TRAMP, PUTİN və Sİ: AVRASİYANIN BÖYÜK YENİDƏN BÖLGÜSÜ?
SİYASİ TƏHLİL – PROQNOZ

2026-cı il noyabrın 19-da Çinin Şençjen şəhərində dünya siyasətinin qaydalarını dəyişməyə qadir olan üç nəfər bir masa arxasında görüşməlidir. ABŞ Prezidenti Donald Tramp, ÇXR sədri Si Cinpin və Rusiya Prezidenti Vladimir Putin strateji sabitliyi, nüvə silahlarını və beynəlxalq təhlükəsizliyi müzakirə etmək niyyətindədirlər. Lakin rəsmi gündəliyin arxasında daha geniş bir sual gizlənir: Vaşinqton, Pekin və Moskva birgəyaşayışın yeni düsturunu tapsa, dünya nizamı necə olacaq? Mərkəzi Asiya üçün bu, mücərrəd diplomatik müzakirə deyil. Söhbət onun iqtisadiyyatının, təhlükəsizliyinin, nəqliyyat kommunikasiyalarının və siyasi müstəqilliyinin gələcəyindən gedir. Uzun onilliklər ərzində ilk dəfə region dövlətləri böyük dövlətlərin qərarlarına sadəcə uyğunlaşmaq deyil, onların hesablamalarına təsir göstərmək imkanı əldə edirlər.

 

Dünya siyasəti maraqlı bir paradoks yaşayır. Ən böyük dövlətlər arasında rəqabət nə qədər kəskinləşirsə, onların liderləri heç olmasa bu rəqabətin qaydaları barədə razılığa gəlmək imkanını bir o qədər israrla axtarırlar. Tramp Birləşmiş Ştatları strateji üstünlükdən məhrum edə biləcək prosesləri dayandırmağa çalışır. Si Cinpin Çinin dünya gücünün bərabərhüquqlu mərkəzinə çevrilməsini möhkəmləndirmək niyyətindədir. Putin Rusiyanın beynəlxalq təhlükəsizliyin əsas məsələlərinin onun iştirakı olmadan həlli mümkün olmayan dövlət kimi tanınmasına nail olmağa çalışır. Hər birinin öz məqsədləri, öz məhdudiyyətləri və yolverilən güzəştlər barədə öz təsəvvürü var. Lakin bir məsələdə onların maraqları obyektiv olaraq kəsişir: nə Vaşinqton, nə Pekin, nə də Moskva nəticələrini hesablamaq mümkün olmayan nəzarətsiz toqquşmada maraqlı deyil. Məhz buna görə noyabrın 19-na Şençjendəki “Kilin Villa” otel kompleksində təyin edilmiş görüş öz bilavasitə nəticələrindən daha vacib ola bilər. Amerika prezidentinin dərc edilmiş qrafikinə görə, danışıqlar Çin vaxtı ilə saat 14:30-da başlamalıdır. Çinin Xarici İşlər Nazirliyi də üçtərəfli sammitin keçiriləcəyini təsdiqləyib. Bununla belə, danışıqların məzmunu barədə ilkin məlumatlar tərəflərin məhdud konsensusa imkan verən mövzular üzərində cəmləşmək barədə şüurlu istəyindən xəbər verir. Mətbuatın məlumatına görə, Ukraynadakı müharibə və Koreya yarımadasının nüvəsizləşdirilməsi razılaşdırılmış gündəliyin mərkəzi bəndləri kimi nəzərdən keçirilmir. Belə qərar münaqişələrin ikinci dərəcəli olduğunu deyil, mövcud fikir ayrılıqlarının dərinliyini əks etdirir. Üç dövlət fundamental siyasi mövqelərə dərhal yenidən baxılmadan əməkdaşlığın mümkün olduğu sahəni tapmağa çalışır. Mərkəzi Asiya üçün əsas sual da məhz burada yaranır: ən böyük güc mərkəzləri öz aralarında münasibətlərin yeni qaydalarını müəyyən etməyə başlasa, Rusiya, Çin, Amerika, Avropa və Türkiyə maraqlarının kəsişməsində yerləşən dövlətlərlə nə baş verəcək?

 

Üç lider, üç strategiya: ortaq masa arxasında hər kəs niyə qalanlara qarşı oynayacaq...

 

Trampın danışıqlar mövqeyi demək olar ki, bütün müasir Amerika xarici siyasətini müşayiət edən ziddiyyətlə müəyyən olunur. Birləşmiş Ştatlar Çinin güclənməsinin qarşısını almaq, Rusiyanın strateji imkanlarını məhdudlaşdırmaq və eyni zamanda bir neçə böyük dövlətlə eyni vaxtda qarşıdurma ilə bağlı xərclərdən və risklərdən qaçmaq istəyir. Vaşinqtonda çox yaxşı başa düşürlər ki, Moskva ilə Pekinin əməkdaşlığı hər iki vəzifənin həllini çətinləşdirir. Rusiya nəhəng nüvə potensialına, əhəmiyyətli təbii sərvətlərə və hərbi-sənaye imkanlarına malikdir. Çin sənaye gücünə, maliyyə resurslarına, texnoloji bazaya və ən böyük istehsal zəncirlərinə sahibdir. Onların tərəfdaşlığı tam dəyərli hərbi-siyasi ittifaq deyil, lakin hər iki dövlətə ABŞ-ın təzyiqini qismən kompensasiya etməyə imkan verir. Tramp üçün ideal nəticə Moskva ilə Pekin arasında müəyyən məsafənin yaranması olardı. Lakin Amerika prezidenti xoşagəlməz reallıqla üzləşir: Rusiya obyektiv olaraq Çin bazarında, texnologiyalarında və maliyyə imkanlarında maraqlıdır, Çin isə Rusiyanın enerji resurslarında və şimalda dost strateji məkanın qorunmasında maraqlıdır. Putin isə öz növbəsində Pekinin kiçik tərəfdaşı vəziyyətinə düşməkdən qaçmağa çalışır. Moskva üçün Vaşinqtonla birbaşa dialoq müstəqil dəyər daşıyır, çünki onun dünya gücünün mərkəzlərindən biri statusunu təsdiqləyir. Si Cinpin vəziyyətə başqa cür baxır. Çin ABŞ-ın imkanların yeni balansının mövcudluğunu tanımasında və öz qlobal liderliyini qeyd-şərtsiz siyasi norma kimi qəbul etməyi dayandırmasında maraqlıdır. Pekin qeyri-müəyyən Amerika vədləri naminə Moskva ilə münasibətləri qurban vermək niyyətində deyil, lakin Rusiyanın maraqlarını Qərblə iqtisadi əməkdaşlığa maneəyə çevirmək niyyətində də deyil. Şençjen üçbucağının fundamental xüsusiyyəti də bundadır: hər iştirakçı digər ikisi ilə dialoqda maraqlıdır, lakin heç biri onlara öz strateji imkanlarını məhdudlaşdıran hərəkət sərbəstliyi verməyə hazır deyil. Deməli, davamlı üçtərəfli ittifaqın yaranmasını gözləmək olmaz. Rəqabətin əməkdaşlıqla birləşəcəyi məhdud razılaşmalar sisteminin formalaşması xeyli daha realdır. Məhz belə sistem Mərkəzi Asiyaya birbaşa təsir göstərə bilər, çünki region iqtisadi baxımdan hər üç dövlətlə bağlıdır, lakin onların siyasətinə müqayisəli təsir imkanlarına malik deyil.

