MEYDANDAN DÖVLƏTƏ: MİLLİ DİRÇƏLİŞ GÜNÜNÜN TARİXİ YÜKÜ VƏ BUGÜNKÜ MƏNASI
TAPDIQ FƏRHADOĞLUNUN YAZISI

1988-ci ilin noyabrında Bakının baş meydanına çıxan insanlar dövlət qurmağa getmirdilər. Onlar haqsızlığa etiraz edirdilər. Otuz səkkiz il sonra həmin etirazın hara apardığını aydın görmək mümkündür.

 

Qığılcım: Topxana və səbrin sonu

 

Azərbaycanlıların Ermənistandan qovulması 1987-ci ilin sonlarında başlamışdı, 1988-ci ilin yanvar-dekabr aylarında isə proses kəskinləşdi və respublikaya ilk böyük qaçqın axını gəldi. Fevralda Dağlıq Qarabağ vilayət sovetinin qərarı ilə ayrılma iddiası açıq siyasi tələbə çevrildi. Moskva il boyu ya susdu, ya da iki tərəfi eyni tərəzidə çəkməyə çalışdı. Azərbaycan cəmiyyəti bu susqunluğu mərkəzin mövqeyi kimi oxuyurdu.

 

Noyabrda Şuşa yaxınlığındakı Topxana meşəsində ağacların kəsilməsi və orada erməni tərəfinin tikinti işlərinə başlaması barədə xəbər mətbuata çıxdı. Kənardan baxanda ekoloji mübahisə kimi görünə biləcək bu hadisə Bakıda tamam başqa cür qəbul olundu. İnsanlar meşədə Qarabağ torpağına sahibliyin sınağa çəkildiyini gördülər. Noyabrın 17-də keçmiş Lenin, indiki Azadlıq meydanına kütləvi insan axını başladı. Rəsmi mənbələr və o dövrün mətbuatı ən gərgin günlərdə meydandakıların sayını yüz minlərlə ifadə edir.

 

On səkkiz gün: meydan necə siyasi məktəbə çevrildi

 

Mitinqlər 17 noyabrdan dekabrın əvvəlinə qədər, təxminən on səkkiz gün fasiləsiz davam etdi. Meydanda gecələyən tələbələr, zavod fəhlələri, ziyalılar və rayonlardan gələn insanlar eyni çadır şəhərciyində yaşayırdı. Tələblər əvvəlcə Topxana və Qarabağla bağlı idi. Günlər keçdikcə dil dəyişdi: Moskvanın siyasətinə açıq tənqid, milli suverenlik, öz taleyini özün həll etmək ideyası səslənməyə başladı.

 

Bu mərhələnin ən güclü simvolu üçrəngli bayraq oldu. 1920-ci ildən bəri rəsmi həyatdan sıxışdırılıb çıxarılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin bayrağı mitinqlər zamanı Azadlıq meydanında dalğalandı. Yetmiş illik sovet dövründə yaddaşın kənarına itələnmiş istiqlal təcrübəsi beləcə yenidən ictimai dövriyyəyə qayıtdı. O illərin Sovet İttifaqında bu miqyasda və bu qədər uzun sürən kütləvi aksiyaya nadir hallarda rast gəlinirdi.

 

Meydanın əhəmiyyətini oraya toplaşanların sayı ilə ölçmək azdır. Əsas dəyişiklik cəmiyyətin siyasi davranışında baş verirdi. Sovet sistemində qərarlar partiya aparatında qəbul olunur, ictimaiyyət isə onların icraçısı sayılırdı. Bakıda insanlar uzun fasilədən sonra siyasi iradələrini mərkəzin icazəsi olmadan, açıq şəkildə ifadə etdilər. Cəmiyyətin özünü siyasi subyekt kimi dərk etməsi məhz o günlərdə başladı.

 

Dekabrın 4-dən 5-nə keçən gecə SSRİ daxili qoşunları meydanı zorla boşaltdı. Komendant saatı, həbslər və təzyiq gəldi. Lakin hakimiyyətin hesabladığı nəticə alınmadı. Meydan dağıdıldı, meydanda yaranan təşkilatlanma vərdişi isə qaldı. Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin təşəbbüs qrupu elə 1988-ci ilin sonlarında fəaliyyətə başladı, təşkilatın formalaşması isə 1989-cu ildə başa çatdı.

