1991-ci il oktyabrın 18-də Azərbaycan öz gələcəyini müstəqil müəyyənləşdirmək hüququnu təsbit etdi. Otuz beş il sonra bu seçimin nəticələri yalnız ərazi üzərində nəzarət və neft gəlirləri ilə deyil, dövlətin vətəndaşlar qarşısındakı öhdəliklərini nə dərəcədə yerinə yetirməsi ilə də ölçülür.
Azərbaycanın dövlət təqvimində diqqətçəkən bir fərq var. Müstəqilliyin Bərpası Günü öz-özlüyündə işdən azad etməyən bayramdır. 2026-cı ildə oktyabrın 18-i bazar gününə düşür, lakin qanunvericilik ildönümü münasibətilə əlavə istirahət günü nəzərdə tutmur. Əksinə, 28 May — Müstəqillik Günü və 15 İyun — Milli Qurtuluş Günü iş günü hesab edilməyən bayramlar sırasındadır. Əmək Məcəlləsinin 105-ci maddəsi bunu belə müəyyənləşdirir.
Bu fərq tarixi yaddaş siyasətini bütövlükdə izah etmir. Lakin təqvimin hüdudlarından kənara çıxan bir sual doğurur: 1991-ci ilin qərarı ölkənin özü haqqında təsəvvüründə hansı yeri tutur? Müasir dövlətçiliyə yol açan gün nə üçün onun siyasi tarixinin bəzi sonrakı hadisələri ilə müqayisədə gündəlik həyatda daha az nəzərəçarpan statusa malikdir?
2021-ci il qanunu ilə 28 mayın adı Respublika Günündən Müstəqillik Gününə, 18 oktyabrın adı isə Dövlət Müstəqilliyi Günündən Müstəqilliyin Bərpası Gününə dəyişdirildi. Qanunun rəsmi əsaslandırılması tarixi dəqiqliyi vurğulayır: dövlət 1918-ci ildə elan olunub, 1991-ci ildə isə müstəqilliyini bərpa edib. Ancaq sənəddə oktyabr tarixinin iş günü statusuna ayrıca izah verilmir. Buna görə də qanunvericiyə həmin tarixin əhəmiyyətini azaltmaq niyyəti aid etmək sübuta yetirilməmiş nəticə olardı. Bununla belə, tarixlərin simvolik iyerarxiyası barədə sual açıq qalır.
Cavabı ilk növbədə 35 il əvvəl qəbul edilmiş sənəddə axtarmaq lazımdır. Konstitusiya Aktı həm sovet sistemi ilə bağların qırılması, həm də yeni dövlətin necə olacağına dair vəd idi.
Müstəqillik ictimai öhdəlik kimi
1991-ci il 18 oktyabr tarixli Konstitusiya Aktı Azərbaycanı 1918–1920-ci illər respublikasının varisi elan etdi, 1920-ci ilin aprelində sovet hakimiyyətinin qurulmasını isə işğal kimi qiymətləndirdi. Bu hüquqi yanaşma ölkəyə tarixin müstəqil iştirakçısı statusunu qaytarırdı: müstəqillik öz dövlətçiliyinə olan, vaxtilə əlindən alınmış hüququn bərpası kimi qəbul edilirdi.
Lakin aktın məzmunu Moskva ilə münasibətlərdən xeyli geniş idi. Xalq suveren hakimiyyətin sahibi elan olunur, dövlət quruluşu hakimiyyət bölgüsü prinsipinə əsaslanır, müstəqil məhkəmələr və vətəndaşların qanun qarşısında bərabərliyi nəzərdə tutulurdu. İnsanların şəxsi azadlığını, sağlamlığını və təhlükəsizliyini qorumaq, sosial cəhətdən həssas qruplara dəstək vermək və şəxsiyyətin azad inkişafı üçün şərait yaratmaq dövlətin vəzifələri sırasında göstərilirdi.