 

Əsrin nüvə sövdələşməsi, yoxsa diplomatik tamaşa? Şençjen görüşünün əsl səbəbi

 

2026-cı il fevralın 5-də Rusiya ilə ABŞ arasında strateji nüvə silahlarına məcburi kəmiyyət məhdudiyyətləri qoyan sonuncu ikitərəfli saziş olan Strateji hücum silahlarının azaldılması haqqında üçüncü müqavilənin qüvvəsi başa çatdı. Dünya iki ən böyük nüvə dövlətinin artıq belə qüvvədə olan müqavilə ilə bağlı olmadığı vəziyyətə düşdü. Stokholm Beynəlxalq Sülh Tədqiqatları İnstitutunun qiymətləndirmələrinə görə, 2026-cı ilin yanvarında dünyanın ümumi nüvə arsenalı silahlanmadan çıxarılmış və sökülməsini gözləyən döyüş başlıqları da daxil olmaqla təxminən 12 187 döyüş başlığından ibarət idi. Rusiyanın ümumi arsenalı təxminən 5420, Amerikanınkı 5042, Çininki isə 620 vahid qiymətləndirilirdi. Bununla belə, hərbi ehtiyatlar, yəni potensial tətbiq üçün saxlanılan döyüş başlıqları daha az idi: Rusiyada təxminən 4400, ABŞ-da isə 3700. Bu rəqəmlər gələcək danışıqların mərkəzi ziddiyyətini açır. Vaşinqton nüvə potensialı artmaqda davam edən Çinə yeni məhdudiyyətlərin şamil edilməsində maraqlıdır. Pekin onu müqayisəolunmaz dərəcədə böyük arsenallara malik dövlətlərlə eyni müqavilə şərtlərinə qoymaq cəhdlərinə etiraz edir. Moskva isə öz növbəsində raketdən müdafiə və yüksək dəqiqlikli silahlar da daxil olmaqla strateji təhlükəsizlik amillərinin daha geniş kompleksinin nəzərə alınmasını tələb edir. Buna görə də nüvə döyüş başlıqlarının sayının məhdudlaşdırılması barədə tez bir zamanda razılaşma perspektivləri olduqca təvazökar görünür. “Saut Çayna Morninq Post” qəzetinin məlumatına görə, mümkün razılıq sahələrindən birinə çevrilə biləcək süni intellekt mövzusu da məhz burada yaranır. Üç dövlət nüvə silahının tətbiqi barədə qərarlar üzərində insan nəzarətinin saxlanılması prinsipini təsdiqləyə bilər. Belə yanaşma artıq 2024-cü il Amerika–Çin razılaşmalarında öz əksini tapıb, lakin Rusiyanın iştirakı ona yeni siyasi əhəmiyyət verərdi. Problem ondadır ki, bəyannamə ilə tam dəyərli nəzarət mexanizmi tamamilə fərqli şeylərdir. Süni intellekt yalnız bilavasitə qərar qəbul etmək üçün deyil, həm də hücum xəbərdarlıqlarının təhlili, təhdidlərin müəyyən edilməsi və cavab tədbirləri variantlarının hazırlanması üçün tətbiq oluna bilər. Son qərar formal olaraq insanın əlində qalsa belə, alqoritmlər onun vəziyyəti necə qavramasına təsir göstərə bilər. Qazaxıstanda keçirilmiş sovet nüvə sınaqlarının nəticələrinin tarixi yaddaşın bir hissəsi olaraq qaldığı Mərkəzi Asiya üçün bu müzakirə xüsusilə vacibdir. Regionun beş dövləti 2006-cı il Semipalatinsk müqaviləsi ilə təsbit edilmiş nüvə silahından azad zona yaradıblar. Buna görə də onların beynəlxalq strateji sabitliyin möhkəmlənməsində marağı yalnız iqtisadi deyil, həm də bilavasitə tarixi və siyasi xarakter daşıyır.

 

Rusiya Mərkəzi Asiyanı itirir? Milyardlarla dolların təkzib etdiyi təhlükəli illüziya

 