 

Zəncirin halqaları: 1988-dən 1991-ə

 

Kütləvi səfərbərliklə siyasi təşkilatlanma eyni şey deyildi. Meydanda yaranan birliyi vahid siyasi strategiyaya çevirmək çətin oldu. Müxtəlif qruplar milli məqsəd ətrafında asanlıqla birləşirdi, hakimiyyət, idarəçilik və dövlət quruculuğu məsələlərində ortaq mövqe tapmaq isə daha çətin idi. Müstəqilliyin ilk illərində üzə çıxan problemlərin bir hissəsi bu fərqdən qaynaqlanırdı.

 

1990-cı il yanvarın 20-də sovet ordusunun Bakıya yeridilməsi və dinc əhalinin qətlə yetirilməsi Moskvaya olan son etimadı da qırdı. Həmin gecədən sonra Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin mənəvi legitimliyi faktiki olaraq bitdi.

 

1990-cı il noyabrın 17-də, meydan hadisələrinin ikinci ildönümündə, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Sovetinin yeni tərkibdə ilk sessiyası keçirildi. Heydər Əliyevin sədrliyi ilə keçən sessiyada muxtar respublikanın adından “Sovet Sosialist” sözləri çıxarıldı, üçrəngli bayraq muxtar respublikanın dövlət bayrağı kimi qəbul edildi və 17 noyabrın Milli Dirçəliş Günü elan olunması təklif edildi. Ümumrespublika səviyyəsində üçrəngli bayraq 1991-ci il fevralın 5-də Ali Sovetin qərarı ilə dövlət bayrağı statusu aldı. Oktyabrın 18-də qəbul olunan Konstitusiya Aktı ilə dövlət müstəqilliyi bərpa edildi, 1992-ci ildə isə 17 noyabr rəsmi olaraq Milli Dirçəliş Günü elan olundu.

 

Geniş kontekst: imperiyanın çatları

 

Bakı meydanını yalnız Qarabağ məsələsi ilə izah etmək natamam olardı. 1988-ci il Sovet İttifaqında yenidənqurma və aşkarlıq siyasətinin ən qızğın vaxtı idi. Baltikyanı respublikalarda xalq cəbhələri artıq formalaşırdı, Estoniya Ali Soveti həmin ilin noyabrında suverenlik bəyannaməsi qəbul etmişdi. Mərkəzin nəzarəti zəifləyirdi, Moskva isə bunu hələ etiraf etmək istəmirdi.

 

Azərbaycanın vəziyyəti bir cəhətdən fərqli idi. Baltikyanı xalqlar mərkəzə qarşı siyasi və hüquqi mübarizə aparırdısa, Azərbaycan eyni zamanda həm mərkəzin ədalətsiz siyasəti, həm də qonşu respublikanın ərazi iddiası ilə üz-üzə qalmışdı. Bu ikili təzyiq milli hərəkatın gündəmini sərtləşdirdi. Meydanda səslənən şüarların bir neçə həftə ərzində Topxanadan suverenliyə qədər dəyişməsinin səbəbi də budur.

 

Moskvanın siyasətini sadəcə qərarsızlıqla izah etmək də düzgün olmazdı. Mərkəz bir tərəfdən münaqişənin siyasi həllini uzadır, digər tərəfdən respublikaların suverenlik tələblərinin genişlənməsinin qarşısını almağa çalışırdı. Sovet rəhbərliyi Bakıdakı hadisələri yerli iğtişaş kimi təqdim edirdi. Bu yanaşma narazılığı azaltmadı, sovet hakimiyyətinə olan etimadı daha da zəiflətdi. Azərbaycan cəmiyyətində belə bir qənaət getdikcə möhkəmləndi ki, Qarabağ məsələsində Moskva öz siyasi maraqlarını qoruyan tərəfdir və ondan neytral hakim rolu gözləmək olmaz.

 

Analitik baxış: dirçəliş nə vaxt nəticəyə çevrilir?

 

Milli oyanış hərəkatlarının çoxu tarixdə bir partlayış kimi qalır. Coşğu böyük olur, onu idarə edən institut isə yaranmır və enerji tez sönür. Azərbaycanın 1988-1993-cü illər təcrübəsi bunun acı tərəfini göstərdi. Müstəqilliyin ilk illərində siyasi qarşıdurma, idarəçilikdəki təcrübəsizlik və nizami ordunun olmaması cəbhədə ağır itkilərə səbəb oldu. 1992-ci ilin mayında Şuşa, sonra digər rayonlar işğal edildi. Topxana meşəsi uğrunda başlayan etiraz Topxananın özünün də itirilməsi ilə nəticələndi.

