyniləşdirilə bilməz.
Məhz buna görə dövlət siyasəti vicdan azadlığı, dini məcburiyyət və məktəbdən ideoloji təbliğat məqsədilə istifadə cəhdləri arasında fərq qoymalıdır.
Dərslik dinlə elmi eyni səviyyəyə qoyanda
Şagirdlərə dini təsir məsələsi yalnız məktəbli forması ilə məhdudlaşmır. Bəzi dərsliklərin məzmunu daha ciddi suallar doğurur.
Məktəblərdə istifadə olunan 10-cu sinif «Ümumi tarix» dərsliyində, müəllifin gətirdiyi nümunəyə əsasən, insanın mənşəyi üç versiya ilə izah edilir: ilahi yaradılış, təkamül və kosmik mənşə.
Bununla yanaşı, Adəm və Həvva haqqında dini rəvayət yalnız bir cümlə ayrılmış təkamül nəzəriyyəsindən daha ətraflı təqdim olunur. Şagirdlərə hansı versiyanın daha inandırıcı olduğunu müstəqil müəyyənləşdirmək təklif edilir.
İlk baxışdan belə yanaşma intellektual açıqlığın təzahürü kimi görünə bilər. Lakin çoxsaylı tədqiqatlarla təsdiqlənən elmi nəzəriyyə ilə inanca əsaslanan dini təsəvvür arasında prinsipial fərq mövcuddur.
Təkamül müasir biologiyanın fundamental əsaslarından biridir. Dünyanın yaradılması haqqında dini təsəvvürlərin tarixi, mədəni və dünyagörüşü baxımından əhəmiyyəti var, lakin onlar elmi baxımdan eyni dərəcədə əsaslandırılmış alternativ hesab edilə bilməz.
Məktəb dərsliyi bu fərqi izah etmədikdə, uşaqlarda elmi biliyin mahiyyəti haqqında yanlış təsəvvür yaratmaq riski meydana çıxır.
Müəllim özü dini izahı daha inandırıcı hesab edir və bu inamını şagirdlərə ötürürsə, problem daha da ciddiləşir.
«Dərsliklərdə təkamül nəzəriyyəsi ilə dini eyni səviyyəyə qoymaq olmaz», — vəziyyətlə tanış olan bakılı müəllim bildirir.
Onun fikrincə, belə səhvlərin səbəbi dərsliklərin hazırlanmasına nəzarətin kifayət qədər olmaması və onların məzmununun dolğun müstəqil ekspertizasının aparılmamasıdır.
Bu iddialar konkret nəşrlərin və onların təsdiqlənməsi prosedurlarının yoxlanılmasını tələb edir. Lakin məsələnin mahiyyəti prinsipialdır: məcburi təhsil standartlarını müəyyən edən dövlət tədris materiallarının elmi etibarlılığına da cavabdehdir.
Dini maarifləndirmə, yoxsa təbliğat?
Dini mövzular Azərbaycan məktəb təhsilində ibtidai siniflərdən, xüsusilə «Həyat bilgisi» fənnindən başlayaraq yer alır.
2025-ci ildə Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin nümayəndələri belə tədrisin zəruriliyini uşaqlarda radikal və zərərli dini təbliğata qarşı mənəvi dayanıqlıq formalaşdırmaq istəyi ilə izah edirdilər.
Bu məqsəd özlüyündə dünyəvi təhsilə zidd deyil.
Dünya dinlərinin tarixi, onların mədəni irsi və ictimai həyatda rolu ilə tanışlıq dözümlülüyün və qarşılıqlı anlaşmanın inkişafına kömək edə bilər. Lakin dini öyrənməklə müəyyən dini təlimin ruhunda tərbiyə arasında prinsipial fərq mövcuddur.
Dövlət Komitəsinin sədr müavini Gündüz İsmayılov əvvəllər təhsil müəssisələrinin potensialından yalnız milli-mənəvi dəyərlərin təşviqi üçün deyil, həm də gənclərə dini biliklərin verilməsi məqsədilə istifadə olunmasının tərəfdarı kimi çıxış etmişdi.
Burada belə yanaşmanın sərhədləri ilə bağlı sual yaranır.
Dini biliklərin məzmununu kim müəyyən edir? Onların neytral şəkildə tədrisi necə təmin olunur? Dövlət müəllimin şəxsi inanclarının şagirdlərin dünyagörüşü seçiminə təsir göstərdiyi vəziyyətlərin qarşısını necə alır?
Azərbaycan Konstitusiyası dövlətin dünyəvi xarakterini və dinin dövlətdən ayrı olduğunu təsbit edir. Buna görə də təhsil siyasəti vətəndaşların dini inanclarına hörməti təmin etməli, dövlət məktəbini hər hansı dinin yayılması vasitəsinə çevirməməlidir.
Radikallaşma haqqında əslində nə məlumdur?
Hicab ətrafındakı münaqişə şagirdlərə təzyiq, dini təşviqat və aqressiv davranış halları barədə məlumatlarla müşayiət olunub.
Bakı məktəblərindən birinin müəlliminin sözlərinə görə, valideynlər digər uşaqlar arasında fəal şəkildə islamı təbliğ edən bir şagirddən şikayət ediblər. Sosial şəbəkələrdə müəllimlərin dini təşviqat apardığını və etirazların bəzi iştirakçılarının qanunsuz hərəkətlərini əks etdirdiyi ehtimal olunan videoyazılar da yayılıb.
Lakin belə epizodlar, hətta onların həqiqiliyi təsdiqlənsə belə, dövlət təhsil sisteminin dini ekstremizm mənbəyinə çevrildiyini iddia etməyə əsas vermir.