Son illərdə Rusiyanın Mərkəzi Asiyanı tədricən Çinə güzəştə getdiyini iddia etmək dəb halını alıb. Belə qiymətləndirmə sadəliyi ilə cəlbedicidir, lakin reallığı pis əks etdirir. Rusiyanın təsiri bəzi sahələrdə həqiqətən azalır, Mərkəzi Asiya dövlətləri isə alternativ tərəfdaşları daha fəal axtarırlar. Lakin onilliklər ərzində formalaşmış iqtisadi və sosial qarşılıqlı asılılıq böyük əhəmiyyətini saxlayır. Qazaxıstan və Qırğızıstan Avrasiya İqtisadi İttifaqında iştirakını davam etdirir. Rusiya təhlükəsizlik sahəsində hərbi obyektlərini və əməkdaşlıq mexanizmlərini saxlayır. Rusiyanın təhsil müəssisələri, əmək bazarı, bank əlaqələri və enerji layihələri regional həyatın mühüm elementləri olaraq qalır. Əmək miqrasiyası ilə bağlı vəziyyət xüsusilə göstəricidir. Dünya Bankının 2026-cı ildə dərc edilmiş materiallarına görə, 2025-ci ildə Tacikistana xalis pul köçürmələri ölkənin ÜDM-nin təxminən 46 faizini təşkil edirdi. Özbəkistan təxminən 18,9 milyard dollar köçürmə alıb ki, bunun da 78 faizi Rusiyadan daxil olub. Qırğızıstana pul köçürmələri təxminən 3,5 milyard dollara çatıb ki, onların 90 faizdən çoxu Rusiya mənşəli olub. Bu rəqəmlər o deməkdir ki, Rusiyanın iqtisadi vəziyyətindəki dəyişikliklər milyonlarla Mərkəzi Asiya ailəsinə birbaşa təsir göstərir. Rusiyada işçi qüvvəsinə tələbin azalması, miqrasiya qanunvericiliyinin sərtləşdirilməsi və ya rublun kəskin dalğalanmaları regionun ayrı-ayrı dövlətlərində sosial-iqtisadi vəziyyəti dəyişə bilər. Oxşar asılılıq energetikada və nəqliyyatda da mövcuddur. Rusiya ərazisindən keçən Xəzər Boru Kəməri Konsorsiumu Qazaxıstan neftinin ixracının əsas marşrutu olaraq qalır. Atom energetikasında da Rusiya texnologiyaları və şirkətləri əhəmiyyətli mövcudluğunu saxlayır. Deməli, Moskvanın təsirini yalnız rəsmi səfərlərin sayı və ya siyasi ritorikanın intensivliyi ilə ölçmək olmaz. Onun təməlini infrastruktur, institusional öhdəliklər, istehsal əlaqələri və insan münasibətləri təşkil edir. Bununla yanaşı, məhz dərin asılılıq region dövlətlərini şaxələndirməyə sövq edir. Astana, Daşkənd, Bişkek və Düşənbə yeganə tərəfdaşın qərarları qarşısında həssaslığı azaltmağa imkan verən əlavə imkanlar əldə etməyə çalışırlar. Rusiya üçün bu, Mərkəzi Asiyanın qaçılmaz itkisi deyil, onun etimadı uğrunda yeni şərtlərlə rəqabət aparmaq zərurəti deməkdir. Əsasən tarixi yaxınlığa və formalaşmış öhdəliklərə əsaslanan əvvəlki model artıq avtomatik siyasi üstünlük təmin etmir.

 

Çin ekspansiyası: 106 milyard dollar niyə göründüyündən baha başa gələ bilər...

 

Əgər Rusiya təsirini tarixən formalaşmış əlaqələr sayəsində saxlayırsa, Çin ticarət, sənaye, kreditləşmə və nəqliyyat infrastrukturu vasitəsilə yeni iqtisadi reallıq yaradır. 2025-ci ildə ÇXR-in Mərkəzi Asiyanın beş dövləti ilə əmtəə dövriyyəsi 12 faiz artaraq 106,3 milyard dollara çatıb. Çin Kommersiya Nazirliyinin məlumatına görə, Çinin regiona ixracı 71,2 milyard dollar, idxalı isə 35,1 milyard dollar təşkil edib. Pekin ilk dəfə ticarətin ümumi həcminə görə Mərkəzi Asiya dövlətlərinin ən böyük ticarət tərəfdaşına çevrilib. Lakin təsirli statistikanın arxasında struktur problem gizlənir. Çin regiona ondan aldığından xeyli çox hazır məhsul satır. Neft, qaz, uran, mis və digər resursların zəngin yataqlarına malik olan Mərkəzi Asiya dövlətləri xammal tədarükçüləri və Çin sənaye avadanlığının alıcıları mövqeyində möhkəmlənmək riski ilə üzləşirlər. Belə model öz texnoloji müstəqilliyinin müqayisəli artımına zəmanət vermədən əmtəə dövriyyəsinin artımını təmin edə bilər. Bu problem infrastruktur layihələrində xüsusilə aydın görünür. Tikintisinə rəsmi olaraq 2024-cü ilin dekabrında başlanmış Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolu təxminən 4,7 milyard dollar qiymətləndirilir. 2025-ci ilin sonunda Çin banklarının iştirakı ilə maliyyələşdirmə haqqında saziş bağlanıb. Təxminən 2,3 milyard dolların uzunmüddətli kreditlər şəklində cəlb edilməsi nəzərdə tutulur. Birgə layihə şirkətinin 51 faizi Çin tərəfinə, Qırğızıstan və Özbəkistana isə hər birinə 24,5 faiz məxsusdur. Bişkek və Daşkənd üçün dəmir yolu nəqliyyat əlaqələrini genişləndirmək və yeni logistika mərkəzləri formalaşdırmaq üçün ciddi imkandır. Lakin təntənəli bəyanatlarda nadir hallarda səslənən sual yaranır: tarif siyasətinə, gəlirlərin bölüşdürülməsinə və nəqliyyat zəncirinin ən gəlirli hissələrinə kim nəzarət edəcək? Dəmir yolunun tikintisinin özü hələ iqtisadi müstəqillik demək deyil. Region tranzit ödənişləri alırsa, əsas istehsal və maliyyə əməliyyatları isə xarici tərəfdaşların nəzarəti altında qalırsa, asılılıq daha müasir forma alır. Əsl fayda infrastruktur öz maşınqayırmasının, xammal emalının, logistika şirkətlərinin və hazır məhsul ixracının inkişafı üçün şərait yaratdıqda meydana çıxacaq. Mərkəzi Asiya Pekinlə məhz bunun üçün danışıqlar aparmalıdır.

 

Vaşinqton böyük pul üçün qayıdır: Tramp Mərkəzi Asiyada əslində nə axtarır...