 

1993-cü ildən sonrakı sabitləşmə dövrü, neft strategiyası və ordu quruculuğu bu boşluğu doldurmağa yönəlmişdi. 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşa azad edildi və 1988-ci ildə insanları meydana çıxaran Topxana meşəsi otuz iki il sonra yenidən Azərbaycanın nəzarətinə keçdi. 2023-cü ilin sentyabrındakı lokal antiterror tədbirlərindən sonra ölkənin ərazi bütövlüyü tam bərpa olundu. Milli Dirçəliş Günü indi suverenliyin bütün ərazidə təmin edildiyi şəraitdə qeyd olunur.

 

Tarixi dərslər

 

Birinci dərs etirazla dövlətçilik arasındakı fərqlə bağlıdır. 1988-ci ilin meydanı haqlı idi, lakin haqlı olmaq ərazini saxlamağa yetmədi. Xalqın iradəsi peşəkar orduya, işlək idarəçiliyə və diplomatik hesablamaya çevrilmədikcə ən böyük meydan da ərazini qoruya bilmir.

 

İkinci dərs daxili birliyin qiymətidir. 1992-1993-cü illərdə hakimiyyət uğrunda çəkişmə xarici təhlükədən daha çox diqqət çəkdi və bunun bədəlini Xalq Cəbhəsi ödədi. Xarici təzyiq altında olan gənc dövlət üçün daxili parçalanma ən baha başa gələn lüksdür.

 

Üçüncü dərs böyük güclərin ədalətinə ümidlə bağlıdır. 1988-ci ildə Azərbaycan cəmiyyəti problemin Moskvada ədalətlə həll olunacağını gözləyirdi və bu gözlənti özünü doğrultmadı. Kiçik və orta dövlətlər üçün təhlükəsizliyin əsas zəmanəti öz gücü və çoxşaxəli tərəfdaşlıqdır.

 

Dördüncü dərs yaddaşla bağlıdır. Üçrəngli bayraq yetmiş il rəsmi həyatdan kənarda qalsa da, unudulmadı və ilk fürsətdə meydana qayıtdı. Cümhuriyyət irsi 1988-ci ildə hazır ideoloji dayaq rolunu oynadı. Milli yaddaşı qoruyan cəmiyyət böhran anında sıfırdan başlamır.

 

Beşinci dərs bu günə aiddir. Azad edilmiş ərazilərdə bərpanın uğurunu tikilən yolların, məktəblərin və kəndlərin sayı ilə ölçmək yetməz. Əsas meyar orada davamlı iqtisadi fəaliyyətin, məşğulluğun, keyfiyyətli təhsilin və müasir idarəetmənin formalaşmasıdır. Ölkənin gələcək təhlükəsizliyi də getdikcə daha çox iqtisadi dayanıqlılıqdan, texnoloji inkişafdan və insan kapitalına qoyulan sərmayədən asılı olacaq. Ərazi suverenliyinin təmin olunması ilə dövlət quruculuğunun yeni mərhələsi başlayır.

 

Yekun söz əvəzinə

 

1988-ci ilin nəsli üçün sual azad olub-olmamaq idi. Bugünkü nəsil üçün sual azadlığı nə ilə doldurmaqdır. 17 noyabr bu iki sualın arasında körpü rolunu oynayır: meydanda başlayan yol müstəqilliyə, ağır itkilərə və nəhayət Şuşaya qayıdışa apardı. Bu günün tarixi dəyəri ondadır ki, həmin yolun heç bir mərhələsini unutmağa imkan vermir.                                                                    

Qeyd: Başlıqdakı şəkil- Bakı, 1988-ci ilin noyabrı... Lenin meydanında (indiki Azadlıq meydanı) keçirilən kütləvi etiraz aksiyaları Azərbaycanın milli azadlıq hərəkatının əsas hadisələrindən birinə çevrildi. Sovet gerbi fonunda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağı milli özünüdərkin dirçəlişini və müstəqillik arzusunu simvolizə edir. İllüstrasiya tarixi fotoşəkil əsasında süni intellekt vasitəsilə yaradılıb.



Digər xəbərlər.

Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
Baş yazı
SenzoR.az – informasiya və araşdırma portalı
Təsisçi və baş redaktor: Rusvat Bayramov
Telefon: 050 322 43 84
Email: [email protected]
Bütün hüquqlar qorunur.
Materiallardan istifadə edərkən www.senzor.az saytına istinad etmək məcburidir.
Reklam yerləşdirmək üçün [email protected] ünvanına müraciət edə bilərsiniz.