Belə nəticə üçün hadisənin miqyası, təbliğatın xarakteri, mütəşəkkil radikal qrupların mümkün iştirakı və məktəb rəhbərliyinin reaksiyası haqqında məlumatlar lazımdır.
Dini mühafizəkarlığı ekstremizmdən fərqləndirmək də az əhəmiyyət daşımır. Məscidə getmək, oruc tutmaq və ya dini bayramlarda iştirak etmək radikallaşmanın əlaməti deyil.
Eyni zamanda, digər uşaqlara dini normaları məcburi qəbul etdirmək cəhdləri, zorakılığa haqq qazandırılması və fərqli inanclara malik insanların hüquqlarının tanınmaması məktəbin və müvafiq dövlət qurumlarının diqqətini tələb edir.
İctimai və ailə ənənələrinin məktəb həyatına güclü təsir göstərdiyi kiçik yaşayış məntəqələrində vəziyyət xüsusilə mürəkkəb ola bilər. Dünyəvi baxışlara malik müəllim ətraf mühitin təzyiqi ilə üzləşə, dindar müəllim isə öz nüfuzundan şəxsi inanclarını yaymaq üçün istifadə edə bilər.
Lakin müstəqil araşdırma aparılmadan belə halların miqyasını qiymətləndirmək hələlik mümkün deyil.
Dövlətin məsuliyyəti
Məktəblərdə hicab məsələsi ətrafındakı müzakirə dövlət siyasətindəki ziddiyyəti nümayiş etdirdi.
Bir tərəfdən, hakimiyyət məktəbli forması ilə bağlı vahid qaydalara riayət olunmasını tələb edir və təhsilin dünyəvi xarakterini vurğulayır. Digər tərəfdən, dövlət institutları dini mövzuların təhsil proqramlarına daxil edilməsini dəstəkləyir, lakin maarifləndirmə ilə dünyagörüşünün formalaşdırılması arasındakı sərhədləri ictimaiyyətə heç də həmişə aydın izah etmir.
Oxşar ziddiyyətlər əvvəllər də qeyd olunub. Hələ 2019-cu ildə Azərbaycan mətbuatı məktəb dərsliklərindəki dini müddəalara diqqət çəkirdi. Təhsil strukturlarının nümayəndələri dini maarifləndirmənin zəruriliyini radikalizmə və sektantlığa qarşı mübarizə vəzifəsi ilə izah edirdilər.
Lakin belə siyasətin effektivliyi kifayət qədər öyrənilməyib.
Əgər dövlət dini maarifləndirməni ekstremizmin qarşısının alınması vasitəsi hesab edirsə, onun nəticələrini qiymətləndirən mexanizmlərə malik olmalıdır. Şagirdlərin hansı bilikləri əldə etdiyini, bu biliklərin necə tədris olunduğunu və tənqidi düşüncənin inkişafına kömək edib-etmədiyini anlamaq lazımdır.
Əks halda, xoş niyyətlər gözlənilməz nəticələrə səbəb ola bilər.
Elm və Təhsil Nazirliyi Turan-ın məqalə müəllifinin mövqeyinə münasibət bildirmək xahişi ilə göndərdiyi müraciətə üç iş günü ərzində cavab verməyib.
Azərbaycana hansı məktəb lazımdır?
Bəzi müəllimlər məktəb proqramına «İnsan və cəmiyyət» fənninin qaytarılmasını təklif edirlər. Bu fənn çərçivəsində elmi tərəqqi, vətəndaş hüquqları, ictimai institutlar, insanın dövlət və cəmiyyət qarşısında məsuliyyəti müzakirə oluna bilər.
Belə təşəbbüs müzakirəyə layiqdir, baxmayaraq ki, yeni fənnin tətbiqi özlüyündə problemin həllinə zəmanət vermir.
Daha vacibi dərsliklərin elmi ekspertizasını, müəllimlərin hazırlığını, şagirdlərin ideoloji təzyiqdən qorunmasını və tənqidi düşüncə bacarıqlarının inkişafını təmin etməkdir.
Məktəb uşaqlara insanların niyə müxtəlif dini və qeyri-dini inanclara malik olduqlarını izah etməli, lakin hansı inancların doğru olduğunu onların əvəzinə müəyyənləşdirməməlidir.
Bu, dünyəvi ənənələrlə dini mədəniyyətin yanaşı mövcud olduğu çoxşaxəli Azərbaycan cəmiyyəti üçün xüsusilə vacibdir.
Hicab ətrafındakı münaqişə təhsil siyasətinə yenidən baxılması üçün səbəb ola bilər. Lakin onun əsas dərsi dini ictimai həyatdan sıxışdırıb çıxarmaq zərurətində və ya dindarlığı dövlət üçün təhlükə kimi təqdim etmək cəhdində deyil.
Söhbət başqa məsələdən gedir: dövlət məktəbi biliklərin elmi sübutlara əsaslandığı, vicdan azadlığının qorunduğu və heç bir uşağın inanclarına və ya inancının olmamasına görə təzyiqə məruz qalmadığı məkan olaraq qalmalıdır.
Məhz belə tarazlığı təmin etmək bacarığı, çıxarılan hicabların sayı deyil, Azərbaycanda dünyəvi təhsilin effektivliyinin əsl göstəricisi olacaq. 
Qeyd: Başlıqdakı şəkil-illüstrasiya Azərbaycan məktəblərində dünyəvi təhsil, dini inanclar və elmi biliklər arasındakı ziddiyyətləri əks etdirir. Sİ vasitəsilə yaradılıb...