 

Amerikanın Mərkəzi Asiyaya münasibətdə siyasətində tədricən mühüm dəyişiklik baş verir. Uzun illər ərzində region əsasən Əfqanıstanın təhlükəsizliyi, terrorizmə qarşı mübarizə, enerji maraqları və Rusiya ilə münasibətlər prizmasından nəzərdən keçirilirdi. İndi bu istiqamətlərə Birləşmiş Ştatların strateji əhəmiyyətli xammalla təmin edilməsi və alternativ istehsal zəncirlərinin yaradılması vəzifəsi əlavə olunur. 2025-ci il noyabrın 6-da Vaşinqtonda Trampın Mərkəzi Asiyanın beş dövlətinin liderləri ilə “5+1” formatında görüşü keçirildi. ABŞ Ticarət Nazirliyi dəyəri 25 milyard dollardan çox olan kommersiya sazişləri və razılaşmalar barədə elan etdi. Ən vacib qeyd-şərt: söhbət artıq daxil olmuş investisiyaların məbləğindən deyil, sövdələşmələrin elan edilmiş dəyərindən gedirdi. Lakin tədbirin siyasi mənası aydındır. Vaşinqton Pekinin öz Avrasiya strategiyasının mühüm elementi, Moskvanın isə ənənəvi maraqlar məkanı kimi nəzərdən keçirdiyi regionda iqtisadi mövcudluq uğrunda rəqabət aparmaq niyyətindədir. Amerikanın kritik əhəmiyyətli minerallara marağı xüsusilə göstəricidir. 2025-ci ilin noyabrında Amerikanın “Kouv Kapital” şirkətinin iştirakı ilə Qazaxıstanın Şimali Katpar və Yuxarı Kayraktı volfram yataqlarının işlənməsi layihəsi elan edildi. Layihənin təxmini dəyəri 1,1 milyard dollar təşkil edib. Volfram yüksək möhkəmlikli materialların və bir sıra yüksək texnologiyalı məmulatların istehsalı üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Qazaxıstan eyni zamanda 2024-cü ildə dünya hasilatının təxminən 39 faizini təmin edərək təbii uranın ən böyük istehsalçısı olaraq qalır. ABŞ üçün bu resurslar yalnız kommersiya malları kimi deyil, həm də sənaye və texnoloji təhlükəsizliyin elementləri kimi maraq kəsb edir. Çin kritik mineralların hasilatı və emalının bir çox beynəlxalq zəncirlərində möhkəm mövqelərə malikdir. Vaşinqton belə asılılığı azaltmağa çalışır. Buna görə də Mərkəzi Asiya yataqları uğrunda rəqabət Şençjendəki danışıqların nə dərəcədə uğurla başa çatmasından asılı olmayaraq güclənəcək. Astana və digər paytaxtlar üçün bu, sövdələşmə məkanı yaradır. Lakin əsas vəzifə mümkün qədər çox xarici şirkətin cəlb edilməsində deyil, yerli emalın inkişafını, texnologiyaların ötürülməsini, mütəxəssislərin hazırlanmasını və gəlirlərin ədalətli bölüşdürülməsini nəzərdə tutan əməkdaşlıq şərtlərinin təmin edilməsindədir. Əks halda region öz iqtisadi modelini dəyişmədən bir xammal alıcısından asılılığı digərindən asılılıqla əvəz etmək riski ilə üzləşir.

 

Orta Dəhliz: bir nəqliyyat arteriyası Moskva və Pekinin strateji hesablamalarını necə dəyişə bilər...

 

Avrasiyanın geosiyasi xəritəsində diplomatik bəyanatlardan çox yükdaşıma statistikasında aşkar etmək daha asan olan dəyişiklik baş verir. Mərkəzi Asiyadan, Xəzər dənizindən, Azərbaycandan, Gürcüstandan və daha sonra Türkiyə və Avropa istiqamətində keçən Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu tədricən Asiya ilə Avropa bazarları arasında ticarətin şaxələndirilməsinin mühüm alətinə çevrilir. 2022-ci ildə genişmiqyaslı Rusiya–Ukrayna müharibəsi başladıqdan sonra Rusiyadan keçməyən marşrutlara maraq nəzərəçarpacaq dərəcədə artıb. Lakin real mənzərə Orta Dəhlizin sürətlə qitənin əsas ticarət yoluna çevrilməsi barədə geniş yayılmış iddialardan daha mürəkkəbdir. 2024-cü ildə onun üzrə daşımaların həcmi təxminən 4,48 milyon tona çatıb, 2025-ci ildə isə 4,12 milyon tona qədər azalıb. Eyni zamanda konteyner axını artmaqda davam edərək 77 min iyirmi futluq ekvivalentə yaxınlaşıb. Bu, eyni zamanda marşrutun müəyyən yük kateqoriyaları üçün cəlbediciliyinin artmasından və ciddi struktur məhdudiyyətlərin qalmasından xəbər verir. Orta Dəhlizə əlavə liman gücləri, razılaşdırılmış dəmir yolu tarifləri, sərhəd keçidlərinin modernləşdirilməsi, sənədlərin rəqəmsallaşdırılması və daşıyıcıların səmərəli koordinasiyası lazımdır. Dünya Bankı zəruri investisiyalar və islahatlar həyata keçirildiyi təqdirdə yük axınının əhəmiyyətli dərəcədə artması və çatdırılma vaxtının qısalması imkanını göstərib. Geosiyasi baxımdan marşrutun əhəmiyyəti yalnız tranzitdən əlavə gəlirlərlə müəyyən olunmur. O, Mərkəzi Asiya dövlətlərinə alternativ verir və ayrı-ayrı ölkələrin siyasi qərarları qarşısında potensial həssaslığı azaldır. Rusiya üçün Orta Dəhlizin inkişafı Avrasiya tranzitinin müəyyən növləri üzrə şimal istiqamətlərinin inhisarının tədricən azalması deməkdir. Çin üçün o, Avropa bazarlarına çıxışın əlavə imkanıdır. Avropa İttifaqı üçün tədarüklərin şaxələndirilməsi alətidir. Mərkəzi Asiya dövlətləri üçün isə o, iqtisadi suverenliyin ən mühüm elementinə çevrilə bilər. Lakin prinsipial şərt var: nəqliyyat müstəqilliyi sənaye modernləşməsi ilə müşayiət olunmalıdır. Ərazisindən milyonlarla ton xarici mal keçən ölkə hələ mütləq zəngin olmur. Sərvət texnologiyaların, müəssisələrin, logistika xidmətlərinin və əlavə dəyərin yaradıldığı yerdə yaranır.

 

Bakı geosiyasi xəritəni dəyişir: Mərkəzi Asiyaya indi beş paytaxt niyə kifayət etmir...