Ona görə də müstəqilliyin nəticələrini yalnız dövlətin sərhədləri qorumaq qabiliyyəti ilə qiymətləndirmək onun qurucularının müəyyənləşdirdiyi meyarların yalnız bir hissəsindən istifadə etmək deməkdir. Sənəd xarici müstəqilliyi daxili hüquq qaydası ilə əlaqələndirirdi.
Qərardan əvvəl milli hərəkat, 1990-cı il 20 Yanvar faciəsi və ittifaq hakimiyyətinin sürətlə dərinləşən böhranı yaşanmışdı. Moskvada avqust çevrilişi cəhdinin uğursuzluğundan sonra Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti 1991-ci il avqustun 30-da müstəqilliyin bərpası haqqında Bəyannamə qəbul etdi. Oktyabr aktı onun hüquqi əsaslarını möhkəmləndirdi, dekabrın 29-da keçirilmiş referendum isə qərara ümumxalq legitimliyi verdi. Prezident Kitabxanasının məlumatına görə, səsvermə hüququ olanların 95 faizindən çoxu referendumda iştirak etdi.
Bu ardıcıllıq müasir dövlətin yaranmasını anlamaq üçün vacibdir. Müstəqillik ictimai səfərbərliyin, sovet sisteminin dağılmasının və dövrün hakimiyyət institutlarının qərarlarının nəticəsi idi. Onun tarixi məzmunu hər hansı bir rəhbərin bioqrafiyasından daha genişdir.
Qoruyub saxlamaq lazım gələn dövlət
İttifaq mərkəzindən hüquqi azadlıq dərhal sabitlik yaratmadı. Dağlıq Qarabağ ətrafında müharibə, əhalinin kütləvi yerdəyişməsi, təsərrüfat əlaqələrinin dağılması və hakimiyyət uğrunda mübarizə müstəqilliyin ilk illərini ağır itkilər dövrünə çevirdi. Ölkə eyni zamanda ordu, maliyyə sistemi və idarəetmə aparatı yaratmalı idi.
Sonrakı mərkəzləşmənin rəsmi izahı məhz bu təcrübəyə əsaslanır. Rəsmi təqdimatda Heydər Əliyevin 1993-cü ildə hakimiyyətə qayıdışı dayanıqlı dövlətçiliyin bərpasına dönüş nöqtəsi kimi göstərilir. Bu yanaşma 15 iyunun təqvimdəki xüsusi yerini anlamağa kömək edir: vurğu müstəqilliyin elanından onun qorunub saxlanmasına və möhkəmləndirilməsinə keçir.
Lakin sabitləşmə və institutların keyfiyyəti fərqli qiymətləndirmə üsulları tələb edir. İdarəetmənin dağılmasını dayandırmaq mühüm nəticədir. Qanunun hakimiyyəti məhdudlaşdırdığı, vətəndaşın isə hüquqlarının təmin olunmasına nail ola bildiyi sistem yaratmaq növbəti vəzifədir. Otuz beş il sonra məhz bu vəzifə getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanır.
Müstəqilliyin xərcini neft qarşıladı
Yeni dövlətin iqtisadi təməlini böyük ölçüdə neft sektoru formalaşdırdı. 1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” beynəlxalq şirkətləri Azəri, Çıraq və Günəşli yatağının dərinsulu hissəsinin işlənməsinə cəlb etdi. İxrac marşrutlarının sonrakı inkişafı xarici siyasət seçimlərini genişləndirdi, Azərbaycanın maraqlarını böyük investorların və dövlətlərin maraqları ilə bağladı.
Resurs modeli ölkəyə infrastruktur qurmaq, sosial xərcləri maliyyələşdirmək, ordunu gücləndirmək və maliyyə ehtiyatları toplamaq üçün vəsait verdi. Müasir Azərbaycanın iqtisadi imkanları 1990-cı illərin əvvəllərindəki respublikanın imkanları ilə müqayisəyə gəlmir.