 

2025-ci il noyabrın 16-da Daşkənddə daha böyük beynəlxalq diqqətə layiq olan hadisə baş verdi. Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının yeddinci Məşvərət görüşündə Azərbaycanın formata tamhüquqlu iştirakçı kimi qoşulması barədə qərar qəbul edildi. Bu qərar ənənəvi regional diplomatiyanın hüdudlarından çox kənara çıxır. Onilliklər boyu Mərkəzi Asiya beş dövlətdən ibarət coğrafi və siyasi cəhətdən ayrıca məkan kimi qəbul edilirdi. Azərbaycanın qoşulması Mərkəzi Asiyanı və Cənubi Qafqazı birləşdirən daha geniş əməkdaşlıq mexanizminin formalaşması üçün ilkin şərtlər yaradır. Dostluq haqqında formal bəyannamələrdən fərqli olaraq burada tamamilə konkret iqtisadi əsas var. Azərbaycan Xəzər dənizinin qərb sahilində ən mühüm mövqe tutur, inkişaf etmiş nəqliyyat infrastrukturuna malikdir və Transxəzər kommunikasiyalarının Gürcüstan, Türkiyə və Avropa istiqamətləri ilə birləşməsini təmin edir. Qazaxıstan, Özbəkistan və Türkmənistan üçün ixrac imkanlarını genişləndirmək və ayrı-ayrı nəqliyyat marşrutlarından asılılığı azaltmaq istəyi şəraitində Bakı ilə əməkdaşlıq əlavə əhəmiyyət kəsb edir. Lakin siyasi aspekt də var. Azərbaycanın Mərkəzi Asiyanın məşvərət mexanizminə daxil edilməsi regional qarşılıqlı fəaliyyəti yalnız xarici güc mərkəzlərinin maraqları ətrafında deyil, həm də öz qarşılıqlı tamamlayıcı imkanları əsasında qurmağa imkan verir. Ermənistan ərazisindən, o cümlədən Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında nəqliyyat kommunikasiyalarının inkişafı ilə bağlı TRIPP layihəsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. 2025-ci il 8 avqust Vaşinqton görüşündən sonra ABŞ və Ermənistan bu layihənin həyata keçirilməsi üzrə sənədləri ardıcıl şəkildə irəli aparıblar. 2026-cı il iyunun 4-də ehtimal olunan Amerika nəzarət payı ilə infrastrukturun inkişafı mexanizminin yaradılmasını nəzərdə tutan müvafiq çərçivə sazişi imzalandı. Noyabrın 7-də isə ABŞ, Azərbaycan və Ermənistan nəqliyyat və elektrik enerjisinin ötürülməsi məsələləri üzrə üçtərəfli texniki işçi qrupların yaradıldığını elan etdilər. Bu, hələ tikintinin başa çatması və ya bütün siyasi və texniki maneələrin aradan qaldırılması demək deyil. Lakin layihənin institusional irəliləyişi faktının özü göstərir ki, Vaşinqton Cənubi Qafqazın nəqliyyat bağlılığını daha geniş Avrasiya strategiyasının bir hissəsi kimi nəzərdən keçirməyə başlayır. Azərbaycan üçün bu, sadəcə tranzit dövləti deyil, Mərkəzi Asiya ilə xarici bazarlar arasında iqtisadi qarşılıqlı fəaliyyətin əsas təşkilatçılarından biri kimi mövqeyini möhkəmləndirmək imkanı açır. Perspektivdə genişlənən regional formatda Bakının real çəkisini məhz nəqliyyat, enerji, maliyyə və diplomatik infrastrukturu birləşdirmək qabiliyyəti müəyyən edəcək.

 

Beş dövlət, beş maraq: Mərkəzi Asiyanı niyə bir sazişlə satın almaq mümkün deyil...

 

Xarici müşahidəçilərin ən geniş yayılmış səhvlərindən biri Mərkəzi Asiyaya vahid siyasi orqanizm kimi baxmaq istəyidir. Praktikada Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Tacikistan və Türkmənistan əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənən iqtisadi imkanlara və xarici siyasət prioritetlərinə malikdir. Qazaxıstan regionun ən böyük iqtisadiyyatına, karbohidrogen və uranın əhəmiyyətli ehtiyatlarına, beynəlxalq investisiya münasibətlərinin inkişaf etmiş sisteminə və Rusiya və Çinlə bilavasitə sərhədlərə malikdir. Onun çoxvektorlu diplomatiyası mürəkkəb coğrafi mövqeyi üstünlüyə çevirmək cəhdidir. Lakin neft ixracının konkret infrastruktur istiqamətlərindən asılılığı ciddi məhdudiyyətlər yaradır. Özbəkistan böyük daxili bazara, artan əhaliyə və sənaye inkişafının əhəmiyyətli potensialına malikdir. Daşkənd eyni zamanda Moskva, Pekin, Vaşinqton, Ankara və Avropa paytaxtları ilə əməkdaşlıq edərək geniş beynəlxalq manevr sərbəstliyini saxlamağa çalışır. Onun üçün əsas problem kifayət qədər iş yerinin yaradılması, enerji dayanıqlığının təmin edilməsi və iqtisadiyyatın məhsuldarlığının artırılmasıdır. Qırğızıstan potensial olaraq yeni dəmir yolu marşrutlarının tikintisindən qazanır, lakin xarici maliyyələşdirmə, borc yükü və öz resurslarının məhdudluğu məsələləri ilə üzləşir. Tacikistan Rusiya əmək bazarındakı dəyişikliklərə və Əfqanıstan istiqamətində təhlükəsizlik vəziyyətinə xüsusilə həssas olaraq qalır. Böyük qaz ehtiyatlarına və daimi neytrallıq siyasətinə söykənən Türkmənistan ilk növbədə enerji ixracı imkanlarının genişləndirilməsində maraqlıdır. Beş dövlət arasındakı fərqlər o deməkdir ki, ABŞ, Çin və Rusiyanın mümkün yaxınlaşmasının nəticələri eyni olmayacaq. Qazaxıstan kritik minerallar və tranzit sahəsində əlavə üstünlüklər əldə edə bilər. Özbəkistan investisiyaların cəlb edilməsi və sənayenin modernləşdirilməsi üçün məkanı genişləndirə bilər. Qırğızıstan infrastrukturun inkişafını sürətləndirə bilər. Tacikistan enerji və sosial layihələr üçün resurslar cəlb edə bilər. Türkmənistan yeni qaz marşrutları barədə danışıqları fəallaşdıra bilər. Lakin bu üstünlüklərin hər biri milli hökumətlərin qərarların müstəqilliyini qoruyub saxlamaq qabiliyyətindən asılıdır. Nə coğrafi mövqe, nə də təbii sərvətlərin mövcudluğu sərfəli beynəlxalq sazişlərə zəmanət vermir. Əsas resurs dövlət institutlarının və danışıqlar strategiyasının keyfiyyətinə çevrilir.

 

Ən təhlükəli sövdələşmə: üç dövlət Mərkəzi Asiyanın arxası ilə razılığa gələ bilərmi?

 

Beynəlxalq siyasətdə xoşagəlməz bir qanunauyğunluq var: böyük dövlətlər çox vaxt məhz öz rəqabətlərinin daha proqnozlaşdırıla bilən qaydalarını müəyyən etməyə çalışanda strateji sabitlikdən danışmağa başlayırlar. Kiçik və orta dövlətlər üçün bu, ikili vəziyyət yaradır. Bir tərəfdən, ABŞ, Rusiya və Çin arasında gərginliyin azalması beynəlxalq ticarətə, maliyyə bazarlarına və investisiya mühitinə müsbət təsir göstərə bilər. Digər tərəfdən, regional prioritetlər barədə hər hansı qeyri-rəsmi razılaşmalar üçüncü ölkələrin siyasi seçim məkanını məhdudlaşdıra bilər. Hələlik Şençjen sammitinin iştirakçılarının təsir dairələrinin yeni bölgüsünü hazırladıqlarını iddia etmək üçün əsas yoxdur. Belə ehtimallar spekulyasiya olardı. Lakin məhdud qarşılıqlı güzəştlər imkanını tamamilə istisna etmək də olmaz. Beynəlxalq münasibətlər tarixi göstərir ki, strateji kompromislər ayrı-ayrı regional istiqamətlərdə siyasətin düzəldilməsi ilə müşayiət oluna bilər. Mərkəzi Asiya üçün belə perspektiv xüsusilə həssasdır. Moskva hərbi-siyasi və iqtisadi mövcudluğunun qorunmasında maraqlıdır. Pekin quru kommunikasiyalarının təhlükəsizliyini və resurs tədarüklərinin dayanıqlığını təmin etməyə çalışır. Vaşinqton strateji xammala çıxışı genişləndirmək və alternativ ticarət marşrutları formalaşdırmaq niyyətindədir. Tərəflər müəyyən qarşılıqlı anlaşmaya nail olsalar, onun bütün nəticələri avtomatik olaraq regional dövlətlərin maraqlarına uyğun gəlməyəcək. Buna görə də Mərkəzi Asiyaya sadəcə diplomatik çoxvektorluluq deyil, nəqliyyat, investisiyalar, ekoloji təhlükəsizlik, su ehtiyatları və beynəlxalq ticarət qaydaları məsələləri üzrə ortaq mövqelər formalaşdırmaq qabiliyyəti lazımdır. Region daxilində etimadın möhkəmləndirilməsi xüsusilə vacibdir. 2025-ci ilin martında Qırğızıstan və Tacikistanın dövlət sərhədi üzrə razılaşmaları və sonradan Özbəkistanın iştirakı ilə üçtərəfli sərhəd sazişlərinin rəsmiləşdirilməsi göstərici nümunəyə çevrildi. Bu qərarlar nümayiş etdirdi ki, region dövlətləri onilliklər boyu münasibətlərini çətinləşdirən ən mürəkkəb problemləri müstəqil şəkildə həll etməyə qadirdirlər. Belə əməkdaşlıq nə qədər uğurlu olarsa, xarici dövlətlərin öz təsirlərini möhkəmləndirmək üçün ayrı-ayrı ölkələr arasındakı ziddiyyətlərdən istifadə etməsi bir o qədər çətin olacaq. Əsl regional müstəqillik müstəqillik barədə səs-küylü bəyanatlarla deyil, xarici oyunçuların istifadə edə biləcəyi daxili zəifliklərin aradan qaldırılması ilə başlayır.

 

Türkiyə və Avropa oyuna qoşulur: dünya siyasəti niyə üç paytaxtla məhdudlaşmır...

 

Qarşıdakı sammit Avrasiyanın gələcəyinin yalnız Vaşinqton, Moskva və Pekinin qərarları ilə müəyyən olunduğu təəssüratını yarada bilər. Əslində maraqlı iştirakçıların sayı xeyli çoxdur. Avropa İttifaqı Mərkəzi Asiyanı eyni zamanda kritik əhəmiyyətli resursların mənbəyi, potensial bazar və alternativ nəqliyyat sisteminin mühüm elementi kimi nəzərdən keçirərək orada iqtisadi mövcudluğunu genişləndirməyə çalışır. 2025-ci il aprelin 4-də Səmərqənddə keçirilmiş ilk Avropa İttifaqı–Mərkəzi Asiya sammitində münasibətlər strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəldildi. Avropa tərəfi “Qlobal Qapı” proqramı çərçivəsində həcmi 12 milyard avro olan investisiya paketi təqdim etdi. Əlbəttə, elan edilmiş maliyyə imkanlarını artıq həyata keçirilmiş kapital qoyuluşları ilə eyniləşdirmək olmaz. Lakin siyasi tendensiya aydındır: Brüssel regionda mövcudluğunu möhkəmləndirmək niyyətindədir. Türkiyə başqa əsasla hərəkət edir. Onun Mərkəzi Asiyanın türk dövlətləri ilə münasibətləri tarixi yaxınlığa, mədəni əlaqələrə, siyasi əməkdaşlığa və tədricən genişlənən iqtisadi maraqlara söykənir. Türk Dövlətləri Təşkilatı institusional qarşılıqlı fəaliyyət mexanizmlərindən birinə çevrilir, baxmayaraq ki, onun imkanlarını hələlik Çin layihələrinin iqtisadi miqyası və ya ənənəvi Rusiya əlaqələrinin dərinliyi ilə müqayisə etmək olmaz. Ankara üçün Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə nəqliyyat və istehsal bağlılığının inkişafı ən mühüm istiqamət olaraq qalır. Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistanın maraqları məhz burada əlavə strateji ortaqlıq qazanır. Lakin bu ortaqlığın tam dəyərli iqtisadi üstünlüyə çevrilməsi üçün siyasi bəyannamələrdən konkret istehsal layihələrinə, razılaşdırılmış investisiya mexanizmlərinə və davamlı nəqliyyat əlaqələrinə keçid lazımdır. Uzunmüddətli perspektivdə Türkiyənin sənaye imkanlarının, Azərbaycan infrastrukturunun və Mərkəzi Asiya resurslarının birləşməsi ayrı-ayrı xarici dövlətlərin qərarlarından daha az asılı olan iqtisadi məkan yarada bilər. Lakin belə əməkdaşlığın uğuru əvvəlcədən müəyyən edilməyib. Onu logistikanın dəyəri, müəssisələrin rəqabət qabiliyyəti, maliyyə alətlərinin mövcudluğu və iştirakçı dövlətlərin siyasi ardıcıllığı müəyyən edəcək. Deməli, Mərkəzi Asiyanın əsas üstünlüyü Rusiyanı Çinlə və ya Çini Birləşmiş Ştatlarla əvəz etmək imkanı deyil, heç birinin müstəsna asılılığa çevrilməməsi üçün kifayət qədər geniş tərəfdaşlıqlar dairəsi formalaşdırmaq imkanıdır.