Ancaq güc mənbəyi asılılıq da yaratdı. Dünya Bankının 2025-ci il icmalına görə, karbohidrogenlərdən əldə edilən ixrac və büdcə gəlirlərinə arxalanmaq iqtisadiyyatın əsas zəif nöqtəsi olaraq qalır. Neft hasilatının azalması, qiymət dəyişkənliyi və qlobal enerji keçidi uzunmüddətli perspektivləri məhdudlaşdırır. Bankın qiymətləndirməsinə əsasən, dövlətin iqtisadiyyatda böyük çəkisi, qeyri-bərabər rəqabət şəraiti, maliyyə bazarının kifayət qədər dərin olmaması və insan kapitalındakı zəifliklər özəl sektorun inkişafına mane olur.
Bu, suverenliyin iqtisadi mənasını dəyişir. Neft gəlirləri üzərində müstəqil sərəncam vermək imkanı artıq əldə olunub. Növbəti sual resurs mühərriki yavaşladıqda iqtisadiyyatın yüksək məhsuldarlıqlı iş yerləri və gəlirlər yarada bilib-bilməyəcəyidir.
Müqayisə edilə bilən göstəricilər nə deyir?
Müstəqilliyin cəmiyyət üçün nəticəsini qiymətləndirməkdən ötrü nominal əməkhaqqını və ya büdcənin həcmini 1991-ci illə müqayisə etmək kifayət deyil. Pul sisteminin dağılması, inflyasiya və metodologiyaların dəyişməsi belə müqayisələri etibarsız edir. Vahid beynəlxalq metodologiya ilə hesablanan sağlamlıq, təhsil və gəlir göstəriciləri daha məzmunlu istiqamət verir.
BMT İnkişaf Proqramının 2023-cü ilin məlumatlarından istifadə edən 2025-ci il İnsan İnkişafı Hesabatında Azərbaycan 0,789 indekslə 81-ci yeri tutub. Qazaxıstanın göstəricisi 0,837 — 60-cı yer, Gürcüstanın göstəricisi isə 0,844 — 57-ci yer olub. Bu nəticələr eyni ilə və eyni hesablama sisteminə aiddir.
Müqayisə iqtisadi model haqqında yekun hökm deyil: ölkələr təsərrüfat strukturu, əhalisi və yaşadıqları sarsıntılar baxımından fərqlənirlər. Bununla belə, o göstərir ki, təbii sərvətlər öz-özlüyündə daha yüksək insan inkişafı nəticələrinə zəmanət vermir.
Ailə üçün müstəqilliyin praktik dəyəri müalicənin əlçatanlığında, məktəbin keyfiyyətində, şəxsi himayə olmadan iş tapmaq və mülkiyyətini məhkəmədə qorumaq imkanında üzə çıxır. Dövlətin resurslarının artması bu vəzifələrin həlli üçün şərait yaradır, lakin onların yerinə yetirilməsinin qiymətləndirilməsini əvəz etmir.
Bu yanaşma Azərbaycanın qüvvədə olan Konstitusiyasına da uyğundur. Onun 12-ci maddəsi insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının, eləcə də vətəndaşlara layiqli həyat səviyyəsinin təmin edilməsini dövlətin ali məqsədi kimi müəyyənləşdirir. Sosial rifah burada dövlət quruluşunun hüquqi şəkildə bəyan edilmiş məqsədidir.
Ərazi qaytarılıb. Bundan sonra nə gəlir?
2020-ci ilin zəfərlə başa çatmış müharibəsi və 2023-cü ilin sentyabrında Qarabağın qalan hissəsi üzərində nəzarəti bərqərar etməsi ölkənin vəziyyətini köklü şəkildə dəyişdirdi. Onilliklər ərzində beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərlə faktiki nəzarət arasındakı fərq onun təhlükəsizliyini və siyasi gündəliyini müəyyənləşdirirdi.
Hərbi nəticə eyni zamanda yeni öhdəliklər yaratdı: məcburi köçkün vətəndaşların qayıdışı, ərazilərin minalardan təmizlənməsi, mənzillərin bərpası, iş yerlərinin yaradılması və münaqişədən təsirlənmiş bütün insanların hüquqlarının təmin olunması. İnfrastrukturu dayanıqlı yerli iqtisadiyyatdan daha tez qurmaq mümkündür; belə iqtisadiyyat olmadan uzunmüddətli qayıdışı təmin etmək isə xeyli çətindir.