 

Şençjendən sonra: güclər balansını dəyişəcək dörd ssenari

 

Qarşıdakı danışıqlar bir neçə prinsipcə fərqli nəticəyə imkan verir. Ən ehtimal olunanı məhdud siyasi razılaşma kimi görünür: onun çərçivəsində liderlər strateji sabitlikdə maraqlı olduqlarını təsdiqləyəcək, nüvə qərarları üzərində insan nəzarətinin ümumi prinsiplərini müəyyən edəcək və müvafiq qurumlara məsləhətləşmələri davam etdirməyi tapşıracaqlar. Belə nəticə fundamental ziddiyyətləri aradan qaldırmayacaq, lakin üç dövlətin dialoq qabiliyyətini nümayiş etdirməyə imkan verəcək. İkinci ssenari nüvə silahları və yeni texnologiyalar üzrə daha uzunmüddətli danışıqlar prosesinin formalaşmasını nəzərdə tutur. Onun həyata keçirilməsi strateji balansa prinsipcə fərqli yanaşmaların razılaşdırılmasını tələb edəcək və buna görə də qaçılmaz olaraq xeyli vaxt aparacaq. Üçüncü ssenari təhlükəsizlik üzrə məhdud razılaşmaların ayrı-ayrı iqtisadi və ya siyasi ziddiyyətlərin yumşaldılması ilə müşayiət olunacağı münasibətlərdə daha geniş detente ilə bağlıdır. Mərkəzi Asiya üçün bu, potensial olaraq beynəlxalq ticarət şərtlərinin yaxşılaşması, bəzi sanksiya risklərinin azalması və kapital cəlb etmək imkanlarının genişlənməsi deməkdir. Lakin ən böyük dövlətlər maraqlı dövlətlərin tam dəyərli iştirakı olmadan öz regional prioritetlərini razılaşdırmağa başlasa, əks effekt də mümkündür. Nəhayət, dördüncü ssenari mahiyyət etibarilə nəticələrin olmamasıdır. Belə halda görüş əsasən simvolik xarakterli diplomatik hadisə olaraq qalacaq, ABŞ, Çin və Rusiya arasında rəqabət isə əvvəlki intensivliklə davam edəcək. Bu variantların heç biri Mərkəzi Asiyaya avtomatik qazanc zəmanəti vermir. Üstəlik, milli strategiyanı yalnız böyük dövlətlərin danışıqlarının nəticələrinin proqnozlaşdırılması üzərində qurmaq cəhdi ciddi səhv olardı. Regionun davamlı inkişafı ilk növbədə daxili iqtisadi islahatlardan, dövlət idarəçiliyinin keyfiyyətindən, nəqliyyat şaxələndirilməsindən və razılaşdırılmış regional siyasət yeritmək qabiliyyətindən asılıdır. Azərbaycanla əməkdaşlıq xüsusi əhəmiyyət kəsb edir, çünki o, Mərkəzi Asiya dövlətlərinin beynəlxalq əlaqələrinin coğrafiyasını genişləndirir və Avropa bazarlarına çıxış üçün əlavə imkanlar yaradır. Nəticədə Şençjenin potensial nəticələrini bir dövlətin digəri üzərində qələbəsi kimi sadələşdirilmiş düsturla deyil, region dövlətlərinin öz qərarlarını qəbul edəcəkləri konkret şəraitin dəyişməsi ilə qiymətləndirmək lazımdır.

 

Böyük oyunun əsas yekunu: Mərkəzi Asiya artıq başqalarının maraqlarının ərazisi olmaq istəmir

 

Müasir tarixin böyük hissəsi ərzində Mərkəzi Asiya böyük dövlətlər tərəfindən ilk növbədə strateji rəqabət məkanı, təbii sərvətlər mənbəyi və qonşu dövlətlərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün zəruri ərazi kimi qəbul edilirdi. Rusiya imperiyasının ekspansiyası, sovet sistemi, sonrakı SSRİ-nin dağılması və müstəqil respublikaların təşəkkülü xarici əlaqələrin daxili inkişafa daim böyük təsir göstərdiyi mürəkkəb tarixi reallıq formalaşdırıb. Lakin bu gün keyfiyyət dəyişikliyi baş verir. Mərkəzi Asiya dövlətləri tədricən xarici oyunçuların rəqabətindən öz maraqları naminə istifadə etməyi öyrənirlər. Onlar diplomatik formatları genişləndirir, müxtəlif mənbələrdən investisiya cəlb edir, nəqliyyat kommunikasiyalarını inkişaf etdirir və regional əməkdaşlığı möhkəmləndirməyə çalışırlar. Azərbaycanın Mərkəzi Asiyanın məşvərət mexanizminə qoşulması əvvəlki coğrafi və siyasi təsəvvürlərin hüdudlarından kənara çıxan yeni qarşılıqlı fəaliyyət modelinin axtarışından xəbər verir. Lakin tarixi imkanın özü uğura zəmanət vermir. Regionun müstəqil iqtisadi mərkəzə çevrilməsi üçün xeyli dərin dəyişikliklər lazımdır. Mərkəzi Asiya dövlətləri xammal ixracından asılılığı azaltmalı, emal istehsalını inkişaf etdirməli, investisiya sazişlərinin şəffaflığını təmin etməli, maliyyə institutlarını möhkəmləndirməli və öz texnoloji səriştələrini yaratmalıdırlar. Regional iqtisadiyyatların bir-birini tamamladığı qarşılıqlı əlaqəli istehsal və nəqliyyat sistemlərinin formalaşdırılması prioritet olmalıdır. Su və enerji məsələlərinə xüsusi diqqət yetirilməlidir, çünki iqlim şəraitinin dəyişməsi və istehlakın artması ilə məhz onlar yeni ziddiyyətlərin mənbəyinə çevrilə bilər. Nəhayət, müstəsna təsir dairələri məntiqini qəbul etmədən ən böyük dövlətlərlə əməkdaşlıq etməyə imkan verən müstəqil diplomatik strategiya lazımdır. Mərkəzi Asiya Moskva, Pekin və Vaşinqton arasında seçim etməyə borclu deyil. Lakin o, hər sazişin, hər kreditin, hər infrastruktur layihəsinin və hər siyasi öhdəliyin real qiymətini başa düşməyə borcludur. Dövlət müstəqilliyi xarici tərəfdaşların sayı ilə deyil, öz uzunmüddətli maraqlarını rəhbər tutaraq qərar qəbul etmək qabiliyyəti ilə ölçülür.

 

Böyük dövlətlər öz aralarında razılığa gələ bilərlər, lakin Mərkəzi Asiyanın taleyini həll etmək hüququ onlara məxsus deyil

 

Tramp, Si Cinpin və Putinin Şençjendəki görüşü beynəlxalq münasibətlərin yeni mərhələsinin başlanğıcı ola bilər. Ola bilsin ki, liderlər strateji sabitliyin ümumi prinsiplərini işləyib hazırlaya biləcəklər. Ola bilsin ki, uzunmüddətli üçtərəfli dialoq mexanizmi yaradacaqlar. Danışıqların ehtiyatlı bəyanatlar və danışmağa hazır olduğunun simvolik təsdiqi ilə məhdudlaşması da istisna deyil. Lakin bilavasitə nəticədən asılı olmayaraq sammit daha dərin tarixi tendensiyanı əks etdirir: dünya sistemi tədricən nisbi Amerika üstünlüyü dövründən güc bölgüsünün xeyli mürəkkəb modelinə keçir. Bu modeldə təsir yalnız hərbi imkanlarla deyil, həm də texnologiyalar, sənaye, xammal, maliyyə və nəqliyyat kommunikasiyaları üzərində nəzarətlə müəyyən olunur. Mərkəzi Asiya bu proseslərin tam mərkəzində yerləşir. Onun resursları ən böyük iqtisadiyyatları maraqlandırır, nəqliyyat imkanları Avrasiya ticarətinin istiqamətlərini dəyişməyə qadirdir, siyasi qərarları isə qonşu dövlətlərin strateji hesablamalarına birbaşa təsir göstərir. Lakin müasir vəziyyətin keçmişdən əsas fərqi ondadır ki, region dövlətləri müstəqil hərəkət üçün xeyli çox alət əldə ediblər. Rusiya artıq müstəsna iqtisadi imkanlara malik deyil. Çin yeganə investisiya mənbəyi deyil. ABŞ öz mövcudluğunu fəallaşdırır. Avropa İttifaqı və Türkiyə əməkdaşlığın əlavə istiqamətlərini təklif edir. Azərbaycan Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında ən mühüm birləşdirici halqaya çevrilir. Yeni regional balansın formalaşması imkanını məhz bu amillərin birləşməsi yaradır. Sual ondadır ki, dövlətlər beynəlxalq rəqabətin növbəti dövrəsi yeni asılılıqlar yaradana qədər ondan istifadə edə biləcəklərmi.

 

Böyük dövlətlərin tarixi bir xoşagəlməz həqiqəti öyrədir: təsir imkanlarını qoruyub saxlamaq mümkündürsə, heç kim onlardan könüllü imtina etmir. Moskva öz ənənəvi mövqelərini müdafiə edəcək. Pekin iqtisadi mövcudluğunu genişləndirməkdə davam edəcək. Vaşinqton strateji əhəmiyyətli sektorlarda möhkəmlənməyə çalışacaq. Hər paytaxtın öz siyasətinə inandırıcı izahları tapılacaq, lakin onların heç biri Mərkəzi Asiyanın maraqlarını öz maraqlarından üstün tutmağa borclu deyil. Məhz buna görə də region öz gələcəyini xarici güc mərkəzləri arasındakı münasibətlər prizmasından qiymətləndirmək kimi təhlükəli vərdişdən imtina etməlidir. Şençjendəki danışıqlarda kimin daha inandırıcı olacağı o qədər də vacib deyil. İyirmi ildən sonra nəqliyyat marşrutlarına kimin nəzarət edəcəyi, təbii sərvətlərin emalından gəlirləri kimin əldə edəcəyi, yeni sənaye müəssisələrini kimin yaradacağı və beynəlxalq əməkdaşlığın şərtlərini kimin müstəqil müəyyən edə biləcəyi xeyli vacibdir. Bunlar nə Trampın, nə Si Cinpinin, nə də Putinin cavab verəcəyi suallardır. Cavablar Astanada, Daşkənddə, Bişkekdə, Düşənbədə, Aşqabadda və Bakıda tapılmalıdır.

 

Noyabrın 19-da üç dünya dövləti yeni dövrün qaydaları barədə danışıqlara başlaya bilər. Lakin Mərkəzi Asiya üçün əsas geosiyasi dərs başqa şeydədir: dövlət öz gələcəyini müstəqil müəyyən etməyə qadir deyilsə, gec-tez bu gələcək başqalarının danışıqlarının predmetinə çevrilir. Böyük dövlətlər təsiri bölüşdürə bilərlər. Onlar təhlükəsizlik, ticarət və strateji məhdudiyyətlər barədə razılığa gələ bilərlər. Lakin onlar öz dövlətlərinə, resurslarına, maraqlarına və iddialarına malik olan regionun siyasi taleyinə sərəncam vermək imkanı əldə etməməlidirlər. Şençjen üç dünya dövlətinin bir-biri ilə razılaşmağa nə dərəcədə hazır olduğunu göstərəcək. Yaxın illər isə daha əhəmiyyətli bir şeyi göstərəcək: Mərkəzi Asiya bu razılaşmaların obyekti olmağı dayandırmağa nə dərəcədə hazırdır.(BakuNetwork)



Digər xəbərlər.

Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
SenzoR.az – informasiya və araşdırma portalı
Təsisçi və baş redaktor: Rusvat Bayramov
Telefon: 050 322 43 84
Email: [email protected]
Bütün hüquqlar qorunur.
Materiallardan istifadə edərkən www.senzor.az saytına istinad etmək məcburidir.
Reklam yerləşdirmək üçün [email protected] ünvanına müraciət edə bilərsiniz.