2025-ci il avqustun 8-də Ermənistanla sülh sazişi mətninin paraflanması diplomatik mərhələ oldu. Bu faktı sazişin imzalanması və qüvvəyə minməsi ilə qarışdırmaq olmaz. Onun əhəmiyyəti silahlı qarşıdurmadan dövlətlərarası nizamlama prosesinə keçid üçün razılaşdırılmış əsasın yaranmasındadır.
Növbəti nəslin müstəqilliyi üçün dayanıqlı sülhün birbaşa iqtisadi dəyəri var. O, investisiya risklərini azalda, nəqliyyat imkanlarını genişləndirə və sərhədyanı rayonlarda həyatı daha proqnozlaşdırılan edə bilər. Təhlükəsizlik tədricən yeni müharibənin qarşısını almaq və işlək razılaşmaları qorumaq qabiliyyəti ilə də təsdiqlənməlidir.
Vətəndaş suverenliyin ölçüsü kimi...
Yubiley balansının ən mürəkkəb hissəsi siyasi hüquqlarla bağlıdır. 2024-cü il seçkilərinin yekun qiymətləndirilməsində ATƏT-in Demokratik Təsisatlar və İnsan Hüquqları Bürosu səsvermələrin mütəşəkkil hazırlanmasını qeyd edib, lakin məhdudlaşdırıcı siyasi mühitə, real alternativlərin olmamasına, müstəqil media, vətəndaş cəmiyyəti və partiyalar üçün fəaliyyət məkanının daralmasına diqqət çəkib. Bu, beynəlxalq müşahidə qurumunun qiymətləndirməsidir; təhlil üçün əhəmiyyəti rəqabət, şəffaflıq və iştirak azadlığının konkret meyarlarına əsaslanmasındadır.
Bu məsələlərin müstəqilliklə əlaqəsi birbaşadır. Jurnalist büdcə xərclərini araşdıra, sahibkar inzibati qərarı mübahisələndirə, vətəndaş isə məmuru açıq tənqid edə bildikdə dövlət öz problemləri haqqında daha çox etibarlı məlumat alır. Belə mexanizmlər səhvləri sistemli böhrana çevrilməzdən əvvəl düzəltməyə imkan verir.
Qarşıdakı onilliklər məhz bu düzəliş qabiliyyətini tələb edəcək. Su və ərzaq təhlükəsizliyi, təhsilin keyfiyyəti, infrastrukturun köhnəlməsi və enerji bazarlarındakı dəyişikliklər idarəetmənin səriştəsinə və hesabatlılığına tələblər irəli sürür. Maliyyə ehtiyatları uyğunlaşmaq üçün vaxt qazandırır. Nəticə həmin vaxtdan necə istifadə olunacağından asılıdır.
Ona görə də 18 oktyabrın iş günü statusu ətrafındakı müzakirə diqqətə layiqdir. Dövlət təqvimi hakimiyyətin cəmiyyətə hansı hadisələri həlledici saymağı təklif etdiyini göstərir. Ancaq əlavə istirahət günü öz-özlüyündə 1991-ci ilin vədlərinin yerinə yetirilməsini yaxınlaşdırmayacaq.
Otuz beş il əvvəl Azərbaycan öz gələcəyini müstəqil seçmək hüququnu təsbit etdi. Bu gün həmin seçimin yetkinliyi davamlı sülhün, işləyən qanunun və layiqli həyatın vətəndaşlar üçün nə dərəcədə əlçatan olması ilə ölçülür. Müstəqilliyin Bərpası Günü məhz bu nəticələr sayəsində yubiley mərasimləri başa çatdıqdan sonra da yaşayan məzmun qazanır. 
Qeyd: Başlıqdakı şəkil Müstəqillik Aktı, Azərbaycan bayrağı və Bakı fonunda ailə dövlətçiliyin bərpasından vətəndaşların rifahına və hüquqlarına gedən yolu simvolizə edir. Sİ tərəfindən yaradılıb...
